Η πραγματικότητα των άλλων

Νοέ 28th, 2006 | , | Κατηγορία: Επιστήμες, Φιλοσοφία | Email This Post Email This Post | Print This Post Print This Post |

Tων Αλεξάνδρα Μαγκούτη & Αριστείδη Χατζή*

Altruism itself depends on a recognition of the reality of other persons,
and on the equivalent capacity to regard oneself as merely
one individual among many
.
Thomas Nagel 1

Thus every Part was full of Vice,
Yet the whole Mass a Paradice

Bernard Mandeville 2

Στην περίφημη παραβολή του Καλού Σαμαρείτη (Λουκάς 10: 25-37) o Σαμαρείτης δεν αποφεύγει τον ετοιμοθάνατο Ιουδαίο όπως ο Ιερέας και ο Λευίτης πριν από αυτόν αλλά τον λυπάται (“εσπλαγνίσθη”), χωρίς κανένα δισταγμό τον φροντίζει με τρυφερότητα (“κατέδησε τα τραύματα αυτού επιχέων έλαιον και οίνον”) και τον μεταφέρει στο πλησιέστερο πανδοχείο για να νοσηλευθεί, φροντίζοντας μάλιστα να πληρώσει και τον λογαριασμό.

Ο νομικός στον οποίο απευθύνεται ο Χριστός στην παραβολή αυτή θα πρέπει να βρέθηκε σε εξαιρετικά δυσάρεστη θέση. Έκανε μια απλή ερώτηση και έλαβε μία ιδιαίτερα πολύπλοκη αν όχι ενοχλητική απάντηση. Η ιδέα πως ένας Σαμαρείτης αποτελεί πρότυπο συμπεριφοράς ήταν σίγουρα προβληματική για το κοινό που παρακολουθούσε και ένιωθε περιφρόνηση γι’ αυτήν την περιθωριακή εθνότητα. Υπάρχει όμως και κάτι άλλο που θα προβλημάτισε το νομικό και προβληματίζει κι εμάς σήμερα: ποιος ήταν ο λόγος που έκανε τον Σαμαρείτη να φερθεί με τον τρόπο αυτό και μάλιστα σε κάποιον που το πιο πιθανό ήταν ότι δεν θα έκανε το ίδιο γι’ αυτόν; Είναι βέβαιο ότι ο Ιουδαίος όταν θα συνερχόταν θα ένιωθε πολύ άβολα που δεν τον έσωσε ένας συμπατριώτης του αλλά ένας Σαμαρείτης – αλλά κατά πάσα πιθανότητα δεν θα βρισκόταν στη δύσκολη θέση να τον ευχαριστήσει γιατί μάλλον δεν θα τον έβλεπε ξανά. Η πράξη του Σαμαρείτη δεν θα είχε ανταπόδοση.

Δεν υπάρχει πληρέστερος ορισμός του αλτρουισμού από αυτήν την παραβολή και δεν είναι τυχαίο πως καταλαμβάνει κομβικό ρόλο στη χριστιανική διδασκαλία. Η συμβουλή του Χριστού είναι σαφής: “Πορεύου και συ ποίει ομοίως”. Πόσο εύκολο όμως είναι;

Προκύπτει σειρά ερωτημάτων:

  • Πόσο αλτρουιστική είναι μια πράξη που συνοδεύεται από ανταπόδοση; Ο Σαμαρείτης έκανε ίσως το καλό χωρίς να περιμένει κάτι. Ο νομικός όμως της παραβολής θα κάνει (αν το κάνει) το καλό έχοντας υπόψη του πως αυτή είναι η θεϊκή επιθυμία.
  • Ακόμα κι αν δεν υπάρχει ανταπόδοση αλλά η πράξη οδηγεί σε ψυχική ανάταση την οποία ο πράτων επιδιώκει με τις πράξεις του είναι η πράξη του αλτρουιστική ή το γεγονός της ψυχικής ευδαιμονίας (ενός οφέλους) ακυρώνει τον αλτρουιστικό χαρακτήρα;
  • Η συναίνεση του δέκτη παίζει κάποιο ρόλο; Μπορεί μια πράξη να είναι αλτρουιστική και ταυτόχρονα πατερναλιστική;
  • Ακόμα κι αν ορίσουμε τον αλτρουισμό, μπορούμε να τον εντοπίσουμε εμπειρικά; Υπάρχουν στην πραγματικότητα γνήσιοι αλτρουιστές;
  • Εντέλει είναι ο αλτρουισμός επιθυμητός;

Όπως είναι φυσικό η αλτρουιστική συμπεριφορά έχει προκαλέσει το ενδιαφέρον (ιδιαίτερα τις τελευταίες δύο δεκαετίες) διαφόρων επιστημονικών πεδίων από τη φιλοσοφία, τα οικονομικά και την κοινωνιολογία μέχρι τις νευροεπιστήμες και την εξελικτική βιολογία.

Ο αλτρουισμός συνιστά ένα μοντέλο που δίνει τη δυνατότητα εξήγησης και πρόβλεψης της ανθρώπινης συμπεριφοράς με κάποια κανονικότητα ή πρόκειται για μια «αναχρονιστική ανωμαλία»;

Παρότι δεν υπάρχει για τον αλτρουισμό ένας κοινά αποδεκτός ορισμός, υφίστανται εντούτοις στοιχεία στους διάφορους ορισμούς που είναι κοινώς αποδεκτά. Σε γενικές γραμμές, θα μπορούσαμε να ορίσουμε τον αλτρουισμό ως την εμπρόθετη, αυτόβουλη συμπεριφορά που χαρακτηρίζεται από συγκεκριμένο περιεχόμενο και σκοπό, ο οποίος όμως δεν ταυτίζεται με την προσδοκία μελλοντικής ανταπόδοσης, υλικής ή κοινωνικής. Η γνήσια αλτρουιστική συμπεριφορά δεν ακολουθεί κανόνες δικαίου ή κοινωνικής συμπεριφοράς, ούτε οι στόχοι της είναι μεγιστοποιητικοί, αλλά βασίζεται κυρίως στο ενδιαφέρον για την ευημερία των άλλων και όχι σε συγκεκαλυμμένη μεγιστοποιητική συμπεριφορά.

Βέβαια θα μπορούσε να ισχυρισθεί κανείς πως οι τόσες πολλές προϋποθέσεις καθιστούν αδύνατο τον χαρακτηρισμό μιας πράξης ως αλτρουιστικής, μεταξύ των άλλων γιατί η απόδειξη είναι δυσχερής. Μπορούμε όμως να απλοποιήσουμε τον ορισμό λέγοντας πως αλτρουιστική είναι μία πράξη όταν ex ante το αναμενόμενο όφελός της για τον φορέα της είναι σαφώς μικρότερο από το αναμενόμενο κόστος της.

Το ερώτημα που εγείρεται λοιπόν είναι αν ο αλτρουισμός συνιστά ένα μοντέλο που δίνει τη δυνατότητα εξήγησης και πρόβλεψης της ανθρώπινης συμπεριφοράς με κάποια κανονικότητα ή αν πρόκειται για μια «αναχρονιστική ανωμαλία», ένα πρωτόγονο ένστικτο που παρατηρείται τυχαία, μία ανάμνηση από την εποχή των σπηλαίων, όταν δεν υπήρχαν άτομα αλλά μόνο ομάδες.

Σύμφωνα με την θεωρία της ορθολογικής επιλογής, που έχει επηρεάσει σε μεγάλο βαθμό τις κοινωνικές επιστήμες τις τελευταίες δεκαετίες, ο άνθρωπος δρα καταρχήν ορθολογικά (προσπαθεί να επιτύχει τους στόχους τους, δεδομένων των προτιμήσεών του) και μεγιστοποιητικά (προσπαθεί να πετύχει τους στόχους του με τη μεγαλύτερη δυνατή αποτελεσματικότητα). Ο αλτρουισμός δεν χωράει εύκολα σ’ αυτό το μοντέλο παρά μόνο ως εξαίρεση ή ειδική περίπτωση. Για τον Νομπελίστα Gary Becker η αλτρουιστική συμπεριφορά μπορεί να επιλεγεί ως συνέπεια της ατομικής ορθολογικότητας. Το οικονομικό μοντέλο του αλτρουισμού που ανέπτυξε, θεωρεί ότι οφείλει την επιβίωσή του στα πλεονεκτήματα της αλτρουιστικής συμπεριφοράς στα πλαίσια της φυσικής και της κοινωνικής διάδρασης: το κακομαθημένο παιδί φέρεται αλτρουιστικά για να ικανοποιήσει έναν αλτρουιστή πατέρα (rotten kid theorem) στη συνάρτηση χρησιμότητας του οποίου συμπεριλαμβάνεται και η ευημερία των παιδιών του. Από τη στιγμή που το οικονομικό μοντέλο απαιτεί αλληλεπίδραση (και όχι γονίδια) μπορεί επίσης να εξηγήσει την επιβίωση του αλτρουισμού μεταξύ γειτόνων ή συνεργατών που δεν έχουν συγγενική σχέση. Στο ίδιο συμπέρασμα καταλήγει και ο ψυχολογικός εγωισμός, αν και τα επιχειρήματα κατηγορούνται ως κυκλικά. Όμως, από την άλλη μεριά, δεν μπορούμε να περιορίσουμε την ωφέλεια στην καθαρά υλική.

Η θεώρηση του αλτρουισμού ως αλληλεξάρτηση θετικής χρησιμότητας βασίζεται στην προϋπόθεση ότι οι άνθρωποι αποκτούν επίγνωση της χρησιμότητας του ενός για τον άλλον ως αποτέλεσμα επαναλαμβανόμενων αλληλεπιδράσεων. Όσο πιο συχνά μάλιστα επαναλαμβάνονται οι αλληλεπιδράσεις σε πιο οικεία περιβάλλοντα, τα άτομα αρχίζουν να προσανατολίζονται σταδιακά στις υποκειμενικές προτιμήσεις των άλλων και προσπαθούν να τις ικανοποιήσουν.

Η επιδίωξη του συμφέροντος υπό τη στενή έννοια μπορεί να οδηγήσει σε καταστροφικά αποτελέσματα για τα άτομα και τις ομάδες μακροπρόθεσμα

Ο λόγος είναι απλός. Η επιδίωξη του συμφέροντος υπό τη στενή έννοια μπορεί να οδηγήσει σε καταστροφικά αποτελέσματα για τα άτομα και τις ομάδες μακροπρόθεσμα, όπως έχει δείξει το δίλημμα του φυλακισμένου και ιδιαίτερα εφαρμογές του όπως η τραγωδία των κοινοχρήστων (tragedy of the commons). Ο Robert Axelrod ήταν αυτός που πειραματικά απέδειξε πως όταν τα παίγνια είναι περισσότερα και χωρίς χρονικό περιορισμό (iterated prisoner’s dilemma) η καλύτερη στρατηγική είναι ο αλτρουισμός. Ο αλτρουισμός όμως αυτός δεν είναι γνήσιος καθώς αποτελεί τελικά τον καλύτερο τρόπο εξυπηρέτησης του συμφέροντος. Δεν είναι τυχαίο ότι στα πειράματα του Axelrod κυριάρχησε η στρατηγική “tit for tat” που ανέπτυξε ο Anatol Rapoport: συνεργάζομαι μαζί σου εφόσον το ίδιο κάνεις κι εσύ. Αν σ’ ενδιαφέρει πραγματικά να επιτύχεις τους σκοπούς σου και να εξυπηρετήσεις το συμφέρον σου, μακροπρόθεσμα θα πρέπει να φέρεσαι αλτρουιστικά! Πρόκειται για τον «ανταποδοτικό αλτρουισμό» (reciprocal altruism) που η εξελικτική βιολογία έχει παρατηρήσει όχι μόνο στην ανθρώπινη συμπεριφορά αλλά ακόμα και σε εκείνη πολλών ζώων. Ο Robert Trivers ήδη από το 1971 εξηγεί την αλτρουιστική συμπεριφορά και την εξέλιξη κανόνων ηθικής και κοινωνικής συμπεριφοράς βασισμένος σε ένα σύστημα ανταπόδοσης εξελικτικά ανώτερο. Μία κοινωνία που δεν έχει αναπτύξει αλτρουιστικές πρακτικές δεν θα επιβιώσει μακροπρόθεσμα.

Ο Νομπελίστας Herbert Simon, ασκώντας κριτική στη θεωρία της ορθολογικής επιλογής, θεωρεί ως θεμελιώδες αξίωμα ότι οι άνθρωποι δεν διακρίνονται από τέλεια ορθολογικότητα, αλλά από περιορισμένη δυνατότητα ορθολογικής σκέψης (bounded rationality). Ορίζει τον αλτρουισμό ως ένα είδος θυσίας (sacrifice of fitness) και αντιτίθεται στην οικονομική προσέγγιση που ταυτίζει την θεωρία της ωφέλειας κυρίως με τη μεγιστοποίηση οικονομικού οφέλους. Ως βασικό ανθρώπινο χαρακτηριστικό, η ευπείθεια (docility)3 συνδέεται πολύ περισσότερο με τη βιωσιμότητα από ό,τι ο πλούτος. Αυτού του είδους η συμπεριφορά συμβάλλει αποφασιστικά στη βιωσιμότητά μας, διότι οι κοινωνικές επιρροές που δεχόμαστε μπορούν να μας δώσουν την πιο κατάλληλη συμβουλή για μας, βασισμένη σε πιο ολοκληρωμένη πληροφόρηση από εκείνη που θα αποκτούσαμε ανεξάρτητα από μόνοι μας. Η κοινωνία μπορεί να επιβαρύνει τα ευπειθή άτομα, πείθοντάς τα κάποιες φορές να πράξουν αλτρουιστικά και μάλιστα οι κοινωνίες που προωθούν τον αλτρουισμό στα ευπειθή άτομα θα επιβιώσουν συγκριτικά με εκείνες που δεν το κάνουν. Σημαντικά λοιπόν κοινωνικά κίνητρα που ωθούν σε αλτρουιστική συμπεριφορά είναι ο εθνοκεντρισμός, κυρίως με τη μορφή της θυσίας στον πόλεμο, καθώς και η επίδειξη πίστης και αφοσίωσης στην ομάδα, όπως η αφοσίωση σε οργανώσεις, δηλαδή επιχειρήσεις, πανεπιστήμια, στρατούς, εθελοντικά σωματεία.

Η δέσμευση (commitment) είναι αυτή που κατά το Νομπελίστα Amartya Sen εξηγεί γιατί το άτομο επιλέγει μια πράξη που πιστεύει ότι θα του αποφέρει ένα χαμηλότερο επίπεδο προσωπικής ευημερίας από μία άλλη διαθέσιμη εναλλακτική δυνατότητα. Σε αντίθεση με τη συμπάθεια, κατά την οποία το άτομο ταυτίζεται συναισθηματικά με τη χαρά ή τον πόνο του άλλου, στην περίπτωση της δέσμευσης η επίγνωση της δυσάρεστης κατάστασης του άλλου δε συνδέεται με τα προσωπικά συναισθήματα, αλλά το άτομο αξιολογεί την κατάσταση αυτή ως άδικη, με συνέπεια να θέλει να την αποτρέψει. Η συμπεριφορά που βασίζεται στη συμπάθεια είναι κατά κύριο λόγο εγωιστική, αφού έχει άμεση επίδραση στην προσωπική ευημερία, αντιθέτως με εκείνη που στηρίζεται στη δέσμευση.

Η εσωτερικοποίηση των κανόνων είναι σε θέση να εξηγήσει την αλτρουιστική συμπεριφορά, που επιφέρει προσωπικό κόστος

Μια άλλη ομάδα οικονομολόγων στο Ινστιτούτο Οικονομικών Εμπειρικών Ερευνών του Πανεπιστημίου της Ζυρίχης (με επικεφαλής τον Ernst Fehr) με πειράματα έχουν αποδείξει ότι δεν συμπεριφέρονται όλοι οι άνθρωποι εγωιστικά, αλλά υπάρχουν πολλοί που εκδηλώνουν κοινωνικές προτιμήσεις, που είναι σημαντικότερες από το ατομικό συμφέρον. Αυτοί διατείνονται ότι οι προτιμήσεις για αμοιβαία δικαιοσύνη (reciprocal fairness) είναι ουσιαστικά αυτές που συγκροτούν τη λειτουργία του ανταγωνισμού, καθορίζουν την συνεργασία και τη συλλογική δράση και διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση και λειτουργία των υλικών κινήτρων. Η αμοιβαία δικαιοσύνη επηρεάζει και μπορεί να αλλάξει τα κίνητρα των εγωιστικών ατόμων, εφόσον επιδρά στους καθιερωμένους θεσμούς και συμβάσεις, που αποτελούν τα μοντέλα κοινωνικής διάδρασης. Αυτό συμβαίνει διότι τα άτομα που δρουν με βάση την αμοιβαιότητα μπορούν να οδηγήσουν τα εγωιστικά υποκείμενα σε μη εγωιστικές επιλογές.4

Οι κοινωνικές προτιμήσεις είναι: η αμοιβαιότητα ή αμοιβαία δικαιοσύνη, η αποστροφή προς την ανισότητα, ο καθαρός αλτρουισμός και η τάση για εκδίκηση ή φθόνο. Αυτές οι έρευνες έχουν επισημάνει την απόκλιση σε μεγάλο βαθμό από την καθαρόαιμη ατομικιστική συμπεριφορά και τον προσανατολισμό σε μια συμπεριφορά βασισμένη στην ανταπόδοση της ευγενικής και εχθρικής συμπεριφοράς, δρώντας με αντίστοιχο τρόπο, και την προσδοκία παρόμοιας συμπεριφοράς από τους άλλους. Ένα άτομο επιδεικνύει ισχυρή αμοιβαιότητα όταν είναι πρόθυμο να θυσιάσει πόρους για να ανταμείψει τη δίκαιη συμπεριφορά και να τιμωρήσει την άδικη, παρόλο που αυτή η στάση το επιβαρύνει με προσωπικό κόστος και δεν του εξασφαλίζει καμιά παρούσα ή μελλοντική ανταμοιβή.

Αυτή η τιμωρία των λιποτακτών, δηλαδή των ατόμων που παραβαίνουν τους κανόνες συνεργασίας μπορεί να χαρακτηριστεί αλτρουιστική καθώς τα άτομα αποφασίζουν να τιμωρήσουν όσους συμπεριφέρονται ως λαθρεπιβάτες (free-riders) με δικό τους κόστος και χωρίς καμία υλική ανταμοιβή. Η εν λόγω τιμωρία ωστόσο, δίνοντας το κίνητρο στους καθαρά εγωιστές να συνεργαστούν και να μην λιποτακτήσουν σε βάρος των υπολοίπων μελών της ομάδας, συνεπάγεται υλικό όφελος για τα άτομα που στο μέλλον θα αλληλεπιδράσουν με τους τιμωρημένους. Από την πλευρά της η αλτρουιστική τιμωρία υποκινείται από τα αρνητικά συναισθήματα, όπως θυμό και ενόχληση, που προκαλεί η αποφυγή συνεργασίας από κάποια άτομα.

Τα πειράματα της ομάδας της Ζυρίχης δείχνουν ότι η ισχυρή αμοιβαιότητα παίζει καθοριστικό ρόλο στην ανθρώπινη συνεργασία, ενώ μελέτες της νέας επιστήμης των νευροοικονομικών (neuroeconomics) εξετάζουν τη νευρολογική της βάση. Σημαντική συνέπεια της αμοιβαιότητας συνιστά η καθοριστική συμβολή της στην προαγωγή της συνεργασίας και την ενδυνάμωση των κανόνων κοινωνικής συμπεριφοράς (social norms), γεγονός που υπογραμμίζει τη σπουδαιότητά της στην εμφάνιση, καθιέρωση και διατήρηση θεσμών. Η εσωτερικοποίηση των κανόνων είναι σε θέση να εξηγήσει την αλτρουιστική συμπεριφορά, που επιφέρει προσωπικό κόστος.

Είναι επιθυμητός ένας αλτρουισμός που δεν βασίζεται στον ορθό λόγο και στην εξυπηρέτηση του προσωπικού συμφέροντος μακροπρόθεσμα;

Η ύπαρξη των άλλων είναι λοιπόν αυτή που καθιστά την αλτρουιστική συμπεριφορά αναγκαία. Η θεωρία της ορθολογικής επιλογής και η εξελικτική βιολογία έχουν αποδείξει πως η συμπεριφορά αυτή βασίζεται σε εγωιστικά κίνητρα. Ακόμα και όταν είναι αυτόματη αποτελεί κατάλοιπο της εξέλιξης, φυσικής ή κοινωνικής. Οι σποραδικές νησίδες γνήσιου αλτρουισμού το αποδεικνύουν: υπάρχουν κοινωνίες που βρίθουν από κανόνες κοινωνικής συμπεριφοράς που δεν μπορεί να εξηγήσει η θεωρία της ορθολογικής επιλογής, καθώς η σύνδεση αλτρουιστικής συμπεριφοράς και ανταπόδοσης δεν είναι καθόλου φανερή. Το γεγονός όμως ότι με τις κοινωνίες αυτές ασχολούνται κυρίως οι ανθρωπολόγοι σημαίνει πως οι κανόνες αυτοί δεν τις βοήθησαν ιδιαίτερα.

Αυτή η ενοχλητική παρατήρηση μας οδηγεί στο τελευταίο ερώτημα: είναι επιθυμητός ένας αλτρουισμός που δεν βασίζεται στον ορθό λόγο και στην εξυπηρέτηση του προσωπικού συμφέροντος μακροπρόθεσμα; Ο Αύγουστος Κοντ (που δημιούργησε και τη λέξη altruisme) φθάνει στο σημείο να υποστηρίξει πως το απόλυτο ηθικό καθήκον των ατόμων είναι να ζουν για τους άλλους. Αυτό όμως τον οδηγεί να απορρίψει ως απαράδεκτα τα ατομικά δικαιώματα καθώς συνδέονται με τον ατομικισμό.

Ο Jeremy Bentham όμως ήδη από το 1830 έγραφε ότι υπάρχει βέβαια στο ανθρώπινο μυαλό συμπάθεια και ενδιαφέρον για τους άλλους αλλά ακόμα και αυτά έχουν τις ρίζες τους στον αυτοσεβασμό. Αν ο αυτοσεβασμός δεν κυριαρχούσε της συμπάθειας και του ενδιαφέροντος για τους άλλους (ακόμα και του ενδιαφέροντος για την ανθρωπότητα στο σύνολό της) δεν θα είχε επιβιώσει το ανθρώπινο γένος.

Θα μπορούσε λοιπόν ο Χριστός να απαντήσει στο νομικό πως η αλτρουιστική συμπεριφορά θα απέβαινε τελικώς και προς το συμφέρον του. Αυτό όμως που του ζήτησε να κάνει ήταν κάτι πολύ διαφορετικό. Η γνήσια αλτρουιστική συμπεριφορά είναι ξένη προς τη φύση του ανθρώπου. Γι’ αυτό όποιος την κατορθώνει μπορεί να ελπίζει στην βασιλεία των ουρανών.

——————————————————————-
Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Cogito (τεύχος 5)

*Η Αλεξάνδρα Μαγκούτη (amagoutiΑΤphs.uoa.gr) είναι υποψήφια διδάκτωρ και ο Αριστείδης Χατζής (ahatzisΑΤphs.uoa.gr) επίκουρος καθηγητής στο Τμήμα Μεθοδολογίας, Ιστορίας & Θεωρίας της Επιστήμης του Πανεπιστημίου Αθηνών. Η Αλεξάνδρα Μαγκούτη είναι υπότροφος του Κοινωφελούς Ιδρύματος «Αλέξανδρος Σ. Ωνάσης». Για όποιον ενδιαφέρεται να διαβάσει περισσότερα, συστήνουμε καταρχήν το άρθρο του R.L. Trivers, “The Evolution of Reciprocal Altruism”, Quarterly Review of Biology 46: 35-57 (1971) και την περίφημη έρευνα του Robert Axelrod, The Evolution of Cooperation (New York: Basic Books, 1984). Για την θεωρία της ορθολογικής επιλογής κλασική παραμένει η εισαγωγή του Gary Becker στο βιβλίο του The Economic Approach to Human Behavior (Chicago: University of Chicago Press, 1976) καθώς και το σύνολο του έργου του. Για τις προσεγγίσεις που αμφισβητούν τη θεωρία της ορθολογικής επιλογής, βλ. ενδεικτικά Ernst Fehr & Simon Gächter, “Fairness and Retaliation: The Economics of Reciprocity”, Journal of Economic Perspectives 14(3): 159-181 (2000), Herbert Gintis et al., “Explaining Altruistic Behavior in Humans”, Evolution & Human Behav-ior 24: 153-172 (2003) και Herbert A. Simon, “Altruism and Economics”, American Economic Re-view (Papers and Proceedings) 83: 156-161 (1993).

Υποσημειώσεις:

  1. Thomas Nagel, The Possibility of Altruism (Princeton: Princeton University Press, 1979), p. 3.[πίσω]
  2. Bernard Mandeville, The Grumbling Hive: or, Knaves Turn’d Honest (στ. 155-156).[πίσω]
  3. Είναι η τάση των ανθρώπων να βασίζονται σε υποθέσεις, υποδείξεις, πειθώ και πληροφόρηση που αποκτάται μέσω κοινωνικών καναλιών.[πίσω]
  4. Ένας εγωιστής μπορεί να αποτραπεί από μια οπορτουνιστική συμπεριφορά αν υπάρχει η πιθανότητα τιμωρίας ή να προβεί σε συνεργασία αν υπάρχει η προσδοκία ανταμοιβής. [πίσω]

20 σχόλια
Leave a comment »

  1. Μάλλον συμφωνώ με τον Bentham.
    Όσο για τη χριστιανική παραβολή, ίσως είναι μια ένδειξη της παθητικότητας στην οποία ήθελαν να οδηγήσουν τους πιστούς οι εμπνευστές της θρησκείας αυτής.

  2. Μάλλον, αντί για παθητικότητα, θα έπρεπε ίσως να πω «διάλυση της ατομικότητας».

  3. Διάβασα με ενδιαφέρον το άρθρο το οποίο μου άρεσε πολύ, αλλά συνεχίζω να συμφωνώ απόλυτα με τον Libertarian και να επιμένω στα σχόλια που παρέθεσα εδώ

    http://e-roosters.blogspot.com/2006/11/rooster-report-episode-2.html

    Από εκεί και πέρα το γιατί αισθανόμαστε ικανοποίηση βοηθώντας κάποιον ή τιμωρώντας κάποιον που παρενέβη κανόνες κοινωνικής συμπεριφοράς έστω και με ατομικό μας κόστος νομίζω πρέπει να εξηγηθεί με βάση τις νευροεπιστήμες και την εξελικτική ψυχολογία. Άλλωστε, δεν είναι τυχαίο ότι παρόμοιες συμπεριφορές παρατηρούνται και σε χιμπαντζίδες σε εργαστηριακά πειράματα. Πράγμα που σημαίνει ότι παρά την ύπαρξη του selfish gene ίσως υπάρχουν και άλλα γονίδια που μας προδιαθέτουν προς κάποιες «αλτρουιστικές» συμπεριφορές μέσω χημικών διεργασιών που μεταφράζονται από τον εγκέφαλο ως ικανοποίηση. Απάντηση όμως δεν πήρα αν αυτός είναι πραγματικός αλτρουισμός. Αυτό νομίζω προσπαθούσε η Ραντ να πει όταν κάποιος χαρακτήρας του βιβλίου της αρνιόταν να δεχτεί τις ευχαριστίες ενός άλλου λέγοντας ότι το κάνει για ίδιον όφελος.

    Η Ραντ απλώς πιστεύω ότι προσπάθησε να ορθολογικοποιήσει τη «γονιδιακή?» προδιάθεση που έχουμε για τέτοιες συμπεριφορές, θέτοντας για παράδειγμα τις «ηθικές» προϋποθέσεις προκειμένου κάποιος να είναι άξιος της βοήθειάς μας. Εκεί έχω κάποιες μικρές διαφωνίες μαζί της, αλλά θεωρώ την προσπάθειά της σεβαστή και αξιόλογη. Άλλωστε, το γεγονός ότι όταν μας κάνει σφήνα κάποιος με το αυτοκίνητο στο δρόμο έχουμε μια προδιάθεση να πλακωθούμε μαζί του ή να τον βρίσουμε για «να μάθει» δε σημαίνει ότι δεν πρέπει να εμπλακεί η λογική προκειμένου να μας αποτρέψει από ένα τέτοιο εγχείρημα.

  4. Κώστα, δεν μου «βγαίνει» το link που έβαλες.

  5. ωραιο κειμενο, καποιες παρατηρησεις

    ομάδα οικονομολόγων στο Ινστιτούτο Οικονομικών Εμπειρικών Ερευνών του Πανεπιστημίου της Ζυρίχης (με επικεφαλής τον Ernst Fehr) με πειράματα έχουν αποδείξει ότι δεν συμπεριφέρονται όλοι οι άνθρωποι εγωιστικά, αλλά υπάρχουν πολλοί που εκδηλώνουν κοινωνικές προτιμήσεις, που είναι σημαντικότερες από το ατομικό συμφέρον.

    δεν ειναι μονο αυτοι βεβαια. Οπως εχω αναφερει ηδη, η πειραματικη βιβλιογραφια ειναι γεματη απο πειραματα που δειχνουν οτι υπαρχει καποιου ειδους αλτρουϊσμος στις πραξεις των ανθρωπων. Μαλιστα πολλοι οικονομολογοι, ακομα και μαθητες του Fehr τσαντιζονται με την δυσαναλογη δημοσιοτητα που εχει λαβει η συγκεκριμενη ερμηνεια (βασικα το γνωστο πεηπερ Fehr-Schmidt), που δεν δικαιολογειται νομιζω απο τα επιστημονικα χαρακτηριστικα της.

    Η αμοιβαία δικαιοσύνη επηρεάζει και μπορεί να αλλάξει τα κίνητρα των εγωιστικών ατόμων, εφόσον επιδρά στους καθιερωμένους θεσμούς και συμβάσεις, που αποτελούν τα μοντέλα κοινωνικής διάδρασης. Αυτό συμβαίνει διότι τα άτομα που δρουν με βάση την αμοιβαιότητα μπορούν να οδηγήσουν τα εγωιστικά υποκείμενα σε μη εγωιστικές επιλογές.

    οχι ακριβως. Τα ατομα που δρουν με βαση την αμοιβαιοτητα αλλαζουν το παιχνιδι ετσι ωστε η συνεργασια να ειναι καλη στρατηγικη ακομα και για τους πιο εγωϊστες. Σημειωνω, η συνεργασια, οχι η μη εγωϊστικη συμπεριφορα. Για εγωϊστικους λογους συνεργαζονται…

  6. Νομίζω η καλύτερη προσέγγιση της παραβολής του καλού Σαμαρείτη και το νόημα της διδασκαλίας του Χριστού ανήκει στον Gary Becker
    Η απειλή συγκρούσεων μεταξύ Ιουδαίων και Σαμαρειτών απομακρύνεται με τη συγκεκριμμένη πράξη και τό όφελος διαχέεται πρός όφελος της συνοχής των δύο πλευρών. Ταυτόχρονα όμως αυτή η πράξη προκαλεί μή όφελος-ζημιά σε συμφέροντα που κερδίζουν απο τις αντιμαχόμενες πλευρές και τη διχόνοια τους.
    Πιθανότατα ο καλός Σαμαρείτης γίνεται αποδεκτός και επιβραβεύεται από τους πρώτους και ζημιώνεται από τους δεύτερους.
    Η αλτρουιστική συμπεριφορά, «θα μπορούσε να απαντήσει ο Χριστός», αποβαίνει πρός το συμφέρον του Σαμ., αλλά είναι και θυσία που προκαλεί κινδύνους και ζημιές.

  7. Kammia mas praksh den einai altruistikh.Auto pou stous polous fainetai ws altruismos sthn pragmatikothta apotelei praksh kathara narkisistikh.Deixnontas agaph ston plhsion deixnoume agaph ston idio mas ton eauto.Eite sthn periptwsh pou o en logw plhsion apotelei meros tou xwrou «ikanopoihshs» mas(dhladh ta atoma pou gnwrizoume kai «agapame») eite sthn periptwsh pou autos einai teleiws agnwstos opws sthn paravolh.Sthn deuterh periptwsh h ikanopoihsh mas erxetai apo thn endiksh anwterothtas pou epideiknyei auth h praksh.Poso mallon otan prosferetai h vohtheia se kapoion pou h koinwnia h idia kai mazi ths kai emeis thewroume katwterous.Einai dhladh logiko o idios samareiths na mhn prosefere pote vohtheia se kapoion allo samareith pou tha vriskotan sthn idia thesh me ton atyxo ioudeo.Giati h anwterothta pou tha edeixne me thn «altruistikh» tou praksh na htan mikroterh kai kat epektash mikroterh kai h ikanopoihsh.
    To megaleio ths xristianikhs pisths einai akrivws oti katafere na dwsei isxy se mia leksh xwris nohma, thn agaph.Kanwntas kati tetoio dhmiourghse mia koinwnia me isxyrous desmous.
    Euxomai kapoios na mporesei na mou apanthsei an to vivlio tou Henri Laborit «eloge della fuite» exei metafrastei sta ellhnika.An nai diavaste to.An oxi psakste to sth glwssa ths areskeias sas.
    P.S.Grafei h maria velliou oti isws apotelei endeiksh pathitikothtas pou THA HTHELAN NA ODHGHSOYN TOYS PISTOYS OI EMPNEYSTES THS T8RHSKIAS AYTHS.Giati ola na apoteloun proion enos sxediou.Pithanon oi empneustes ths xristianikhs pisths na htan apla va8ia pepismenoi kai oi idioi.Pisteuw oti prokeitai gia mia wonderfull illusion.Poly tha hthela na kataferna kai gw wres wres na pisteuw ston apolyto altruismo kai thn apleth agaph.To provlhma genatai otan sto onoma ths agaphs ginontai polemoi genoktonies egglhmata(kai oxi mono ths xristianikhs agaphs alla akomh kai sto onoma ths agaphs pros mia ginaika i enan andra)

  8. Gia na katalavete ligo to megaleio ths xristianikhs pisths sto na dhmiourgei syndekteikous desmous yperoikogeniakous yperethnikous yperfyletikous sthn koinwnia arkei na deite apo pou arxizei h paravolh:
    «POIOS EINAI O PLHSION???»
    O xristos me thn apanthsh tou ayth katalyei olous tous desmous pou mexri tote yphrxan.Skefteite oti milame gia 2000 xronia prin.Prokeite gia terastia epanastash h opoia dysthxws den pragmatopoihthike sthn ousia giati oi dhmiourgoi ths ekklhsias ekklhnan syxna ton «plhsion»sta stena oria tou omothrhskou (h apla tou mh epikyndynou gia thn tr8rhskia)Den perasan polla xronia kai otan o xristianismos ws thrhskia egine eksousia den epedeikse kammia agaph ston plhsion-airetiko arxika kai ston plhsion-allo8rhsko en synexeia.
    Pithanon h idia ikanothta na dhmiourgei tetoious desmous na yparxei kai se alles trhhskies.To islam omws dhmiourghthike aiwnes meta enw oi anatolikes thriskies den htan toso extremistikes sto na prosferoun tetoiou eidous pseudaisthiseis-p.x. o induismos enkrinei thn diaforopoihsh se kastes…

  9. «To megaleio ths xristianikhs pisths einai akrivws oti katafere na dwsei isxy se mia leksh xwris nohma, thn agaph.»

    Αν υπάρχει λέξη αγάπη χωρίς νόημα
    τότε δεν υπάρχει και η λέξη φθόνος
    με αντίθετο νόημα.
    -Πάντων των κακών,
    κάκιστος ο φθόνος, άμα τι και δίκαιος.

    Πράγματι υπάρχουν πολλές κοσμοθεωρίες αγάπης,
    αλλά ο χριστιανισμός τη διέδωσε και τη ξέχασε …
    γιατί παντρεύτηκε την εξουσία (ισχύ)
    η οποία αντιστρατεύεται την αλήθεια.

  10. Β

  11. Βρε Δημήτρη μου, έτσι όπως τα λες, δείχνεις να ενστερνίζεσαι την άποψη περί θείας αποκάλυψης της χριστιανικής διδασκαλίας, εκεί που πριν υπήρχε το απόλυτο μηδέν!
    Η αντίληψη αυτή είναι απόλυτα ανιστόρητη και έχει καθιερωθεί αποκλειστικά και μόνο χάρη στην κυριαρχία του χριστιανισμού και στην εκπαίδευση και στην επίσημη ιστοριογραφία όπως διδάσκεται στα ελληνικά σχολεία, η οποί αμας έχει ποτίσει όλους. Στην πραγματικότητα, δεν υπάρχει κάτι τέτοιο. Όλα τα διδάγματα του χριστιανισμού, όλα όσα θαυμάζεις, προϋπήρξαν σε αρχαιότερες διδασκαλίες, φιλοσοφικά συστήματα και θρησκευτικά ρεύματα. Επικούριοι, Γνωστικοί, Εσσαίοι και Ζηλωτές, είναι τα πλησιέστερα εξ αυτών, χρονικά και τοπικά, προς τη γέννηση του χριστιανισμού.
    Η χριστιανική διδασκαλία όπως τη γνωρίζουμε σήμερα, βέβαια, σαφώς είναι προϊόν σχεδιασμού και διαπραγματεύσεων αιώνων ολόκληρων! Αυτό είναι γνωστό και από την επίσημη ιστορία: τόσες σύνοδοι, τόσοι αιώνες διαπραγμάτευσης με την εξουσία και ανάδειξης του ιερατείου μέχρι την οριστική κυριαρχία, τόσες διαπραγματεύσεις για την ανάδειξη των «αποδεκτών» ευαγγελίων, μεταξύ εκατοντάδων που απορρίφθηκαν, για την οριστικοποίηση του συμβόλου της πίστεως, τον καθορισμό των μυστηρίων και της σημασίας τους… Συστήνω να διαβάσεις κάποια καλή ιστορία της θρησκείας, θα σου τα βάλει αυτά σε μια σειρά.

  12. Ma egw anaferomai apla sto euaggelio to opoio fysika kai apodexomai oti ypestei allages alla oxi toso vatheia oso pisteuoume.Gia mena to nohma tou euaggeliou de tha allaze eite apodexotan thn parthenia ths marias eite oxi,eite apodexotan thn yparksh allwn aderfwn tou ihsou, eite akomh kai oswn afora thn idia thn anastash.Giati akomh kai me tis oses allages to euaggelio paramenei epanastatiko.An einai na milhsoume gia thn ermhneia kai th dogmatikh mporei kai na symfwnhsw.

  13. Me liga logia uto pou thelw na pw einai oti p.x. h paravolh tou aswtou einai epanastatikh ws pros to nohma kai thn epoxh pou diatypwthike.An proyphrxe mou einai adiaforo giati poly apla ws tote kammia ththskia den einai ferei thn agaph kai ton altruismo sto kentro ths me tetoio tropo wste den kataferei na diadothei.Oso kai an o xristianismos xrhsimopoihse to spathi ths eksousias gia ti diadwsh tou , htan h dynamh tou logou tou pou ekane na parei to spathi auto sta xeria tou.Oxi aplws synkyries.

  14. Epipleon me thigeis legontas oti deixnw na ensternizomai mia theia apokalypsh th stigmh pou eimai atheos.Aporw se poio shmeio sou edwsa na katalaveis kati tetoio.To oti thaumazw th dynamh twn nohmatwn ths xristianikhs thriskias de shmainei oti to theorw kai theiko proion.Apla opws kai sthn periptwsh tou arxaioellhnikou logou kai th dhmiourgia ths filosofias mainw ekthampos apo th lamprothta tous kai paradexomai oti htan antrwpinws «theika».To an yphrxan kai shmadia filosofias kai prin tous arxaious ellhnes mou einai adiaforo giati monaxa autoi me th dynamh tou logou tous kataferan na th diadwsoun.

  15. Μαρία

    συγνώμη, η τελεία στο τέλος χάλασε το λινκ. Το σωστό είναι αυτό.

    http://e-roosters.blogspot.com/2006/11/rooster-report-episode-2.html

  16. Κώστα διόρθωσα το σχόλιό σου (νο. 3) ώστε το λινκ να λειτουργεί.

  17. Η γνήσια αλτρουιστική συμπεριφορά δεν ακολουθεί κανόνες δικαίου ή κοινωνικής συμπεριφοράς, ούτε οι στόχοι της είναι μεγιστοποιητικοί, αλλά βασίζεται κυρίως στο ενδιαφέρον για την ευημερία των άλλων και όχι σε συγκεκαλυμμένη μεγιστοποιητική συμπεριφορά.

    Βέβαια θα μπορούσε να ισχυρισθεί κανείς πως οι τόσες πολλές προϋποθέσεις καθιστούν αδύνατο τον χαρακτηρισμό μιας πράξης ως αλτρουιστικής, μεταξύ των άλλων γιατί η απόδειξη είναι δυσχερής. Μπορούμε όμως να απλοποιήσουμε τον ορισμό λέγοντας πως αλτρουιστική είναι μία πράξη όταν ex ante το αναμενόμενο όφελός της για τον φορέα της είναι σαφώς μικρότερο από το αναμενόμενο κόστος της.

    Αυτός είναι κι ορισμός που ακολουθώ εγώ. Με τα έντονα γράμματα. Η αυτοθυσία-αυτοκαταστροφή είναι απλά η ύστατη μορφή αλτρουισμού, αλλά όχι η μόνη.

    Να σημειώσω δε πως το φαινόμενο του αλτρουισμού από τη σκοπιά των νευροεπιστημών μελετάτε αυτήν την περίοδο από διάφορες ομάδες, κυρίως του καθηγητή Ernst Fehr στη Ζυρίχη.

  18. Thanks Παύλο :-)

  19. οχι ακριβως. Τα ατομα που δρουν με βαση την αμοιβαιοτητα αλλαζουν το παιχνιδι ετσι ωστε η συνεργασια να ειναι καλη στρατηγικη ακομα και για τους πιο εγωϊστες. Σημειωνω, η συνεργασια, οχι η μη εγωϊστικη συμπεριφορα. Για εγωϊστικους λογους συνεργαζονται…

    Όχι ακριβώς. Για εγωιστικούς λόγους συνεργάζονται μόνο στην περίπτωση που τους ενδιαφέρει όντως η βελτίωση της θέσης τους (πχ for profit). Δε νομίζω να υπάρχει μελέτη αυτή τη στιγμή που να περιγράφει (νευροοικονομικά ή κοινωνιολογικά) συνεργασία μεταξύ αλτρουιστών, οπότε δε μπορείς να αποκλείσεις «αγνές» προθέσεις συνεργασίας.

  20. Αλτρουισμός ή εξαπάτηση ; Εμπιστοσύνη ή δυσπιστία;
    Οι Μάζες, π.χ. οι κομματικές, δε διαχωρίζονται σε αλτρουϊστές ή μή, από τη μιά όχθη ή την άλλη.
    Κάθε μάζα έχει ευκολόπιστους και τσακάλια, ΟΙ μάζες άνδρες-γυναίκες επίσης, η κάθε μιά έχει τα τσακάλια της και τους αφελείς. Οταν διαταράσεται η αρχικη ισοροπία ακολουθούν αλλαγές ακι ανατροπές..
    Ο Σαμαρείτης εξαφανίστηκε διότι άν το μάθαιναν οι μή αλτρουϊστές θα τον είχαν απομονώσει και εξοστρακίσει. Φυσικά οι μή αλτρουϊστές, φανατικά, συνεργάζονται αποτελεσματικότερα δεν πλατωνίζουν, «πραγματίζουν» μετά άφθονων ψευδαισθ’ησεων.

Σχολιαστε