- e-rooster.gr - http://e-rooster.gr -

Τo κληροδότημα της Θάτσερ

Μια απο τις πιο συχνα διατυπωμενες κριτικες κατα της ελευθερης αγορας και του φιλελευθερισμου ειναι οτι απετυχε οπου και οταν εφαρμοστηκε πιστα.
Το κλασικο παραδειγμα ειναι η διακυβερνηση Θατσερ με τις επαναστατικες μεταρρυθμισεις της στο Ηνωμενο Βασιλειο. Εδω θα προσπαθησουμε να κανουμε μια ψυχραιμη αναλυση του κληροδοτηματος της Θατσερ, του τι ακριβως δηλαδη εμεινε απο τις μεταρρυθμισεις της και ποσο επηρεασαν τον κοσμο.

Αντι εισαγωγης

Η Μαργκαρετ Θατσερ, παρελαβε το 1979 ενα Ηνωμενο Βασιλειο σε συνεχη παρακμη. Οι προσφατες πετρελαϊκες κρισεις ειχαν τσακισει την οικονομια, αλλα ηταν σαφης και μια μακροχρονη ταση για το ΗΒ, ταση αποβιομηχανισης και στασιμοτητας. Οι αλλες χωρες της Ευρωπης φαινοντουσαν να τρεχουν, η Γερμανια απειλουσε να γινει παντοδυναμη στην Ευρωπη και η Αγγλια δεν μπορουσε ακομα να ξεπερασει την απωλεια της αυτοκρατοριας ουτε να χωνεψει το γεγονος οτι ειχε καταντησει μια ακομα μεσαια ευρωπαϊκη δυναμη.


ΑΕΠ κκ διαφορων χωρων, απο το 1950 εως το 1979, ετος βασης το 1950. Η αγγλικη παρακμη ολοφανερη

Στο γραφημα μπορειτε να δειτε την προοδο την αναπτυξη της Αγγλιας (και αλλων χωρων) απο το 1950 εως το 79. Προσεξτε οτι το 1950 ειναι ετος βασης για καθε χωρα, δηλαδη το γραφημα δειχνει μονο την σχετικη ανοδο καθε χωρας σε σχεση με το εισοδημα της το 1950. Παρατηρειστε ποσο τεραστια ειναι η διαφορα της ανοδου της Αγγλιας με την ανοδο στην Γαλλια και την Γερμανια. Ακομα και αν δεχτουμε οτι η Αγγλια ξεκινουσε απο υψηλοτερη βαση και αρα δεν μπορουσε να αναπτυσσεται το ιδιο γρηγορα, η διαφορα ειναι πολυ μεγαλη. Η Γαλλια αναπτυχθηκε 100 ποσοστιαιες μοναδες πιο πολυ απο την Αγγλια και η Γερμανια 150! Ετσι στις αρχες της δεκαετιας του 80 η Γερμανια και η Γαλλια ειχαν φτασει να ειναι πλουσιοτερες απο την Αγγλια, την πηγη της βιομηχανικης επαναστασης και παραδοσιακα πλουσιοτερη ευρωπαϊκη χωρα.
Μεχρι τις αρχες της δεκαετιας του 80 οι περισσοτεροι ανθρωποι περιμεναν η Γερμανια να γινει ο ηγετης της Ευρωπης και μιλουσαν με θαυμασμο για το γερμανικο οικονομικο θαυμα. Η Γαλλια φαινοταν να ειναι ο αξιος συμπαραστατης της Γερμανιας και στυλοβατης της Ευρωπαϊκης Ενωσης και η Αγγλια φαινοταν να μενει στο περιθωριο οικονομικα και πολιτικα1 [1].

Το εργο της Θατσερ


Μαργκαρετ Θατσερ, ονομασμενη
απο τους Σοβιετικους Σιδηρα Κυρια

Η Θατσερ ηρθε στην εξουσια με ριζοσπαστικες ιδεες, ελπιζοντας να αντιστρεψει την παρακμη της χωρας. Χαρη στην πιστη της στην δυναμη των ιδεων και την ατσαλενια επιμονη της, εφερε σε περας μεταρρυμισεις που κανεις δεν περιμενε (ουτε ηθελε) να δει εκεινη την εποχη. Ιδιωτικοποιησεις μεγαλων κλαδων της οικονομιας, περιστολη των δημοσιων δαπανων, περικοπη επιδοτησεων, μειωση του δημοσιου χρεους με τα λεφτα που εξοικονομουνται, μειωση φορων, απορρυθμιση πολλων κλαδων της οικονομιας και περιορισμος της γραφειοκρατιας, στροφη απο την βιομηχανια στις υπηρεσιες (λεπτομερειες εδω [2]).

Οι συγχρονοι της Θατσερ, ακομα και στην Αγγλια, αμφεβαλλαν πολυ για την ουσια των μεταρρυθμισεων. Οι αντιδρασεις ηταν ποικιλες, οι περισσοτερες αρνητικες, μερικες ιδιαιτερα εντονες, με πιο χαρακτηριστικη την τεραστια απεργια των ανθρακωρυχων το 1984-1985 [3]. Ο τροπος που η Θατσερ αντιμετωπισε αυτες τις αντιδρασεις ηταν χαρακτηριστικος.

Στην περιπτωση των ανθρακωρυχων, προετοιμαστηκε μαζευοντας μεγαλα αποθεματα ανθρακα και μετα ανακοινωσε το κλεισιμο καμποσων ορυχειων που ηταν αντιοικονομικα και κοστιζαν μεγαλα ποσα στην βρεταννικη κυβερνηση. Οι ανθρακωρυχοι αντεδρασαν αμεσα ξεκινωντας πολυ μεγαλες απεργιες. Η Θατσερ δεν ενεδωσε, λεγοντας οτι το να ενδωσει στις απαιτησεις τους θα ηταν σαν να παραδιδει την χωρα απο την δημοκρατια στην οχλοκρατια. Οι απεργοι επεμειναν και αυτοι, περιμενοντας οτι η χωρα θα υποκυψει στους εκβιασμους τους, με τον χειμωνα να ερχεται και το καρβουνο να λιγοστευει. Ομως ειχαν υπολογισει λαθος. Μετα απο πολλα επεισοδια, δυστυχως 9 νεκρους και σχεδον εναν χρονο μετα, η απεργια εληξε και η επιμονη της Θατσερ ειχε κερδισει μια πολυ μεγαλη μαχη. Αυτο που εδειξε η κα. Θατσερ ηταν οτι η κυβερνηση ηταν ετοιμη για μεταρρυθμισεις και δεν θα φοβοταν το πολιτικο κοστος για να τις φερει σε περας. Στην πραγματικοτητα η κα. Θατσερ εδειξε κατι βαθυτερο, που αφορα καθε κυβερνηση του πλανητη: οι μεταρρυθμισεις συχνα εχουν ενα ιδιαζον χαρακτηριστικο. Τα οφελη ειναι συνολικα μεγαλυτερα απο το κοστος αλλα και περισσοτερα ατομα ωφελουνται παρα βλαπτονται. Ομως το κοστος πεφτει συγκεντρωμενο σε συγκεκριμενες, μικρες ομαδες που εχουν ετσι κινητρο να ακουγονται πολυ πιο πολυ απο τον πολυ κοσμο που ωφελειται απο λιγο. Ετσι στην πραγματικοτητα το πολιτικο κοστος ειναι συχνα ενας μυθος, κατι που ενας αποφασισμενος ηγετης μπορει να ξεπερασει οταν δειξει στον πολυ κοσμο τι εχει να κερδισει η χωρα απο μια μεταρρυθμιση.

Τα ανθρακωρυχεια συνεχισαν να κλεινουν, μαζι με αρκετα αλλα απολιθωματα της βιομηχανικης επαναστασης στην Αγγλια, χωρις εμποδια πια απο ειδικες ομαδες πιεσης. Πολλοι εσπευσαν να χαρακτηρισουν την γενικευμενη αποβιομηχανιση του Ηνωμενου Βασιλειου που εφεραν οι μεταρρυθμισεις, ως ενα σημαδι καταστροφης. Ηταν ομως ετσι? Ας δουμε την αναπτυξη στο ΗΒ σε συγκριση με αλλες χωρες.


ΑΕΠ κκ διαφορων χωρων, απο το 1980 εως το 1999, ετος βασης το 1980. Η εικονα αναστρεφεται πληρως

Η αληθεια ειναι οτι η στροφη της Θατσερ απο την επιδοτουμενη προβληματικη βιομηχανια στις υπηρεσιες, ηταν μια εξαιρετικη στρατηγικη που προλαβε και ελυσε τα προβληματα που βασανιζουν αρκετες απο τις χωρες της Δυτικης Ευρωπης σημερα. Απο ουραγος η Αγγλια μετατραπηκε σε πρωτοπορο. Αλλη μια φορα, οπως στην βιομηχανικη επανασταση, η Αγγλια εδειχνε στην Ευρωπη τον δρομο για την προοδο. Αντιθετα, χωρες που δεν μεταρρυθμιστηκαν αρκετα γρηγορα, οπως η Γαλλια, εμειναν πολυ πισω. Και χωρες οπως η Ελλαδα, που οχι μονο δεν εκαναν μεταρρυθμισεις αλλα γυρισαν προς τα πισω, αυξανοντας τον δημοσιο τομεα τους, ειχαν μια πραγματικη καταστροφη.

Το ποσο ειχε πειστει η Αγγλια τελικα για την αξια των μεταρρυθμισεων της Θατσερ, φαινεται απο το γεγονος οτι, οταν οι Νεοι Εργατικοι [4]καταφεραν επιτελους να κερδισουν, κερδισαν αποκυρησσοντας τις σοσιαλιστικες ιδεες τους! Ο Τριτος Δρομος του Τονυ Μπλαιρ, στην πραξη δεν ηταν τιποτα αλλο απο συνεχεια των κινησεων της Θατσερ, κινησεις που τις συνεχισε μαλιστα με αρκετη συνεπεια και επιτυχια.


Το χρεος ως ποσοστο του ΑΕΠ. Τα εσοδα των ιδιωτικοποιησεων χρησιμοποιηθηκαν για να το μειωσουν
και γενικα το πετυχαν, με ενα μικρο διαλειμμα εξαιτιας της υφεσης στις αρχες της δεκαετιας του 90.

Η μεγαλη μειωση των
δημοσιων δαπανων στα ετη της Θατσερ.

Στα γραφηματα βλεπουμε πως η κα. Θατσερ καταφερε να συγκρατησει και να μειωσει τις δημοσιες δαπανες και πως ο Τονυ Μπλαιρ με ενα μικρο διαλειμμα συνεχισε αυτες τις πολιτικες. Αλλα ακομα πιο εντυπωσιακα ειναι τα στοιχεια οταν συγκρινουμε με χωρες σαν την Γαλλια.
Η Γαλλια (οπως και η Ελλαδα σε χειροτερο βαθμο) προσπαθησε με αυξανομενα ελλειμματα και εκτεταμενο παρεμβατισμο να σπρωξει την οικονομιας της, ακολουθωντας δηλαδη την ακριβως αντιθετη πολιτικη απο την Αγγλια.

Βλεπουμε στην Γαλλια πολυ μεγαλα ελλειμματα και εναν τριπλασιασμο του δημοσιου χρεους ως ποσοστο του ΑΕΠ! Οπως ειδαμε πιο πανω, αυτες οι καταστροφικες πολιτικες εφεραν την Γαλλια σε δυσκολη θεση (και την Ελλαδα κοντα στην χρεοκοπια οπως ελπιζω θα θυμουνται οι Ελληνες. Αυτο που εγινε στην δεκαετια του 80 στην Ελλαδα ηταν η αντιγραφη ενος καθυστερημενου γαλλικου μοντελου με προσθετη ομως διαστροφη, εγκληματικη διαφθορα και οργανωμενη σπαταλη).


Χρεος και ελλειμμα της Γαλλιας

Ενω απο την αλλη μερια το κληροδοτημα της Θατσερ, που το παρελαβε και το συνεχισε σχετικα πειθαρχημενα ο Τονυ Μπλαιρ, ανεβασε το Ηνωμενο Βασιλειο σε μια πολυ καλη θεση σε συγκριση με τις παρομοιες χωρες.
Αυτο φαινεται συγκρινοντας πληθος δεικτων (δειτε και τον πινακα). Ο πληθωρισμος επεσε δραματικα απο το 18% στο περιπου 3%, η ανεργια που κατα το 1980 φαινοταν να εκτοξευεται, μετα απο μια παροδικη ανοδο επεσε σε πολυ καλα επιπεδα, πολυ χαμηλοτερα απο τις Γαλλια, Γερμανια. Και το μεσο εισοδημα στην Αγγλια εφτασε να ειναι σχεδον 10% υψηλοτερο της Γαλλιας.

  Ανεργια ΑΕΠ κ.κ. σε ΜΑΔ
Γαλλια 9,7
27.738
Γερμανια 9,6
28.988
Ελλαδα 10,5
18.722
Ιταλια 8
27.984
ΗΠΑ 5,5
39.496
Ηνωμενο Βασιλειο 4,6
30.277

Ειχαμε λοιπον τις τελευταιες δεκαετιες ενα εξαιρετικο φυσικο πειραμα, μερικες δυτικες ανεπτυγμενες χωρες, παρομοιες μεταξυ τους, που ακολουθουν πολυ διαφορετικες οικονομικες πολιτικες. Τα στοιχεια δειχνουν οτι η πολιτικη του περιορισμου του κρατους και της δημοσιονομικης πειθαρχιας οδηγουν σε μια υγιη οικονομια και μια σημαντικη αναπτυξη. Οι αλογιστες δαπανες και η κρατικη παρεμβαση αντιθετα, πνιγουν τους πολιτες και την οικονομια. Η Γαλλια και η Γερμανια ασφυκτιουν, η Αγγλια και οι ΗΠΑ προχωρουν δυναμικα προς το μελλον.

Κριτικη

Πολλοι επικριτες του αγγλικου μοντελου, επισημαινουν οτι η Θατσερ εφερε ανισοτητες και οτι η φτωχεια στην Αγγλια ειναι υπερβολικα υψηλη. Για τις μεν ανισοτητες, ενω ειναι αληθεια δεν με ανησυχει απαραιτητα. Οταν ολοι γινονται πλουσιοτεροι, αλλα μερικοι πιο γρηγορα απο τους αλλους, οπως εγινε στην Αγγλια, οι ανισοτητες ανεβαινουν. Αλλα δεν βλεπω γιατι αυτο ειναι κακο (περισσοτερα εδω [6]).

Η αληθεια ειναι οτι στα χρονια της Θατσερ ανεβηκαν τα εισοδηματα ολων των ταξεων [7]στην Βρετανια.

Η απολυτη φτωχεια απο την αλλη ειναι παντα κακη. Και πραγματικα το ποσοστο φτωχειας2 [8] ειναι σημερα 14,1% στην Γαλλια και 21.8% στην Αγγλια3 [9]! Κατα τα χρονια της Θατσερ αυξηθηκε το ποσοστο [10]απο 17,1% στο 22,8% το 1991, για να κατεβει λιγο στο σημερινο 21,8%. Ομως οπως εξηγησαμε, ο δεικτης της φτωχειας ειναι ενας σχετικος δεικτης. Για να κρινουμε το εργο της Θατσερ, πρεπει να κοιταξουμε αλλα πραγματα: ανεβηκαν τα εισοδηματα των φτωχων απο το 1980 εως σημερα? Η αληθεια ειναι οτι στα χρονια της Θατσερ ανεβηκαν τα εισοδηματα ολων των ταξεων [7]στην Βρετανια. Το φτωχοτερο 20% ειδε τα εισοδηματα του να ανεβαινουν περιπου 0,5% ετησιως εναντι 3,5% για το πλουσιοτερο 20%. Αυτο ηταν βεβαια αναμενομενο, καθως οι μεταρρυθμισεις ειχαν ως σκοπο οι παραγωγικοι ανθρωποι να αρχισουν να δημιουργουν περισστερο πλουτο. Η θεωρια λεει οτι μετα αυτος ο πλουτος θα αρχισει να διαπερνα και τα φτωχοτερα στρωματα της κοινωνιας (το λεγομενο trickle down). Και οντως, χωρις αλλαγη της πολιτικης, και παρα την ελαφρια κριση, ειχαμε στα χρονια του Τζων Μεητζορ οι φτωχοτεροι να τρεχουν με 1,5% ετησιως, ταχυτερα απο τους πλουσιοτερους που ετρεχαν με 0,5%. Και στα χρονια του Τονυ Μπλαιρ πια, επισης χωρις μεγαλη αλλαγη πολιτικης, εχουμε φτασει σε μια ισορροπια, με ολα τα οικονομικα στρωματα να τρεχουν με τον ιδιο περιπου ρυθμο, 2,6%.

Αλλοι κριτικαρουν την ιδια την μειωση του κοινωνικου κρατους, ανεξαρτητως αν οι φτωχοι εγιναν πλουσιοτεροι ή οχι. Ειναι σαφες οτι η κα. Θατσερ περιεκοψε τα κοινωνικα επιδοματα, καθε λογης ενισχυσεις που η κοινωνια υποχρεωνεται να καταβαλει σε διαφορα ατομα. Αλλα αυτο δεν εγινε χωρις λογο. Με τα λογια της ιδιας:

There is no such thing as society:
there are individual men and women and there are families.

Δεν υπαρχει μια κοινωνια σημαινει οτι δεν μπορουμε να αφαιρουμε πορους απο μερικους με την βια και να τα δινουμε σε αλλους, για χαρη της κοινωνιας. Κανεις δεν μπορει να υποχρεωνεται σε θυσιες για χαρη ενος απροσωπου μορφωματος που λεγεται κοινωνια, εθνος, κρατος, ομαδα ή οτι αλλο θελετε. Το κρατος, συμφωνα με αυτην την φιλοσοφια, δεν μπορει να μειωνει τις ανισοτητες με την βια, κοβοντας τα ποδια μερικων πολιτων. Αυτο που μπορει να κανει, ειναι αυτο που εκανε η κα. Θατσερ: να αφησει το πεδιο ελευθερο για τον καθενα μας να κερδισει το ψωμι του σε εναν δικαιο αγωνα, χωρις εμποδια. Οι φοροι επεσαν για ολες τις οικονομικες ομαδες, ασθενεις ή πλουσιες. Η ανεργια επεσε σε επιπεδα σχεδον πληρους απασχολησης. Οποιος θελει μπορει σημερα στην Βρετανια να εργαστει4 [11] και να ζει σε πολυ καλες συνθηκες χωρις να επιβαρυνεται υπερογκα απο το κρατος. Μπορει και να μην δουλεψει, μπορει να στοχαζεται για την φυση του κοσμου σε ενα παγκακι σε ενα παρκο. Ειναι στο χερι του να διαλεξει τι θα κανει…

Το τελευταιο κομματι της κριτικης, και απο τους ιδιους τους Αγγλους, αφορα την εχθρικοτητα της Θατσερ στην ευρωπαϊκη ολοκληρωση. Αν και ξεφευγει λιγο απο το θεμα του παροντος αρθρου, ο υπογραφων βλεπει εδω ισως το μεγαλο ελατωμμα της Θατσερ, που ο Τονυ Μπλαιρ αργοτερα φανηκε να διορθωνει λιγο. Η Βρετανια ανηκει στην Ευρωπη και πρεπει να προσφερει τα ταλεντα και τις ιδεες της στην υπηρεσια της Ευρωπης. Μια Ευρωπη με μεγαλυτερη βρεταννικη επιρροη θα ειναι καλη, τοσο για την Ευρωπη, οσο και για την Βρετανια.

Επιλογος

Η μεταστροφη που εφερε η κα. Θατσερ στην αγγλικη πολιτικη σκηνη ηταν μια συγκλονιστικη αποδειξη οτι ενα ατομο μονο του μπορει να αλλαξει μια ολοκληρη χωρα και ισως το κυριαρχο μοντελο οικονομικης πολιτικης σε ολη την Δυση. Εδειξε σε ολους οτι η μειωση των δημοσιων δαπανων και του παρεμβατισμου μπορει να απελευθερωσει τις δημιουργικες δυναμεις της χωρας που αφυκτιουν κατω απο τον κρατικο παρεμβατισμο και να οδηγησει σε εναν αγαθο κυκλο αναπτυξης. Εδειξη οτι η προνοητικη και στιβαρη ηγεσια μπορει να ερθει σε συγκρουση με τα κατεστημενα και τις διαφορες μειονοτικες ομαδες που λυμαινονται τον πλουτο της χωρας και να κερδισει, για το καλο ολων. Η πολιτικη της θα επρεπε να ειναι αντικειμενο μελετης απο ολους οσους ενδιαφερονται για την αναπτυξη…

———————————————————————-

Πηγες:
πηγες για ολα τα στοιχεια εκτος απο αυτα που αναγραφεται κατι αλλο, ειναι απο το Penn World Table. Μπορειτε να εχετε προσβαση στα στοιχεια εδω [12]

Μια ενδιαφερουσα αγγλικη σελιδα για το κοινωνικο κρατος [13], με αποψεις απο τα αριστερα και τα δεξια

Γνωστες ατακες [14] και αποσπασματα απο γραπτα [15] της Θατσερ

Βιογραφια της Θατσερ [16] απο το περιοδικο ΤΙΜΕ

Σημειωσεις:

  1. Ειναι χαρακτηριστικο οτι η Αγγλια μπηκε στην ΕΕ μολις το 1973, κυριως λογω των αντιρρησεων του Ντε Γκωλ. [ [17]]
  2. Πρεπει παλι να σημειωσουμε οτι το ποσοστο φτωχειας που χρησιμοποιειται συνηθως ειναι ενας σχετικος δεικτης. Μετραει χονδρικα το ποσοστο των ατομων που εχουν εισοδημα χαμηλοτερο απο το 60% του διαμεσου εισοδηματος στην χωρα (το διαμεσο, ειναι το εισοδημα που ειναι ανωτερο του εισοδηματος των μισων πολιτων και κατωτερο των αλλων μισων). Αυτο δεν σημαινει ομως οτι οι “φτωχοι” ειναι πραγματικα φτωχοι. Ενας “φτωχος” στις ΗΠΑ ειναι πλουσιοτερος απο τον μεσο Ελληνα! [ [18]]
  3. Πηγη για αυτα τα στοιχεια ειναι κυριως η ερευνα εισοδηματος του Λουξεμβουργου [19] [ [20]]
  4. Προφανως η ολη συζητηση δεν αφορα ατομα με ουσιαστικα προβληματα, αναπηριες κτλ Αυτοι οι ανθρωποι φυσικα αξιζουν της προστασιας του κρατους. Ειναι δειγμα της ποιοτητας μας ως συνειδητοποιημενα ατομα να φροντιζουμε τους αδυναμους που δεν μπορουν να φροντισουν τον εαυτο τους. [ [21]]