Το οικονομικό πρόβλημα της χώρας δεν ήταν, ούτε είναι ακόμα, μόνο το μεγάλο σπάταλο κράτος της. Με ευθύνη φυσικά του κράτους, χάρη στην απίστευτη γραφειοκρατία, πολυνομία και παρεμβατικότητά του, η ελληνική οικονομία είναι μη ανταγωνιστική. Μια έλλειψη ανταγωνιστικότητας, που κρύβονταν κάτω από το χαλί της υποτίμησης όσο είχαμε δραχμή. Η σύνδεση με το σκληρό ευρώ εκμηδένισε την ανταγωνιστικότητα χώρας, και το χρήμα του φτηνού δανεισμού ήρθε να καλύψει το κενό, μέσω τις επέκτασης των κρατικών δαπανών. Σήμερα η χώρα είναι ουσιαστικά διασωληνωμένη και της παρέχεται οικονομική στήριξη για έναν και μόνο λόγο. Να ξανακάνει μέσω μεταρρυθμίσεων την οικονομία της ανταγωνιστική. Δυστυχώς όμως αυτό δεν δείχνουν να το έχουν καταλάβει τα δύο κόμματα που διόγκωσαν το κράτος, ούτε και τώρα. Πέρασαν δύο χρόνια χωρίς καμία ουσιαστική διαρθρωτική αλλαγή. Όμως δίνουμε μια μάχη με την κλεψύδρα να κάνουμε τις αλλαγές εγκαίρως, προκειμένου τα οικονομικά τους αποτελέσματα να φανούν μετά από 2-3 χρόνια, πριν οι λαοί της Ευρώπης κουραστούν να μας χρηματοδοτούν και πριν η ελληνική κοινωνία χάσει κάθε ανοχή ρίχνοντας τη χώρα στα βράχια. Τα δύο χρόνια καθυστέρησης που πέρασαν είναι ένα έγκλημα που δεν πρέπει να παραγραφεί από την μνήμη κανενός, αλλά ταυτόχρονα πρέπει η αναβλητικότητα να τελειώσει οριστικά την Κυριακή.

Ζούμε όμως κάτι πρωτοφανές σε αυτές τις εκλογές, καθώς η φιλελεύθερη ψήφος διεκδικείται από τουλάχιστον 5 συνδυασμούς (συμπεριλαμβάνω και τα 2 μεγάλα κόμματα που έχουν φιλελεύθερους υποψήφιους και στελέχη). Άλλος ένας ελληνικός ανορθολογισμός, αφού αριθμητικά αυτές οι ψήφοι είναι ασήμαντες. Το αποτέλεσμα είναι κάθε συνδυασμός να επιδιώκει να αυξήσει την εκλογική του βάση πουλώντας επικοινωνιακές κορδέλες, που το μόνο που κάνουν είναι να προσβάλουν την νοημοσύνη του ψηφοφόρου. Οι εκλογές της Κυριακής δεν είναι ένα πολιτικό σουπερμάρκετ, όπου απλά επιλέγουμε ποιά κόμματα μας αρέσουν ή ποιά πρόσωπα συμπαθούμε. Είναι εκλογές επιβίωσης ή αυτοκτονίας της χώρας. Το θεμελιώδες ερώτημα που οφείλει να απαντήσει κάθε παράταξη που επιδιώκει να συμμετάσχει στην επόμενη βουλή είναι ένα και μόνο. Αν θα συμβάλει στην τήρηση των δεσμεύσεων της χώρας και στην επιτάχυνση των αναγκαίων μεταρρυθμίσεών του κράτους και της οικονομίας. Και σε αυτό το ερώτημα, η Δημοκρατική Συμμαχία δεν απαντάει ρητορικά, αλλά με 1,5 χρόνο υπεύθυνης κοινοβουλευτικής διαδρομής.

Ενάμιση χρόνο τώρα φωνάζει, σχεδόν μόνη, για τις μεταρρυθμίσεις που χρειάζονται, πληρώνοντας το πολιτικό κόστος, χωρίς να καταφύγει σε ασόβαρες, ανεδαφικές ουτοπίες ως εναλλακτική. Δεν ανακάλυψε την αναγκαιότητά τους ένα μήνα πριν τις εκλογές. Όχι μόνο φωνάζει στην Βουλή, αλλά το οργανωτικό μέγεθος της Δημοκρατικής Συμμαχίας της επιτρέπει να ζυμώνει την κοινωνία για τις αναγκαίες μεταρρυθμίσεις, ξεφεύγοντας από τα περιορισμένα ακροατήρια των ήδη πεισμένων. Και το έχει κάνει με σοβαρότητα και πειστικότητα, που αναγνωρίζεται από τους Ευρωπαίους Φιλελεύθερους. Είναι η μόνη πολιτική δύναμη που δεν έχει απαξιωθεί ως ανακόλουθη στα μάτια των ευρωπαίων εταίρων της, αντίθετα έχει την ολόθερμη στήριξή τους και συνδιαμορφώνει μαζί τους τις προτάσεις τους τόσο για την ελληνική, όσο και για την ευρωπαϊκή κρίση. Η Δημοκρατική Συμμαχία είναι το μόνο ελληνικό μέλος του ELDR και του ALDE, εκπροσωπεί την Ελλάδα στην ευρωπαϊκή φιλελεύθερη οικογένεια και εκπροσωπεί τους ευρωπαίους φιλελεύθερους στην Ελλάδα.

Η ψήφος στην Δημοκρατική Συμμαχία είναι αντικειμενικά ορθολογική επιλογή για τον ψηφοφόρο που θέλει την Ελλάδα εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Διότι είναι ρεαλιστικά εφικτό να είναι στην επόμενη Βουλή και έτσι η ψήφος δεν μεταβιβάζεται στο πρώτο κόμμα (το 3% είναι απαράδεκτο και αντιδημοκρατικό, αλλά υπαρκτό). Η υπερψήφισή της δεν είναι ανεύθυνη, αντισυστημική ψήφος διαμαρτυρίας, αλλά θετική ψήφος ριζικής αλλαγής του πολιτικού συστήματος, χωρίς την απότομη και επικίνδυνη διάλυσή του. Η είσοδός της στην Βουλή είναι παράγοντας ασφάλειας και σταθερότητας της χώρας. Μια πιθανή συμμετοχή της σε κυβέρνηση συνεργασίας θα έχει βασικό στόχο των περιορισμό των αρρυθμιών μια συγκυβέρνησης, όπως τις ζήσαμε με την κυβέρνηση Παπαδήμου. Ουδείς μπορεί να ισχυριστεί ότι η είσοδος στην Βουλή επαρκεί, για να αποτραπεί το χάος που επιδιώκουν τα επικίνδυνα κόμματα της αριστεράς και της ακροδεξιάς. Μη-είσοδος όμως εγγυάται ότι τα δύο τραυματισμένα και αναξιόπιστα κόμματα εξουσίας θα βρεθούν να κατασπαράσσονται από όλους αυτούς τους ημίτρελους, που θέλουν να σπρώξουν την χώρα στον γκρεμό (αν δεν το καταφέρουν ήδη από την Κυριακή).

Η επόμενη Δευτέρα πρέπει να βρει τον κ.Μπήτρο στο Βουλή.

Πίσω στο 2006, μέσα σε ένα γενικευμένο περιβάλλον ευφορίας οι υπογράφοντες εξέδωσαν το πρώτο βιβλίο τους περί προσοδοθηρίας και μεταρρυθμίσεων (Πελαγίδης και Μητσόπουλος, 2006). Το βιβλίο επεσήμανε και ανέλυε τις περισσότερες παθολογίες, διεισδύοντας μάλιστα σε ανεξερεύνητες τότε περιοχές όπως η δράση των προσοδοθηρικών ομάδων επιμέρους, επενδεδυμένων συμφερόντων σε διάφορους τομείς της οικονομίας. Ήταν η πρώτη φορά που η «θεωρία των οικονομικών των, εκτός αγορών, λήψης αποφάσεων» (theory of non-market decision making) εφαρμοζόταν στην ειδική περίπτωση μιας χώρας όπως η Ελλάδα. Και ταίριαζε σχεδόν απόλυτα! Πιο συγκεκριμένα, μέχρι τότε, η ιδέα που επικρατούσε στην ακαδημία αλλά και στη γενικότερη δημόσια συζήτηση ήταν ότι για όλα τα προβλήματα της ελληνικής οικονομίας και κοινωνίας κατ’ επέκτασιν, φταίνε τα κόμματα που μολύνουν με τις πελατειακές παρεμβάσεις τους κάθε οικονομική και κοινωνική δραστηριότητα. Θεωρήσαμε την προσέγγιση αυτή απλοϊκή. Το πολύπλοκο ελληνικό πρόβλημα, το οποίο βέβαια συν τω χρόνω εντεινόταν, ερμηνεύεται μια χαρά από τη θεωρία της -αθέμιτης- δράσης των ομάδων επιμέρους συμφερόντων.

Συνοπτικά, επικεντρωθήκαμε στη δράση των αναδιανεμητικών, διακομματικών ομάδων μεσιτών-ραντιέρηδων, οι οποίοι διενεργούν επιδρομές σε θεσμούς και οικονομικές δραστηριότητες, όπως ακριβώς έκαναν αιώνες πριν οι Βίκινγκς, με αποκλειστικά ορθολογικό σκοπό την πρόσκτηση εισοδήματος κι όχι στη βάση κάποιου ιδεολογικού-κομματικού παρτιζανισμού. Όλα αυτά, μέσα σε ένα πλαίσιο ήδη στρεβλού, προσαρμοσμένου στα μέτρα τους, θεσμικού περιβάλλοντος, στου οποίου την εξέλιξη ενίοτε συνέβαλλαν και συμβάλλουν οι ίδιοι με ενεργητικές αθέμιτες παρεμβάσεις στους νομοθέτες. Η ατιμωρησία, καθώς και η παρακμή του «κούφιου κράτους» και του κρατικού μηχανισμού, ευνοεί τη δράση των ομάδων/συμμοριών αυτών αφού το ρίσκο της σύλληψης είναι χαμηλό, ενώ η σύγκριση με την απόδοση οποιασδήποτε παραγωγικής δραστηριότητας κάνει τη σύσταση ομάδας/συμμορίας απολύτως ορθολογική. Οι ομάδες αυτές που συστήνονται adhoc, με συγκολλητική ουσία συνοχής την αλληλοεξυπηρέτηση και το συλλογικό (τους) συμφέρον, δεν παράγουν φυσικά εισόδημα, αλλά αντιθέτως ειδικεύονται στη διανομή του μέσω εκβιασμών, απειλών και γενικώς άνομων πρακτικών. Επιτίθενται το ίδιο με βιαιότητα όπως οι Βίκινγκς και τρυπούν το κράτος και τους θεσμούς με σκοπό να αφαιρέσουν εισόδημα αφού κατακτήσουν θέσεις κλειδιά όπως οι θέσεις σε εφορίες -είναι αλήθεια τις περισσότερες φορές με δούρειο ίππο τα κόμματα. Λεηλατούν το «κούφιο κράτος», καταλύοντας τη θεσμική του ανεξαρτησία, και μέσω αυτού και την όποια επιχειρηματική δραστηριότητα. Με άλλα λόγια, είναι προσοδοθήρες, θηρεύουν την πρόσοδο, δηλαδή το εισόδημα που παράγεται από άλλους, επάγγελμα επικερδές για τους ίδιους, καταστροφικό όμως συνολικά για τη χώρα και την οικονομία της. Μέσα σε ένα στρεβλό θεσμικό πλαίσιο, μια περιορισμένη ορθολογικότητα των ατόμων δείξαμε πως μπορεί να οδηγεί ένα σύστημα σε μια εντελώς ανορθολογική λειτουργία και να καταλήγει στη σημερινή παραγωγική παραλυσία και δημόσια υπερχρέωση.

Μέσα σε ένα περιβάλλον ευφορίας, κανείς δεν θέλει να ακούει τα κακά νέα.

Το βιβλίο όμως προκάλεσε εκτεταμένη συζήτηση και αντιδράσεις στον έντυπο και περιοδικό τύπο. Αυτό επιβεβαίωσε ακόμη περισσότερο ότι ήμασταν στον σωστό δρόμο. Εν τω μεταξύ, μέρη του βιβλίου αλλά και νέα κείμενα δημοσιεύονταν ειδικώς προσαρμοσμένα, σε διεθνή ακαδημαϊκά περιοδικά κατά ριπάς. Η αποδοτικότητα της δικαιοσύνης και της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, ο φθόνος και η παρεμπόδιση σε μια κοινωνία προσοδοθηρίας και μοιράσματος των δανεικών από τους μεσίτες του κλειστού πολιτικού συστήματος, η ερμητική κλειστότητα και οι ανεπανάληπτες, μοναδικές στρεβλώσεις των αγορών προϊόντος και εργασίας, ο εξοστρακισμός της «επιλογής» των χρηστών/πολιτών από τη δημόσια σφαίρα αποτέλεσαν τα αντικείμενα των δημοσιεύσεων, ανοίγοντας το δρόμο για τη συνέχιση της έρευνας.

Μεταξύ των άλλων, με τις είκοσι (20) περίπου διεθνείς δημοσιεύσεις αναδείξαμε διεθνώς την περίπτωση της ελληνικής οικονομίας ως ένα αξιοσημείωτο παράδοξο. Από τη μια διέθετε τα τυπικά χαρακτηριστικά μιας τρομερής οικονομικής υπερβολής αλλά και από την άλλη, διέθετε όλα εκείνα τα επιμέρους χαρακτηριστικά μιας ειδικής περίπτωσης. Δηλαδή μιας χώρας με τρομερή παραοικονομία και «μαζικό λαθρεπιβατισμό» όπου τα οικονομικά της «δημόσιας επιλογής» εφάρμοζαν υπέροχα. Η περίπτωση γινόταν ακόμη πιο γοητευτική όταν παρατηρούσε κανείς αυτούς τους υψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης με την απατηλή αύξηση της παραγωγικότητας –όπως είχαμε δείξει- να συνυπάρχουν με μια ανεπανάληπτη καθυστέρηση και αναχρονιστικότητα τρύπιων θεσμών και αδύναμης διακυβέρνησης εξαιτίας των προσοδοθηρικών δράσεων. Χάρη στους παράγοντες που είχαν συντελέσει στην ισχυρή ανάπτυξη, οι εξασθενημένοι θεσμοί και η αρπακτική συμπεριφορά επιθετικών προσοδοθηρικών ομάδων δεν οδήγησαν αρχικώς στην αναμενόμενη μείωση της ευημερίας της οικονομίας ήδη από το 2008. Είδαμε από τότε ότι μια τέτοια μείωση θα μπορούσε να περιορίσει την ικανότητα αυτών των ομάδων να ανταμείβουν εκείνους που τις υποστηρίζουν και να προωθούν ενεργά τους στόχους τους με τη βοήθεια πλούσιων πόρων.

Έτσι, το 2010, τέσσερα χρόνια μετά το πρώτο βιβλίο, προχωρήσαμε στη Στιγμή της Στροφής για την Ελληνική Οικονομία, το δεύτερο βιβλίο μας, γραμμένο ήδη από το 2009 και πριν (Πελαγίδης και Μητσόπουλος, 2010). Είχε πλέον μαζευτεί υλικό και ήταν καιρός, ενώ είχαμε ήδη μπει στην κρίση και το πρώτο βιβλίο μας είχε επιβεβαιωθεί σε μεγάλο βαθμό, να συνεχίσουμε την ανάλυση, τηρώντας βέβαια πάντα τη μεθοδολογική μας προσέγγιση, που είχε πέσει τόσο μέσα. Ταυτόχρονα, κρίναμε πως ήταν καιρός να γίνουμε πιο συγκεκριμένοι σε μέτρα πολιτικής για την επίλυση των γόρδιων δεσμών της ελληνικής οικονομίας. Στο δεύτερο αυτό βιβλίο εστιάσαμε σε δύο στενά διασυνδεδεμένα στοιχεία/χαρακτηριστικά της ελληνικής οικονομίας, υπεύθυνα ταυτόχρονα για τις επιτυχίες και τις αποτυχίες της. Τη διαφθορά και την μέθοδο ανταγωνιστικότητας που ονομάσαμε «προσφυγή στην ατυπία». Με άλλα λόγια, εστιάσαμε στην παραοικονομία και ιδιαιτέρως στη σκοτεινή πλευρά της, τη διαφθορά, ως στρεβλό ανταγωνιστικό πλεονέκτημα της ελληνικής οικονομίας που τη βοηθά μεν βραχυχρονίως να επιβιώνει στο ιδιωτικό πεδίο, στην εγχώρια και τις διεθνείς αγορές, αλλά λόγω της φοροδιαφυγής επιδεινώνει τραγικά τα δημοσιονομικά της, με τα γνωστά σημερινά αποτελέσματα. Είμαστε στα τέλη του 2009, αρχές του 2010, και η ελληνική οικονομία αρχίζει ήδη να γεύεται τις συνέπειες της στρεβλής ανάπτυξης της προηγουμένης περιόδου. Η κλεπτοκρατία, ο παρασιτισμός, ο νεποτισμός και η παρεοκρατία σκεπάζουν ήδη ένα μεγάλο κομμάτι της οικονομίας αλλά και της πολιτικής αγοράς. Ο «προοδευτικός πραγματισμός» σε μια σειρά τομείς-κλειδιά για την ανάπτυξη όπως η κτηματαγορά, η απόδοση της δικαιοσύνης, οι οδικές μεταφορές, τα επαγγέλματα, η μεταποίηση και η επιχειρηματικότητα γενικώς, που προκρίνουμε ως λύση στις χρόνιες και σοβαρές αδυναμίες της ελληνικής οικονομίας δίδει ιδιαίτερα σημασία μεταξύ των άλλων και στην αναδιάρθρωση της πολιτικής αγοράς και του πολιτικού συστήματος.

Εν τω μεταξύ, η πυρετώδης ενασχόληση με τα θέματα της ελληνικής οικονομίας αποδίδει ακόμη ένα βιβλίο, αυτή τη φορά διεθνώς από τις εκδόσεις MacMillan/Palgrave, τροποποιημένο και εμπλουτισμένο για την ελληνική έκδοση με τις τελευταίες οικονομικές εξελίξεις, μέχρι και τις αρχές του 2012. Βιβλίο το οποίο μετατρέπεται σε χρόνο ρεκόρ από έκδοση σκληρού εξωφύλλου σε έκδοση μαλακού εξωφύλλου, κατά πολύ οικονομικότερο για το ευρύ κοινό και με νέες προσθήκες 12.000 λέξεων. Το βιβλίο λαμβάνει διεθνώς επαινετικές κριτικές από εφημερίδες μεταξύ των οποίων οι New York Times και The Guardian, ενώ ήδη χρησιμοποιείται ως βασική βιβλιογραφική αναφορά από την ακαδημία και διεθνείς οργανισμούς όπως ο OECD (2011) στη μελέτη του για το κράτος και τη γραφειοκρατία στην Ελλάδα.

Τα στοιχεία που παρουσιάζονται στο βιβλίο αυτό διαλύουν τυχόν ελπίδες ότι η χώρα θα επανέλθει αυτόματα στους υψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης του παρελθόντος, ωσάν η κρίση να ήταν απλώς μια βραχυχρόνια καθοδική πορεία του οικονομικού κύκλου που το πολύ σε 2-3 έτη θα επανέλθει σε ανοδική τροχιά . Αποκαλύπτουν ότι μόνο μια αποφασιστική και συγκροτημένη μεταρρυθμιστική προσπάθεια αντιμετώπισης των σοβαρών διαρθρωτικών αδυναμιών και αποτυχιών που εξακολουθούν να υπάρχουν παρά τα μνημόνια και τις όποιες κυβερνητικές προσπάθειες τα τελευταία δύο χρόνια, θα επιλύσει με επιτυχία τόσο τα σημερινά επείγοντα προβλήματα της οικονομίας (ιδιαίτερα τα οικονομικά του δημόσιου τομέα) όσο και τις σημαντικές προκλήσεις που αντιμετωπίζει μια σοβαρά πια υποβαθμισμένη κοινωνία. Μια κοινωνία είναι επίσης υποχρεωμένη να διαχειριστεί τις ταχύτατα επιδεινούμενες προοπτικές μιας ήδη προβληματικής αγοράς εργασίας μέσα σε μια μη ανταγωνιστική οικονομία η οποία «παράγει» ανεργία πλέον άνω του 20%. Περιγράφοντας τις λεπτομέρειες αυτής της πραγματικότητας, παρουσιάζουμε επίσης μια επισκόπηση των προβλημάτων που αντιμετωπίζουν σήμερα στην Ελλάδα οι πολιτικοί που επιδιώκουν μεταρρυθμίσεις. Έτσι είμαστε σε θέση να παραθέσουμε τα δεδομένα που θα βοηθήσουν τους αποφασισμένους για προοδευτικές μεταρρυθμίσεις πολιτικούς να διαμορφώσουν ρεαλιστικές και καλά στοχευμένες στρατηγικές μεταρρύθμισης.

Συνολικά, στο παρόν βιβλίο επιδιώκουμε να παρουσιάσουμε μια εξήγηση πολιτικής οικονομίας για τον τρόπο με τον οποίο διάφορες «αναδιανεμητικές ομάδες συμφερόντων» χρησιμοποιούν τις αδυναμίες αλλά και τον κλειστό χαρακτήρα των ελληνικών θεσμών για να αυξήσουν τις προσόδους τους. Ιδιαίτερα, στο Κεφάλαιο 2 υποστηρίζουμε ότι οι πολυάριθμες προσοδοθηρικές ομάδες περιορίζουν τον ανταγωνισμό στην αγορά προϊόντων και υπηρεσιών, αυξάνουν τον γραφειοκρατικό και διοικητικό φόρτο, και επιδιώκουν ενεργά να δημιουργήσουν αδιαφάνεια σε όλες τις διοικητικές και νομικές διαδικασίες. Υποστηρίζουμε επίσης ότι προβαίνουν σε αυτές τις ενέργειες με σκοπό να σχηματίσουν ένα περιβάλλον μέσα στο οποίο θα μπορούν να αυξήσουν τις αποσπώμενες προσόδους. Ταυτόχρονα δείχνουμε πώς αυτές οι ομάδες επιδιώκουν ενεργά να διασφαλίσουν ότι το «κράτος δικαίου» αποτυγχάνει σε τέτοιο βαθμό ώστε η κοινωνία να μην είναι σε θέση να τις καταστήσει υπόλογες για τις πράξεις τους. Η δυσκολία να αντιμετωπιστούν οι ομάδες αυτές ακόμη και στον καιρό των αφόρητων πραγματικά πιέσεων από την Τρόικα καταδεικνύουν πραγματικά την ισχύ των ομάδων αυτών, ισχύ που απέκτησαν και εδραίωσαν τα τελευταία τριάντα περίπου χρόνια, ιδίως όμως κατά την περίοδο της ξέφρενης ανόδου. Στο Κεφάλαιο 3 τεκμηριώνουμε κύριες πτυχές του ελληνικού πολιτικού συστήματος οι οποίες – όταν συγκριθούν με παρόμοιες πτυχές των πολιτικών συστημάτων άλλων χωρών – αναδεικνύουν το αίτιο της ανικανότητας των Ελλήνων πολιτικών να υποστηρίξουν τις προοδευτικές μεταρρυθμίσεις και να αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά τα σχέδια αυτών των αρπακτικών ομάδων συμφερόντων. Πρέπει να σημειωθεί εδώ ότι η άποψη των συγγραφέων δεν είναι καταδικαστική για τις ομάδες συμφερόντων γενικώς. Οι ομάδες συμφερόντων είναι συστατικό στοιχείο της λειτουργίας της δημοκρατίας. Όμως στην Ελλάδα η λειτουργία πολλών ομάδων ακολουθεί τις αθέμιτες πρακτικές που περιγράφονται και αναλύονται τόσο τα προηγούμενα όσο και στο παρόν βιβλίο με αποτέλεσμα να έχει οικοδομηθεί μια οικονομία με πλήθος δυσκαμψιών, πολλών και κακών νομοθετημάτων και (υπερ)ρυθμίσεων που ευνοούν στο τέλος τις δραστηριότητες των ομάδων αυτών.

Η ανάλυσή μας δείχνει επίσης πώς ο ευρύτερος σχεδιασμός του πολιτικού συστήματος σχετίζεται με την διαιώνιση του σημερινού status quo. Αυτό το status quo περιλαμβάνει την αποτυχία του «κράτους δικαίου» και της ελληνικής δικαιοσύνης όπως περιγράφονται στο Κεφάλαιο 4, μέσα σε ένα πλαίσιο αδύναμης διακυβέρνησης που περιλαμβάνει τόσο την υιοθέτηση νόμων που δεν εξυπηρετούν καλά τα ευρύτερα συμφέροντα της κοινωνίας όσο και την λειτουργία μιας εκτελεστικής εξουσίας η οποία δεν θεωρείται υπόλογη και που ταυτόχρονα αποδέχεται ορθολογικά την παραβίαση των νόμων, όπως περιγράφεται στο Κεφάλαιο 2.

Στο δεύτερο μέρος του βιβλίου προχωρούμε παρουσιάζοντας λεπτομερώς ένα ευρύ φάσμα διαθέσιμων στοιχείων που περιλαμβάνουν τις ιδιότητες των αγορών προϊόντων, το επιχειρηματικό περιβάλλον και τον αντίκτυπο της εισόδου στην ΕΕ και την ΟΝΕ, σε συνδυασμό με την απελευθέρωση των κύριων αγορών σε ένα δεδομένο θεσμικό και πολιτικό περιβάλλον. Όλα αυτά τα στοιχεία συντελούν να εξηγηθεί το παράδοξο των προηγούμενων ισχυρών επιδόσεων, σε συνδυασμό με το «κούφιο κράτος» και τους αδύναμους θεσμούς οι οποίοι υπονομεύουν τις προοπτικές ανάπτυξης της χώρας τώρα που έχει εξασθενήσει η επίδραση των παραγόντων που ωθούσαν τις καλές επιδόσεις στο παρελθόν. Συνεχίζουμε παρουσιάζοντας μία πλευρά των θεσμικών δυσλειτουργιών της Ελλάδας – συγκεκριμένα, το δυσμενές επιχειρηματικό περιβάλλον και τους ανισότιμους όρους ανταγωνισμού που δημιουργούνται από τις κυβερνητικές παρεμβάσεις στη λειτουργία της αγοράς προϊόντων. Εξετάζουμε την ασθενή επίδοση της ελληνικής αγοράς εργασίας, τις πραγματικότητες που αντιμετωπίζει η μισθωτή εργασία σε σχέση με την αυτοαπασχόληση, τις πραγματικότητες της κατανομής του φορολογικού φορτίου στην ελληνική κοινωνία, και το πώς αυτές συνδέονται με τα εύθραυστα δημόσια οικονομικά της Ελλάδας. Το δεύτερο μέρος του βιβλίου συζητά επίσης την κατάσταση που αντιμετωπίζουν οι ελληνικές εταιρίες σε σχέση με τα φορολογικά τους βάρη, καθώς και την κερδοφορία τους και την ικανότητα να ανταγωνίζονται στις παγκόσμιες αγορές. Παρουσιάζουμε στοιχεία που τεκμηριώνουν την συνύπαρξη, από τη μία πλευρά, περιορισμένης κερδοφορίας και υψηλών και αυξανόμενων τιμών, και από την άλλη χαμηλής ανταγωνιστικότητας της οικονομίας και υψηλού διοικητικού φόρτου που επιβάλλεται από την κυβέρνηση. Η βαθμιαία συναρμολόγηση των κομματιών του «παζλ» μας επιτρέπει να προχωρήσουμε περισσότερο και να τοποθετήσουμε στο σωστό πλαίσιο τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει το ελληνικό οικονομικό σύστημα και ορισμένα τυποποιημένα γεγονότα του ελληνικού συνταξιοδοτικού συστήματος. Μας επιτρέπει επίσης να τεκμηριώσουμε τη σχέση ανάμεσα στην ανικανότητα της ελληνικής κυβέρνησης να ελέγξει τις δαπάνες της και τις τρέχουσες δημοσιονομικές προκλήσεις που αντιμετωπίσει η χώρα. Τέλος, θα δούμε πώς τα παραδείγματα μεταρρυθμίσεων σε άλλες χώρες που αντιμετώπισαν σοβαρές κρίσεις θα μπορούσαν να βοηθήσουν την Ελλάδα σήμερα.

Στο παράρτημα παρουσιάζουμε επίσης μια πιο λεπτομερή ανάλυση των επιβλαβών επιδράσεων των κυβερνητικών ρυθμίσεων στην αγορά εμπορευματικών μεταφορών, και ορισμένων κυβερνητικών πολιτικών που επιβάλλουν περιττά βάρη στον ελληνικό ιδιωτικό τομέα. Τέλος, μια ανάλυση των πιθανών επιδράσεων της απελευθέρωσης του ωραρίου των καταστημάτων, καθώς και των επιχειρημάτων που χρησιμοποιούνται συνήθως ενάντια σε τέτοιες πρωτοβουλίες, αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της μη υιοθέτησης πολιτικών που θα μπορούσαν να ωφελήσουν το ευρύτερο κοινό λόγω ανεπαρκούς τεκμηρίωσης και μιας τάσης προς εξυπηρέτηση των συμφερόντων οργανωμένων ομάδων.

Αφήσαμε τελευταίο το κεφάλαιο 6, μετά τη φυσιολογική συνέχεια που έχει το κεφάλαιο 5 με τα παραρτήματα. Κι αυτό γιατί είναι το επιπρόσθετο μεγάλο κεφάλαιο της δεύτερης αναθεωρημένης αγγλικής έκδοσης του βιβλίου (Mitsopoulos and Pelagidis, 2012). Το κεφάλαιο αυτό καλύπτει όλη την περίοδο των οικονομικών εξελίξεων από τα τέλη του 2009 και τις πρώτες αντιδράσεις της κυβέρνησης, τις αρχές του 2010 και το πρώτο memorandum, την πρώτη απόπειρα για «κούρεμα» τον Ιούλιο του 2011, τα μέτρα του Οκτωβρίου 2011. Φτάνει μέχρι τις αρχές του 2012, με το δεύτερο πακέτο διάσωσης, τους όρους του, καθώς και το γνωστό βαθύ ‘κούρεμα’ του ιδιωτικού χρέους. Στο κεφάλαιο αυτό παρουσιάζεται συνολικά όλη η ταραχώδης πορεία της ελληνικής οικονομίας και της «σχέσης της με την Τρόικα».

Η ανωτέρω οδυνηρή περίοδος για την ελληνική οικονομία επιβεβαίωσε –δυστυχώς- τις απόψεις, την ανάλυση, τα επιχειρήματα μας από το 2005 ήδη, τα πρώτα κείμενά μας και το πρώτο βιβλίο μας. Πολλά μάλιστα από τα μέτρα που προτείναμε στο δεύτερο βιβλίο μας το 2010 αλλά και στην πρώτη έκδοση του αγγλικού από τον MacMillan (Mitsopoulos and Pelagidis, 2011) –του οποίου η προσαρμοσμένη μετάφραση/μεταφορά είναι το ανά χείρας βιβλίο, εφαρμόστηκαν ή και προτάθηκαν την περίοδο αυτή. Από τα μέτρα επιτάχυνσης της δικαιοσύνης μέχρι την μείωση του ορίου του αφορολόγητου ποσού που εμείς είχαμε προτείνει να κατέβει στις 7.000-8.000 ευρώ από το υψηλό 12.000. Όλη αυτήν την περίοδο είδαμε περιπτώσεις συναδέλφων και γενικότερα δημοσιολόγων να επιδοκιμάζουν τα κείμενα ή και να τα επικρίνουν. Καλοδεχούμενα είναι όλα, αλλά σε κάθε περίπτωση, μπορεί ο αναγνώστης μόνος του να εξετάσει το που η ανάλυσή μας ήταν εύστοχη και το που ενδεχομένως σφάλαμε. Πάντως, με τον ανα χείρας τρίτο στη σειρά τόμο που παραδίδουμε στο κοινό μέσα σε έξι συναπτά έτη, ολοκληρώνουμε την ανάλυσή μας για την ελληνική οικονομία με έναν τρόπο και με μια γκάμα θεμάτων ώστε πιστεύουμε ότι το έργο μας θα γίνει, έχει ήδη γίνει, απαραίτητο σημείο αναφοράς για τη μελέτη της ελληνικής οικονομίας διεθνώς. Της ελληνικής οικονομίας που βρίσκεται εδώ και δύο έτη, ως σύμβολο της κρίσης, στο κέντρο της προσοχής του κόσμου.

Αναφορές
-Mitsopoulos, T. και T. Pelagidis (2011), Understanding the Crisis in Greece. From Boom to Bust, London and New York: Palgrave MacMillan. 2nd revised edition, 2012
-Πελαγίδης, Θ. και Μ. Μητσόπουλος (2006), Ανάλυση της Ελληνικής Οικονομίας: Η Προσοδοθηρία και οι Μεταρρυθμίσεις. Αθήνα: Εκδόσεις Παπαζήσης.
-Πελαγίδης, Θ. και Μητσόπουλος, Μ. (2010), Η Στιγμή της Στροφής για την Ελληνική Οικονομία. Πώς ο Προοδευτικός Πραγματισμός μπορεί να τη θέσει ξσνά σε Τροχιά Ανάπτυξης. Αθήνα: Εκδόσεις Παπαζήσης.

Η ελληνική κοινωνία δεν έγινε ρατσιστική, μισαλλόδοξη και αντιδημοκρατική μέσα σε ένα βράδυ, ούτε μέσα σε δύο χρόνια. Αυτά είναι χαρακτηριστικά δεκαετιών, που δεν εμφανίζονταν εκλογικά, όσο η κούφια οικονομική ανάπτυξη των δανεικών και των επιδοτήσεων επέτρεπε στα δύο μεγάλα κόμματα να εξαγοράζουν με κρατικά χρήματα τις ψήφους της. Όταν μια κοινωνία αναπτύσσεται και ευημερεί η ακροδεξιά και η ακροαριστερά χάνουν μεγάλο μέρος του πιθανού τους ακροατηρίου. Οι καταγγελίες τους δεν βρίσκουν απήχηση σε ανθρώπους όταν βλέπουν την επιτυχία και την ευημερία ως ρεαλιστικές δυνατότητες. Το πρόβλημα ξεκινάει σε περιόδους ύφεσης και στασιμότητας, όπου η οικονομική απογοήτευση ανοίγει τα αυτιά των πολιτών στην ακροδεξιά ρητορική στην προσπάθεια αναζήτησης ενόχων για την κρίση (πολιτικοί, καπιταλιστές, ξένες εισαγωγές, μετανάστες κτλ) και εύκολων λύσεων (κρατικοποίηση, προστατευτισμός κτλ) για την έξοδο από αυτήν.

Το σημαντικότερο στοιχείο που διευκολύνει την άνοδο του κόκκινου και μαύρου ολοκληρωτισμού είναι ο εκτεταμένος κρατισμός. Σε περιόδους που η οικονομία πάει καλά η καταστροφικότητα του κρατισμού κρύβεται. Όμως οι περίοδοι αυτές τείνουν να είναι οι εξαιρέσεις και όχι ο κανόνας. Ο κρατισμός και η έντονη παρεμβατικότητα στην οικονομία όχι μόνο οδηγούν σε μεγαλύτερες περιόδους ύφεσης, γεγονός που καθιστά τις κοινωνίες πιο ευπρόσβλητες στον φασισμό, αλλά καταστρέφουν και τις απαραίτητες άμυνες για την αντιμετώπισή του. Όταν έρθει η ύφεση είναι σχεδόν αυτόματη η άνθιση των ακροδεξιών ιδεολογημάτων και η εμφάνιση ισχυρών τέτοιων πολιτικών σχημάτων. Τα φασιστικά χαρακτηριστικά της ελληνικής κοινωνίας δεν είναι αυτά των μέχρι πρότινος γραφικών άκρων της. Είναι αυτά του αποκαλούμενου μεσαίου χώρου. Ενός μεσαίου χώρου που αντιστοιχεί σε μια μεσαία τάξη κρατικοδίαιτων υπαλλήλων και ιδιωτών μελών κλειστών συντεχνιών με κρατικά προστατευμένα προνόμια.

Ο αποτελεσματικότερος φραγμός απέναντι στην άνοδο του φασισμού και της ακροαριστεράς είναι η κοινωνία των πολιτών, όλοι δηλαδή οι εξωκρατικοί θεσμοί που αναπτύσσονται σε μια κοινωνία από τους πολίτες για τη βελτίωση της λειτουργικότητας και της συνοχής της και τη διασφάλιση των δικαιωμάτων τους. Η ανάπτυξη αυτών των θεσμών είναι αντιστρόφως ανάλογη της επέμβασης του κράτους στην κοινωνία και του βαθμού ανάληψης από αυτό πατερναλιστικού ρόλου. Ο ολοκληρωτισμός εισβάλλει από την πίσω πόρτα με μια επικάλυψη δημοκρατικότητας, που φυσικά πολύ εύκολα μπορεί μετά να απομακρυνθεί χωρίς καμία δυσκολία. Χωρίς ισχυρούς ανεξάρτητους θεσμούς που να επιτρέψουν στους πολίτες να αντισταθούν, και πολιτικά και ιδεολογικά, η κοινωνία γίνεται ευάλωτη στην αναρρίχηση της ολοκληρωτικής αριστεράς και ακροδεξιάς.

Γι’ αυτό ήταν τόσο εύκολη η επικράτηση των ναζί στην Γερμανία και του φασισμού γενικά στο μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης του μεσοπολέμου. Αντίθετα σε ισχυρές κοινωνίες πολιτών, όπως στην Βρετανία ή στις ΗΠΑ, η κατάλυση των δημοκρατικών θεσμών, ακόμα και στην κορύφωση της ιδεολογικής ισχύος του φασισμού, δεν έμοιαζε ποτέ σαν κάτι περισσότερο από ένα ανέκδοτο. Η άνοδος του ναζισμού διευκολύνθηκε από τον εκτεταμένο κρατισμό στη Γερμανία, όχι μόνο της εποχής του Μεσοπολέμου (ο Καγκελάριος Μπρύνινγκ, σαν άλλος Χρυσοχοϊδης, είχε ήδη επιβάλει τον κρατικό έλεγχο των τιμών, των μισθών και των κερδών) αλλά και όλου σχεδόν του αιώνα που προηγήθηκε, όπου ο γερμανικός λαός είχε διαποτιστεί από την κουλτούρα του κράτους και του κρατισμού. Ο εκτεταμένος κρατισμός από την εποχή του Βίσμαρκ νέκρωσε τις φιλελεύθερες τάσεις της γερμανικής κοινωνίας του 19ου αιώνα και τα αιτήματα για πολιτικές και οικονομικές ελευθερίες. Οδήγησε στην υποταγή του ατόμου στο συλλογικό εθνικό συμφέρον, στη λατρεία της κρατικής εξουσίας και της ιδεολογίας της, στην αγιοποίηση των απολυταρχικών ηγετών και των στόχων τους, στην εξιδανίκευση της κρατικής γραφειοκρατίας και στην εξάρτηση από την κρατική πρόνοια. Το σύστημα κατέρρευσε λόγω του Α΄ΠΠ, και για να ξαναοργανωθεί είχε μεγαλύτερη σημασία για τους Γερμανούς η αποτελεσματική ηγεσία (που υπόσχονταν η αυταρχικότητα των ναζί) ενός συστήματος με το οποίο τόσες γενιές είχαν μεγαλώσει και είχαν ποτιστεί από την προπαγάνδα του, παρά ο σεβασμός των δημοκρατικών θεσμών και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Οι δημοκρατίες στηρίζονται από τους ανεξάρτητους παραγωγικούς ανθρώπους που σκέφτονται ορθολογικά, καινοτομούν στην παραγωγή, δημιουργούν, αναλαμβάνουν ρίσκα, εκμεταλλεύονται ευκαιρίες, συμμετέχουν στα κοινά. Αυτοί έχουν ανάγκη τη διασφάλιση των ατομικών δικαιωμάτων, την ελαχιστοποίηση της κρατικής παρεμβατικότητας, την ύπαρξη αποτελεσματικού αντιγραφειοκρατικού αδιάφθορου κράτους, την δυνατότητα ειρηνικής αλλαγής στην κυβέρνηση, την κυριαρχία των ανεξάρτητων θεσμών, τη συμμετοχή στη διαχείριση της εξουσίας ώστε να μπορούν να θέτουν ελεύθεροι τους προσωπικούς τους στόχους, να εκμεταλλεύονται τα ταλέντα και τις δυνατότητές τους και να εξασφαλίζουν την ευημερία τους. Αυτά τα δημοκρατικά δημιουργικά στρώματα μέσα στην κοινωνία, που γεννιούνται, μεγαλώνουν και ισχυροποιούνται μέσα στην ελεύθερη αγορά προστατεύονται από τους ανεξάρτητους θεσμούς της κοινωνίας των πολιτών. Αντίθετα ο περιορισμός της τα αποδυναμώνει σε σχέση με όσους ισχυροποιούνται με την ισχυροποίηση του κράτους.

Στην Ελλάδα της οικονομικής ανελευθερίας και τους τεράστιου κράτους, δεν μπόρεσε ποτέ να αναπτυχθεί μια μεσαία τάξη μέσα από την λειτουργία της ελεύθερης αγοράς. Όμως ακριβώς αυτή η κατηγορία ανθρώπων είναι απαραίτητη για να εκφραστεί πολιτικά το αίτημα της ελεύθερης οικονομίας, των ανόθευτων αγορών, των ατομικών ελευθεριών και της ανοιχτής κοινωνίας. Η εκλογική απήχηση αυτών των αιτημάτων είναι από αδύναμη έως ασήμαντη, γιατί δεν μπορούν να ταυτιστούν με τα συμφέροντα εκατομμυρίων συνταξιούχων ( που απαιτούν ένα ασφαλιστικό σύστημα που δίνει συντάξεις μεγαλύτερες από τις εισφορές τους), εκατοντάδων χιλιάδων δημοσίων υπαλλήλων (που ακόμα και αν δεν κλέβουν, απαιτούν να συνεχίσουν να πληρώνονται την παραγωγή αχρείαστων υπηρεσιών), υπαλλήλων ΔΕΚΟ (που απαιτούν να συνεχίσουν το πάρτι των σκανδαλωδών προνομίων τους), των μελών δεκάδων κλειστών συντεχνιών (που απαιτούν να μην επιτραπεί σε άλλους να τους ανταγωνιστούν), των επιδοτούμενων αγροτών κτλ. Όλοι αυτοί συγκροτούν την μάζα μιας κρατικοδίαιτης μεσαίας τάξης, η οποία σήμερα απελευθερώνεται πολιτικά από τα δύο μεγάλα κόμματα που έλεγχαν την στρόφιγγα του κρατικού χρήματος που την δημιούργησε. Η ύπαρξη τέτοιων μεσαίων στρωμάτων εξαρτώμενων από το κράτος είναι το έδαφος όπου ανθίζει ο κόκκινος και μαύρος φασισμός, καθώς επιζητούν μεγαλύτερο έλεγχο επί των προνομίων που εξασφαλίζει ο κρατισμός (και που αναπόφευκτα δεν μπορούν να τα μοιραστούν όλοι). Μπορεί πολλοί από αυτούς να είναι δημοκράτες, αλλά μόνο ιδεολογικά, χωρίς να ταυτίζονται τα συμφέροντά τους με μια μικρή, δημοκρατική, περιορισμένη εξουσία. Γι’αυτό και πολύ εύκολα μπορούν να περάσουν στον ολοκληρωτισμό.

Το ελάχιστο, μικρό κράτος είναι σχεδόν αδύνατο να μην είναι δημοκρατικό, το διογκωμένο κράτος είναι σχεδόν αδύνατον να είναι. Ένα κράτος που μεγαλώνει σε βάρος της ανεξαρτησίας των πολιτών του, ακόμα και αν αυτό γίνεται σε συνθήκες δημοκρατίας, δεν χρειάζεται παρά μια σπίθα, μια αφορμή (πχ μια περίοδο ύφεσης, ή κάποιο μεγάλο εξωτερικό γεγονός πχ πόλεμος) για να ρίξει τα προσχήματα της δημοκρατικότητας. Και αντίστροφα, η ενίσχυση της αγοράς και της ανεξαρτησίας του ατόμου υπονομεύει τα ολοκληρωτικά καθεστώτα, οδηγεί σε ανεξάρτητους θεσμούς και δρα ως δούρειος ίππος για την ανατροπή τους. Όταν οι ανεξάρτητοι θεσμοί υποκαθιστούνται από κρατικούς αρχίζει η εξάρτηση από την πολιτική εξουσία. Άσχετα με το πώς εκλέγεται η εξουσία αυτή η αύξηση της ισχύος της συνιστά υποβάθμιση της δημοκρατίας και της ανεξαρτησίας των πολιτών.

Σε μια έντονα παρεμβατική οικονομία ο πολίτης δεν στρέφεται πλέον στις ελεύθερες συναλλαγές αμοιβαίας συμφωνίας και συναίνεσης για την εξασφάλιση της επιβίωσής του αλλά στην κρατική συνδρομή, είτε άμεσα ως υπάλληλος, είτε έμμεσα αποδεχόμενος τις «προστατευτικές» ρυθμίσεις του. Η ίδια η δομή της κρατικής γραφειοκρατίας επιβάλλει ένα αντιδημοκρατικό συγκεντρωτισμό. Τόσο οι σοσιαλιστικές όσο και οι συντηρητικές πολιτικές καταργούν την ατομική ελευθερία, βραχυκυκλώνουν τις πολιτικές αντιστάσεις και ανοίγουν την κερκόπορτα της οικονομικής εξάρτησης. Η οικονομική εξάρτηση όμως από το κράτος καταλήγει στην πολιτική εξάρτηση. Η δημοκρατία και οι αρχές της περιορίζονται σε δεύτερη μοίρα μπροστά στην εξασφάλιση της εύνοιας της εξουσίας. Ο πολίτης γίνεται ευθυνόφοβος. Μεταθέτει τις υποχρεώσεις του από το δικό του επίπεδο στο επίπεδο του κράτους. Αντιμετωπίζοντάς το όμως σαν τροφό ξεπουλάει την ελευθερία του. Οι συνθήκες ελευθερίας είναι απαραίτητες για να ωριμάσει, να λειτουργήσει αυτόνομα και να μπορεί να σηκώσει το βάρος των ευθυνών της επιβίωσης και της ευημερίας του. Αντί να αισθάνεται την αυτοπεποίθηση των δικών του δυνάμεων, αισθάνεται όχι μόνο όλο και πιο ανίσχυρος απέναντι στο κράτος, αλλά και προς τους άλλους ανθρώπους. Μέσα από αυτήν την ανασφάλεια το πρότυπο του ηγέτη αποκτά απήχηση. Η γοητεία του σχεδιασμού, η προβολή κατασκευαστικών θεωριών, η εξιδανίκευση των ηγετών, οι ουτοπίες, ο ανορθολογισμός, οι αναφορές στο παρελθόν αποκτούν αξία μόνο σε ανθρώπους με έλλειψη αυτοεκτίμησης και αυτοπεποίθησης, που χρειάζονται ασφάλεια, πυξίδες και οδηγούς. Στους ανθρώπους δηλαδή που παράγει ο κρατισμός, η παρεμβατικότητα και η γραφειοκρατία του.

Αυτό που θα δούμε να βγαίνει από τις κάλπες της 6ης Μαϊου θα είναι αποκρουστικό. Δεν θα είναι όμως παρά ο καθρέφτης της κοινωνίας μας και του τρόπου που αυτή αναπτύχθηκε εδώ και 30 χρόνια. Η ύπαρξη στην επόμενη Βουλή-κόλαση ενός σταθερού φιλελεύθερού μεταρρυθμιστικού πόλου είναι προσωπική ευθύνη όσων βρίσκονται απέναντι στο τέρας που αναδύεται.

Οι λαοί αυτοκτονούν. Δεν υπάρχει καμία νομοτέλεια που να οδηγεί προς τα μπρος. Δεν υπάρχει κανένα μαγικό ραβδί, ή θεία πρόνοια, που να απαλλάσσει τους λαούς από την ευθύνη των επιλογών τους. Η ευθύνη είναι βαριά και πέφτει στους ώμους του καθενός μας προσωπικά, να μην αφήσουμε την χώρα μας να καταστραφεί. Δεν υπάρχει τρόπος να περιγραφεί η δραματικότητα των στιγμών που περνάμε. Οδηγούμαστε στις κρισιμότερες εκλογές της σύγχρονης ιστορίας μας, όπου διακυβεύεται όχι απλά το μέλλον της χώρας, αλλά και κατακτήσεις σχεδόν ενός αιώνα. Αν το αποτελέσμα της 6ης Μαϊου θέσει σε αμφισβήτηση την εκπλήρωση των υποχρεώσεων της χώρας απέναντι στην ευρωπαϊκή οικογένεια, οι συνέπειες θα είναι ισοδύναμες γενοκτονίας του ελληνικού λαού.

Οι επιλογές μας, είτε μας αρέσει, είτε όχι, είναι δύο και μόνο. Ή παραμένουμε στην ΕΕ και στο ευρώ, και συνεχίζουμε την επίπονη και επώδυνη προσπάθεια μεταρρύθμισης του κράτους και ανασυγκρότησης της οικονομίας, ή απομονωνόμαστε και οδηγούμαστε στην μαζική κατάρρευση. Όχι απλά δεν θα υπάρχουν πόροι για να καλυφθεί ακόμα τεράστιο έλλειμμα, όχι απλά δεν θα πληρώνονται μισθοί και συντάξεις, όχι απλά δεν θα υπάρχει τραπεζικό σύστημα να χρηματοδοτήσει επενδύσεις, αλλά δεν θα υπάρχει το απαραίτητο συνάλλαγμα για την εισαγωγή των τροφίμων, φαρμάκων και καυσίμων.

Οι εκλογές της 6ης Μαϊου είναι δημοψήφισμα. Υπέρ της παραμονής ή όχι της χώρας στην ευρωπαϊκή οικογένεια. Κάθε ψήφος που θα θέσει σε αμφισβήτηση τις διεθνείς υποχρεώσεις της χώρας, ειδικά απέναντι στην Ευρωπαϊκή Ένωση, θα είναι ένα ασυγχώρητο ιστορικό έγκλημα, ανυπολόγιστων διαστάσεων. Και αν κάποιος έχει καταφέρει να εμφανίζονται ως φωνές σταθερότητας τα δύο κόμματα που μας έφεραν ως εδώ, αυτός είναι το επικίνδυνο σύνολο της υπόλοιπης αντιπολίτευσης. Από το ένα άκρο του αδίστακτου πολιτικού καιροσκοπισμού, έως το άλλο άκρο του ιδεολογικού φανατισμού. Η μόνη επιλογή στην επόμενη Βουλή, που δεν επιβραβεύει τα δύο κόμματα εξουσίας και δεν υπονομεύει την ευρωπαϊκή πορεία της χώρας (αντίθετα είναι παράγοντας που την εγγυάται), είναι η Δημοκρατική Συμμαχία.

Οφείλουμε στους εαυτούς μας, αλλά και στις γενιές που έρχονται και δεν μπορούν να ψηφίσουν, να μην αυτοκτονήσουμε.

Η ηχηρή κατάρρευση του κάποτε υπαρκτού σοσιαλισμού κατέδειξε πρωτίστως τη γνωσιολογική ανεπάρκεια των ολοκληρωτικών πολιτικών προτάσεων. Όπως ακριβώς είχε προειδοποιήσει ο Hayek, βάζοντας όλα τα αυγά μας σε ένα καλάθι, κινδυνεύουμε να τα χάσουμε όλα όταν συμβεί η αναπόφευκτη διάψευση των σχεδιασμών μας. Κι αυτό γιατί η γνώση στην κοινωνία δεν μπορεί να συγκεντρωθεί με τη μορφή «αντικειμενικών δεδομένων» καθώς είναι εγγενώς διασπαρμένη και αποσπασματική, αφορά διαρκώς μεταβαλλόμενες υποκειμενικές προτιμήσεις και ερμηνείες της πραγματικότητας και είναι σε μεγάλο βαθμό υπόρρητη. Η καλύτερη αξιοποίησή της λοιπόν προϋποθέτει δύο πράγματα, ασύμβατα με τον ολοκληρωτισμό: αφενός επικοινωνιακούς μηχανισμούς – ενδείκτες (όπως η ελεύθερα διαμορφούμενη τιμή) που συμπυκνώνουν την πληροφορία και την καθιστούν διαθέσιμη στα άτομα. Αφετέρου, τη δυνατότητα ελεύθερης ερμηνείας και χρήσης της πληροφορίας αυτής. Ο ελεύθερος ανταγωνισμός μεταξύ των νέων συνδυασμών της γνώσης είναι ο αποτελεσματικότερος τρόπος εξέλιξής της γνώσης – και μαζί και της κοινωνίας. Τόσο γιατί επιτρέπει τη δημιουργία αυτού που, όταν το δούμε, θα μας αρέσει, όσο και γιατί τα πολλά λάθη και οι αστοχίες που αναγκαστικά προηγούνται της επιτυχίας, συμβαίνουν στο χαμηλότερο δυνατό επίπεδο, και τις συνέπειές τους τις αναλαμβάνουν μόνο εκείνοι που με κίνητρο το κέρδος (υλικό ή μη) ανέλαβαν και το ρίσκο της πρακτικής δοκιμής του εκάστοτε αποτυχημένου συνδυασμού.

Από την άλλη, ο Hayek δεν πρόλαβε να δει την ευρεία αναγνώριση της θεμελιώδους θέσης της Αυστριακής Οικονομικής Σχολής, της οποίας υπήρξε ο κορυφαίος εκπρόσωπος του προηγούμενου αιώνα: ότι η τεχνητή ενίσχυση των δεικτών οικονομικής ανάπτυξης μέσω φανερού ή καλυμμένου πληθωρισμού οδηγεί αναπόφευκτα σε φούσκες, κρίσεις και βαθιές υφέσεις. Οι «διορθωτικές» παρεμβάσεις στην παροχή χρήματος, που προτείνονται με διαφορετικές μορφές τόσο από τη δεξιά, όσο και από την αριστερά, θεωρούνται, ακόμη και σήμερα, παρά την εμπειρία και της τελευταίας κρίσης, θεμιτό και αποτελεσματικό μέσο επίτευξης οικονομικών και κοινωνικών στόχων. Η προειδοποίηση των Αυστριακών ότι τα τεχνητά χαμηλά επιτόκια ή οι πολύτροπες κεϋνσιανές παρεμβάσεις καταστρέφουν την πληροφορία που συμπυκνώνεται στις ελεύθερα διαμορφωμένες τιμές και το κόστος του χρήματος και ανοίγουν το δρόμο για νέες κρίσεις, θα συνεχίσει να είναι αντιδημοφιλής για όσο καιρό ακόμα οι φορείς της πολιτικής εξουσίας θα μπορούν να καρπώνονται τα οφέλη της πρόσκαιρης και επίπλαστης τόνωσης των δεικτών ανάπτυξης, μετακυλώντας το πρόβλημα στους επόμενους. Κάποια δειλά ακόμη βήματα στη σωστή κατεύθυνση, όπως η προώθηση του συνταγματικού φρένου ελλειμμάτων στην ΕΕ, μένει να αποδειχθεί κατά πόσο θα έχουν συνέχεια.

Αντί επιλόγου λοιπόν, ιδού ένα χαγιεκιανό πρόγραμμα για τα επόμενα χρόνια, τόσο για τους κοινωνικούς στοχαστές και ακτιβιστές, όσο και για τους επιχειρηματίες με την ευρύτατη έννοια:
- Η εφεύρεση νέων εργαλείων συμπύκνωσης, διάθεσης και αποτελεσματικότερης αξιοποίησης της εν κοινωνία γνώσης. Η Wikipedia, την οποία ο ιδρυτής της εμπνεύστηκε διαβάζοντας το άρθρο του Hayek “The Use of Knowledge in Society” είναι ένα μόνο από τα πολλά και ποικίλα παραδείγματα αξιοποίησης των χαγιεκιανών ιδεών.
- Η αποτελεσματικότερη, και επιτακτικά αναγκαία σήμερα, νέα σύνθεση των κινήτρων δημιουργίας νέας γνώσης (και κυρίως των κανόνων προστασίας της πνευματικής ιδιοκτησίας) και της το κατά το δυνατόν ευρύτερης χρήσης της.
- Η διάδοση της αυτονόητης αλήθειας ότι υπάρχουν όρια στη θεμιτή πολιτική δράση και η προώθηση θεσμικών αλλαγών, όπως το φρένο ελλειμμάτων, που αναγνωρίζουν αυτή την πραγματικότητα.
- Η θεσμική διόρθωση του συστήματος κινήτρων που οδηγούν σε πολιτικές επιλογές πρόσκαιρου οφέλους και μακροπρόθεσμης πολλαπλάσιας ζημίας.
- Η διάδοση της Αυστριακής κριτικής στο σύγχρονο χρηματοπιστωτικό σύστημα και η εμπέδωση της διαφοράς του «καπιταλισμού» γενικώς από τον Αυστριακό φιλελευθερισμό.

Στην Ελλάδα χρειάστηκαν δεκαετίες για να αρχίσει να συζητιέται ευρέως η σκέψη του Χάγιεκ. Η ελληνική έκδοση του Συντάγματος της Ελευθερίας, η επανέκδοση της «Πορείας προς τον Φιλελευθερισμό» του Μάρκου Δραγούμη, το πρόσφατο «Κατανοώντας την Ελευθερία» του Φώτη Περλικού, είναι μια καλή αρχή. Αξίζει να έχει και ανάλογη συνέχεια.

Ο Γιώργος Αρχόντας είναι πολιτικός επιστήμονας και υπεύθυνος της επιστημονικής επιμέλειας της ελληνικής έκδοσης του «Συντάγματος της Ελευθερίας».

Το ημερολόγιο έγραφε 1922. Λίγες βδομάδες προτού το ελληνικό στρατηγείο συμπτυχθεί στη Σμύρνη και αποστείλει τις περίφημες διαταγές του σε ώτα μη ακουόντων (γιατί τα στρατεύματα είχαν ήδη διαλυθεί και άτακτα συνέρρεαν στα παράλια της Μικράς Ασίας), στην «παλιά» Ελλάδα, η κούραση και η απελπισία του κόσμου, το βάρος των ευθυνών του πολιτικού κατεστημένου, η αντικειμενική αδυναμία εύρεσης μιας σωτήριας λύσης, όλα αυτά μαζί και καθένα χωριστά είχαν πλάσει το νεοφανές, και θνησιγενές ιδεολόγημα του «οίκαδε». Ποιο ήταν το περιεχόμενο αυτού του ιδεολογικού υποπροϊόντος της κρίσης; ότι ο πόλεμος δεν επρόκειτο να κερδηθεί. Ότι οι ξένοι μας είχαν προδώσει, και οι πολιτικοί μας επίσης. Ότι οι ελπίδες και οι θυσίες είχαν φτάσει το μέγιστο βαθμό τους, ότι αυτά που βίωνε η χώρα ήταν τα «χειρότερα», και χειρότερα δε μπορούσαν να γίνουν. Και ότι γι’αυτό ακριβώς το λόγο, μόνη λύση, ήταν η αποχώρηση των στρατευμάτων, η εγκατάλειψη της μικρασίας, η πολιτική και οικονομική περιχαράκωσή μας «Οίκαδε»: στη φιλόξενη αγκαλιά της παλαιάς Ελλάδας, μακριά από το κρύο, μακριά από τη βία και το θάνατο που μας περίμενε στην Ανατολή.

Το ιδεολόγημα του Οίκαδε «έπιασε» το σφυγμό της πλειοψηφίας των Ελλήνων. Ήτανε βέβαια λιγάκι ύποπτο ότι το υποστήριξαν και το προώθησαν κυρίως οι πολιτικοί που μας είχαν φτάσει στα όρια της πανωλεθρίας. Βασικός υπερασπιστής του, ο Γ.Βλάχος, εκδότης της φιλοβασιλικής Καθημερινής. Αντικατόπτριζε όμως μια κοινωνία στο «μεταίχμιο», ανάμεσα στην άρνηση και στην αποδοχή αυτού που ερχότανε. Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε πόσο επηρέασε την κοινή γνώμη η ιδεολογία του Οίκαδε. Δεν ήταν άλλωστε λαϊκή η επανάσταση που σάρωσε το θρόνο μετά την καταστροφή αλλά στρατιωτική. Μπορούμε όμως, με την άνεση των 90 χρόνων που μας χωρίζουν από τότε να αντιληφθούμε, τον εξορθολογισμό του παράλογου, που επιχειρεί το ανθρώπινο πνεύμα, σε ακραίες συνθήκες. Σήμερα γνωρίζουμε πως η ήττα στη Μικρά Ασία, αποτέλεσε ορόσημο στην παγκόσμια ιστορία των εθνικών καταστροφών. Πως εξάλειψε εθνολογικά, πολιτιστικά και κοινωνικά, μια ολόκληρη μειονότητα από το χάρτη της Τουρκίας, και οδήγησε στην προσφυγιά 1,2 εκατομμύρια ψυχές. Τότε όμως, μέσα στον πυρετό του πολέμου και των μανιασμένων εθνοκαθάρσεων εκατέρωθεν, είχε φανεί ως εθνικά περήφανη λύση: πετάμε την πετσέτα αποχωρώντας από το διεθνές γαϊτανάκι των εμπαιγμών και της υποκριτικής διπλωματίας. Αφήνουμε τους άλλους να τα βγάλουν πέρα, και κλεινόμαστε σπίτια μας (οίκαδε). Ο Βλάχος, απ τις σελίδες τις Καθημερινής παραινούσε τους «ξένους» να «παραλάβουν τας σημαίας τας οποίας έστησαν εις τα πρόθυρα της Κωνσταντινουπόλεως όταν επλησίαζεν ο Έλλην ελευθερωτής και ας τας στήσουν εκεί όπου θα πλησιάση σφαγεύς ο Τούρκος». Και κατέληγε : «Σήμερον φρονούμεν σπουδαίως ότι η περίοδος των προσπαθειών αυτών αίτινες έπρεπε να υπάρξουν, των θυσιών αίτινες έπρεπε να καταβληθούν, αν δεν έληξε, λήγει.».

Η πρόβλεψη αποδείχτηκε εγκληματικά λαθεμένη. Οι θυσίες δεν σταμάτησαν. Πολλαπλασιάστηκαν σε ανείπωτο βαθμό καθώς οι δυστυχισμένες ανθρώπινες μάζες εγκατέλειπαν τη Σμύρνη. Οι ξένοι φυσικά έδωσαν στις παραινέσεις του κου Βλάχου περί «σημαιών» τη δέουσα (μηδενική) βαρύτητα. Και η Ελλάδα ασφαλώς και δεν πέθανε, αλλά βίωσε ό,τι πιο κοντινό υπήρχε σε θάνατο.

Τώρα ας επιστρέψουμε λίγο στο σήμερα. Η χώρα βρίσκεται και πάλι στο μεταίχμιο. Εδώ και τρία χρόνια περίπου βιώνει μια μανιασμένη μάχη με τους εταίρους της, τους δανειστές της και τον ίδιο της τον εαυτό. Οι ψηφισμένες δανειακές συμβάσεις οδήγησαν την ελληνική πολιτική τάξη σε υφεσιακές πολιτικές, ως στρατηγική επιλογή για την αποφυγή των διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων. Το τελικό αποτέλεσμα θυσίασε την ευημερία της μεσαίας τάξης, όχι σε κάποιο υποτιθέμενο βωμό των επί γης δανειστών μας, αλλά στο ναό του κρατισμού και της πελατειακής δημοκρατίας. Στη θέση των απολύσεων και των λουκέτων σε άχρηστους φορείς και οργανισμούς, είδαμε οριζόντιες περικοπές μισθών και συντάξεων. Στη θέση των εσόδων από αποκρατικοποιήσεις, νιώσαμε στο πετσί μας την ένταση της φορολογικής λεηλασίας. Για το έτος 2010, το ελληνικό κράτος εγγυήθηκε κοινοπρακτικά δάνεια του ζημιογόνου ΟΣΕ ύψους περίπου 800 εκ. Ευρώ, περισσότερα από όσα εισέπραξε το 2011 από το καταστροφικό «χαράτσι» στα ακίνητα. Υπό αυτές τις συνθήκες, το να μιλάμε για αναδιανομή πλούτου του παραγωγικού μέρους της κοινωνίας προς το μη-παραγωγικό, δε θα ήταν υπερβολή, πράγμα που οι δανειστές μας δεν παρέλειψαν να επισημάνουν.

Η λαϊκή δυσαρέσκεια έφτασε, όπως ήταν αναμενόμενο, στα όρια της κοινωνικής έκρηξης. Μαζί της εισέβαλαν χειμαρρωδώς στο χώρο των ΜΜΕ και των κοινωνικών δικτύων, ένα σωρό σενάρια «εναλλακτικών λύσεων», που όλα ως κοινό παρονομαστή είχαν τη λεγόμενη «στάση πληρωμών». Τα επιχειρήματα, και οι προτεινόμενες στρατηγικές «εξόδου» από την κρίση είναι τόσες πολλές που δεν μπορεί κανείς να απαντήσει σε όλες μέσα στον περιορισμένο χώρο ενός κειμένου. Ακούστηκαν ανεκδιήγητες αντιφάσεις, όπως ότι τα δάνεια που λάβαμε σε συνθήκες δημοκρατίας ήταν επαχθή, ενώ την ίδια στιγμή οι ίδιες φωνές διεκδικούσαν να διεκδικηθεί στο ακέραιο το αναγκαστικό δάνειο που η χιτλερική δικτατορία έλαβε από την Ελλάδα ( παρεπιπτόντως, το επαχθές ενός δανείου εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το πολίτευμα του έθνους που το αναλαμβάνει). Ακούστηκαν και άλλα ευτράπελα, όπως ότι πληρώνουμε αδίκως, ακόμα και σήμερα, προπολεμικά δάνεια, σουλτανικά δάνεια, δάνεια της ανεξαρτησίας (στην πραγματικότητα τα προπολεμικά δάνεια αποπληρώθηκαν το 1998, και μέχρι τότε συνιστούσαν ποσοστό λιγότερο του 1% των συνολικών δανειακών υποχρεώσεων της χώρας). Ότι το ξανθό γένος του Προέδρου Πούτιν θα μας έσωζε, αν οι δοσιλογικές κυβερνήσεις δεν προχωρούσαν στην ανάληψη δανείου από το ΔΝΤ (ενώ ως γνωστόν το 2010, ο πολύς Μεντβέντεφ είχε συστήσει στον Γ.Α.Π. την προσφυγή στο ΔΝΤ για την επίλυση των οικονομικών προβλημάτων της χώρας). Αλλά το μεγαλύτερο και πιο ανθεκτικό απ’όλα τα παραμύθια της κρίσης, είναι ότι η πλήρης στάση πληρωμών αποτελεί μονόδρομο για την έξοδο από την κόλαση που ζούμε.

Ενώ λοιπόν οι συζητήσεις κορυφώνονταν για την ψήφιση του νέου Μνημονίου, χιλιάδες Έλληνες, απλοί πολίτες, βροντοφώναξαν την αντίθεσή τους σε αυτό. Στα ραδιόφωνα, στις τηλεοράσεις, στις πλατείες, διατράνωσαν και συνεχίζουν να διατρανώνουν πως προτιμούν μια άμεση χρεωκοπία από την «εσαεί εξάρτηση μας από τους δανειστές και την ΕΕ». Αρωγοί και εμπνευστές αυτών των πρωτοβουλιών, κόμματα και προσωπικότητες που πρωταγωνίστησαν στην Ελλάδα της Μεταπολίτευσης και της υπερχρέωσης. Στο πλάι τους «ρεαλιστές» οικονομολόγοι όπως ο κος Βαρουφάκης, που συστήνουν να χρεωκοπήσουμε μ’ένα χαμόγελο, να «αγκαλιάσουμε» τους φόβους μας, εκβιάζοντας έτσι την γηραιά Ευρώπη. Ο κος Βαξεβάνης, μέσα στη θολούρα της κρίσης, και στην γενική διασάλευση της κοινωνικής ψυχραιμίας, έρχεται να εξορθολογίσει για μια ακόμα φορά στην ελληνική ιστορία το παράλογο λέγοντας: «η πληρωμών θα εγκαινιάσει μια δύσκολη περίοδο, όχι όμως δυσκολότερη από αυτή που θα ξεκινήσει αν πτωχεύσουμε στο μέλλον με άλλους όρους. Η χώρα θα γίνει ανταγωνιστική. Η Αργεντινή είναι ένα από τα διεθνή παραδείγματα που αποδεικνύουν πως η στάση πληρωμών, δεν είναι πτώχευση που περιγράφουν στα δελτία ειδήσεων.». Στο ίδιο άρθρο, οι ξένοι κακίζονται για την εκμετάλλευση της χώρας, όταν τις εποχές των παχιών αγελάδων, το ελληνικό κράτος δανειζόταν για να αγοράζει γερμανικά όπλα, «εκπαιδεύοντας» τους Έλληνες στις μίζες (στην πραγματικότητα, η νοοτροπία της αγοράς οπλισμού ως αντάλλαγμα για την παροχή εύκολων δανείων, ήταν συνήθης για το ελληνικό κράτος ήδη από την εποχή του Βενιζέλου, και χρησιμοποιήθηκε επανειλημμένα από τους Έλληνες πολιτικούς για να ανοίξουν νέες αγορές κεφαλαίων στον αδηφάγο ελληνικό κρατισμό.).

Η όλη επιχειρηματολογία συνιστά, από πολλές πλευρές, το νέο Οίκαδε. Σε συνθήκες κοινωνικής κρίσης, που τα όρια της λογικής και του παραλογισμού συγχέονται, ένα μέρος της πολιτικής τάξης και της διανόησης προσπαθούν -για άγνωστους λόγους, ψυχολογικούς και μη- να τετραγωνίσουν τον κύκλο, να αμβλύνουν τις γωνίες της επερχόμενης καταστροφής, να αθωώσουν την κοινωνία από τις ευθύνες της, και να παρουσιάσουν την τελική ήττα ως σωτηρία. «Είμαστε μπλεγμένοι σε μια μάχη εκ των προτέρων χαμένη» μας λένε. «Οι ξένοι μας ενέπλεξαν στα παιχνιδάκια τους, οι αγορές μας ξεπούλησαν στο παγκόσμιο παζάρι, δε φταίμε εμείς. Ας αποδεχτούμε το αναπόφευκτο, ας υποταχτούμε στη μοίρα μας, ας τερματίσουμε τις θυσίες εδώ και τώρα, αρκετά υποφέραμε». Στους λίγους που θα αντιτείνουν πως αυτή η λύση συνιστά το πολιτικό αντίστοιχο της ευθανασίας, απαντούν απερίσκεπτα, πως στην πραγματικότητα, πρόκειται για συνταγή ανάνηψης.

Φυσικά, η συνταγή του οίκαδε, είναι δημοφιλής, δημοφιλέστατη στην κοινή γνώμη, που ανακατεύτηκε σε μια περιπέτεια, τις διαστάσεις της οποίας ούτε είχε προβλέψει, ούτε μπορεί πλήρως να κατανοήσει. Είναι δημοφιλέστατη και σε μια μερίδα του πολιτικού κόσμου, καθώς συνιστά την κολυμβήθρα του Σιλωάμ για τη συμμετοχή του στη διεφθαρμένη 30ετία του υπερδανεισμού και των οικονομικών εγκλημάτων σε βάρος του λαού μας. Δεν παύει όμως να είναι μια «μαγική εικόνα», μια ψεύτικη ελπίδα, που η πολιτική της αξία θα εξαϋλωθεί την επόμενη της καταστροφής, όπως ακριβώς εξαϋλώθηκε το οίκαδε του Βλάχου, στη θέα των εκατομμυρίων μικρασιατών προσφύγων, που στοιβάζονταν στα λιμάνια και τους σταθμούς.

Επειδή ακριβώς, το νέο Οίκαδε, όπως και το παλιό, απευθύνεται στο θυμικό και την αγανάκτηση, όχι την κοινή λογική, δεν στηρίζεται σε ορθολογικά επιχειρήματα και ψύχραιμους συλλογισμούς. Ακόμα λοιπόν αναμένουμε απάντηση από τους οπαδούς της πτώχευσης σε αμείλικτα ερωτήματα:

1. Ποιος θα χρηματοδοτήσει τις τράπεζες και τα ασφαλιστικά ταμεία, μετά την ελληνική στάση πληρωμών. Υπενθυμίζουμε ότι τόσο οι μεν όσο και τα δε, ανέλαβαν με ευθύνες της πολιτικής τάξης, ομόλογα του ελληνικού δημοσίου, των οποίων η αξία μετά την πτώχευση θα μηδενιστεί.


2. Ποιος θα εγγυηθεί την ευρωπαϊκή προοπτική της χώρας μετά την χρεωκοπία, και την ταυτόχρονη έκθεση της Ελλάδας ως αφερέγγυας και αναξιόχρεης χώρας στα ευρωπαϊκά κράτη-δανειστές της.


3. Ποιος θα εγγυηθεί μια συνετή νομισματική πολιτική σε περίπτωση εξόδου μας από το ευρώ και επιστροφής μας στη δραχμή. Η υποτίμηση της δραχμής και η εγκατάλειψή μας από την ΕΚΤ θα σημάνουν άμεσους κινδύνους για τα πιστωτικά ιδρύματα, περικοπή πιστώσεων και συναλλαγών ακόμα και ιδιωτικών νομικών προσώπων στο εξωτερικό, ελέγχους στην κίνηση κεφαλαίων, πιθανό υπερπληθωρισμό και γενικευμένη εξαθλίωση. Nαι ή όχι;


4. Η πτώχευση συνεπάγεται βραχυπρόθεσμη καταρράκωση των δημοσίων εσόδων και της δημόσιας πίστης. Σε συνθήκες πρωτογενούς ελλείμματος, αυτό μετά βεβαιότητας θα διογκωθεί, και ο αναγκαστικός ισοσκελισμός θα αποκτήσει διαστάσεις κοινωνικής βαρβαρότητας (με κλείσιμο νοσοκομείων, παύση πληρωμών συντάξεων κλπ). Θα είναι εκείνη η Ελλάδα καλύτερη από τη σημερινή;

Δεν περιμένουμε απαντήσεις σε όλα αυτά τα ερωτήματα. Ούτε οι οπαδοί του πρώτου οίκαδε, ούτε και οι οπαδοί του δεύτερου μπορούν να προσφέρουν κάτι παραπάνω από ευχολόγια. Οι συγκρίσεις με χώρες σαν την Αργεντινή προϋποθέτουν αληθινή γνώση της εξαθλίωσης που έφερε η κρίση τις πρώτες ημέρες μετά τη στάση πληρωμών. Υπήρξαν εποχές μετά τη χρεωκοπία, που στην Αργεντινή το 55% του λαού βρισκόταν κάτω από το όριο της φτώχειας, πολιορκώντας τράπεζες και υπουργεία. Ακόμα και σήμερα, ανεξάρτητοι αναλυτές υποστηρίζουν πως ο πληθωρισμός της χώρας-υποδείγματος για τους οπαδούς του σύγχρονου Οίκαδε, ανέρχεται στο 25%. Ακόμα και σήμερα στην Αργεντινή της «εντυπωσιακής ανάπτυξης», το 30% του πληθυσμού βρίσκεται κάτω από το όριο της φτώχειας, όταν στην Ελλάδα, στο αποκορύφωμα της κρίσης, το αντίστοιχο ποσοστό είναι περίπου 20%.

Φυσικά, αυτός ο συνδυασμός πτώχευσης, εξαθλίωσης και πληθωρισμού δεν μας είναι καθόλου άγνωστος. Τον Απρίλιο του 1932, εγκαταλείφθηκε η σταθεροποίηση της δραχμής. Από τότε, μέχρι το Δεκέμβρη του ίδιου χρόνου η δραχμή θα απωλέσει το 60% της ονομαστικής της αξίας. Το ίδιο έτος, ο Βενιζέλος ζητά από τη Δημοσιονομική Επιτροπή της Κοινωνίας των Εθνών αλλά και από τις τρείς Μεγάλες Δυνάμεις, πενταετή αναστολή στην καταβολή χρεολυσίων του εξωτερικού δανεισμού. Η χώρα χρεωκοπεί, ο κόσμος γίνεται φτωχότερος, οι πολυπόθητες διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις όχι μόνο δε γίνονται, αλλά αντικαθίστανται από διαδοχικά πραξικοπήματα που φέρνουν τελικά την πτώχευση του ίδιου του κοινοβουλευτισμού, και τον Ιωάννη Μεταξά στην εξουσία.

Από τις 17.11.1974 μέχρι τις 4.10.2009 πέρασαν 34 χρόνια, 10 μήνες και 17 ημέρες. Από αυτές το ΠΑΣΟΚ κυβέρνησε τα 18 χρόνια και 24 ημέρες και η ΝΔ κυβέρνησε 15 χρόνια, 11 μήνες και 26 ημέρες. Η πρώτη κυβέρνηση Καραμανλή υπετετραπλασίασε το δημόσιο χρέος. Η κυβέρνηση Παπανδρέου το οκταπλασίασε. Η κυβέρνηση Σημίτη διπλασίασε το χρέος που βρήκε από τον προκάτοχό της. Και τέλος ο Καραμανλής ο νεώτερος, παρέδωσε το χρέος αυξημένο κατά 107,5 δις ευρώ, ή αλλιώς 58% από όσο το παρέλαβε.

Πολλά από τα μέτρα που έπρεπε να λάβουν εκείνες οι κυβερνήσεις, τα περιλαμβάνει το νέο κείμενο του Μνημονίου. Ιδιωτικοποιήσεις και εξορθολογισμός των δαπανών. Κατάργηση φόρων και κρατήσεων υπέρ τρίτων. Περιορισμός του προσωπικού του δημόσιου τομέα. Απλούστευση του φορολογικού συστήματος, κατάργηση του γιγάντιου Κώδικα Βιβλίων και Στοιχείων. Φυσικά τα αρνητικά στοιχεία του Μνημονίου είναι και αυτά μια δυσάρεστη πραγματικότητα. Όμως τα περισσότερα δε θα ήταν αναγκαία αν οι απαραίτητες μεταρρυθμίσεις είχαν εφαρμοστεί τα προηγούμενα δύο χρόνια. Συζητάμε σήμερα βαρυγκομώντας για τη μείωση του αριθμού των δημοσίων υπαλλήλων κατά 150.000 τη στιγμή που μόνο για το 2005, οι «γαλάζιες» προσλήψεις έφθασαν τις 151.600. Προσπαθούμε να αντιληφθούμε πώς φτάσαμε σε αυτήν την κομματοκρατούμενη ολιγαρχία, όταν το 1986, το 96% των μελών της Κεντρικής Επιτροπής του ΠΑΣΟΚ είχαν ενταχθεί στη δημόσια διοίκηση. Προσδωκούμε σε σωτηρία με την επιστροφή μας στη δραχμή, όταν επί τριάντα χρόνια ζούσαμε έναν νομισματικό και μακροοικονομικό λαϊκισμό γιγάντιων διαστάσεων, ενώ μόνη εποχή σταθεροποίησης του νομίσματος υπήρξε αυτή που προηγήθηκε της ένταξης μας στο ευρώ, οπότε στοχεύαμε στην ουσιαστική σύγκλιση με τις ευρωπαϊκές οικονομίες, χάρη στις πολιτικές του Λουκά Παπαδήμου (τότε διοικητή της Τραπέζης της Ελλάδος). Δε θα ήταν υπερβολή να υποστηρίξουμε πως τόσο κατά τη σύνδεσή μας με την ΕΟΚ, όσο και κατά τη σύνδεσή μας με το ευρώ, η ευρωπαϊκή προοπτική αποτέλεσε το θεσμικό «αντίβαρο» στην τριτοκοσμική νοοτροπία των ηγετών, των συνδικάτων και της πολιτικής νομενκλατούρας.

Αντίθετα με την εποχή της μικρασιατικής καταστροφής, σήμερα οι οπαδοί της ούτως ειπείν «συνέχισης» του αγώνα, έχουν ένα απτό όραμα, και ένα ουσιαστικό εργαλείο στα χέρια τους. Μια ευρωπαϊκή προοπτική -μονόδρομο για την πορεία μας ως χώρας του πολιτισμένου κόσμου. Ένα παρελθόν χρεωκοπιών και φτώχειας που δεν οδήγησαν σε κάποια ουσιαστική κάθαρση, σαν αυτή που μας υπόσχονται οι οπαδοί του οίκαδε αλλά σε καταστροφές και δικτατορίες. Παραδείγματα από το παρελθόν για την φτώχεια και την εξαθλίωση που προκαλεί η διεθνής απομόνωση. Στεκόμαστε λοιπόν εδώ, στο τελικό σύνορο, ανάμεσα σε δύο κόσμους. Τους επόμενους μήνες, θα παιχτεί μια ολόκληρη φάση της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Ας ελπίσουμε ότι στην τελική επιλογή, θα βαρύνει περισσότερο η σοφία, παρά η αγανάκτηση του λαού και των ταγών του.

Τη μετάφραση στα Ελληνικά επιμελήθηκαν οι: Σπύρος Ντόβας και Νίκος Χαραλάμπους, μέλη της Φιλελεύθερης Συμμαχίας.

Σύνοψη

Το βιβλίο «Το Δόγμα του Σοκ» της Ναόμι Κλάιν υποτίθεται ότι αποτελεί μια αποκάλυψη της ανάλγητης φύσης του Καπιταλισμού της ελεύθερης αγοράς και του κορυφαίου πρόσφατου υποστηρικτή του, του Μίλτον Φρήντμαν. Η Κλάιν υποστηρίζει ότι ο Καπιταλισμός πάει χέρι-χέρι με την απολυταρχία και τη βαρβαρότητα και ότι δικτάτορες και άλλες μοχθηρές πολιτικές φυσιογνωμίες επωφελούνται από τα «Σοκ» – καταστροφές δηλαδή, φυσικές ή κατασκευασμένες – για να αυξήσουν την εξουσία τους και να εφαρμόσουν αντιδημοφιλείς μεταρρυθμίσεις προς την κατεύθυνση της ελεύθερης αγοράς. Η Κλάιν αναφέρει τη Χιλή υπό το στρατηγό Αουγκούστο Πινοσέτ, τη Βρετανία υπό τη Μάργκαρετ Θάτσερ, την Κίνα κατά τη διάρκεια της κρίσης της πλατείας Τιεν-Αν-Μεν και το συνεχιζόμενο πόλεμο στο Ιράκ ως παραδείγματα αυτής της διαδικασίας.

Η ανάλυση της Κλάιν είναι απελπιστικά ελαττωματική, ουσιαστικά σε όλα τα επίπεδα. Τα ίδια τα λόγια του Φρήντμαν τον αναδεικνύουν σε υποστηρικτή της Ειρήνης, της Δημοκρατίας και των Ατομικών Δικαιωμάτων. Υποστήριξε ότι οι σταδιακές οικονομικές μεταρρυθμίσεις είναι συχνά προτιμότερες από τις από τομες και ότι οι πολίτες θα πρέπει να είναι πλήρως ενημερωμένοι σχετικά με αυτές, ώστε να προετοιμαστούν καλύτερα εκ των προτέρων. Επιπλέον, ο Φρήντμαν καταδίκασε το καθεστώς Πινοσέτ και αντιτάχθηκε στον πόλεμο του Ιράκ.

Τα ιστορικά παραδείγματα της Κλάιν επίσης καταρρέουν αν εξεταστούν λεπτομερειακά. Για παράδειγμα, η Κλάιν ισχυρίζεται ότι η καταστολή στην Πλατεία Τιεν-Αν-Μεν είχε σκοπό να συντρίψει την αντίθεση στις φιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις, όταν στην πραγματικότητα, είχε ως αποτέλεσμα το πάγωμα της απελευθέρωσης για χρόνια. Επίσης υποστηρίζει ότι η Θάτσερ χρησιμοποίησε τον πόλεμο στα Φώκλαντς ως κάλυψη για τις αντιδημοφιλείς οικονομικές της πολιτικές, ενώ στην πραγματικότητα αυτές οι οικονομικές πολιτικές απολάμβαναν ισχυρή λαϊκή στήριξη.

Ούτε με τις ευρύτερες εμπειρικές διαπιστώσεις της η Κλάιν τα καταφέρνει καλύτερα. Οι έρευνες σχετικά με τις πολιτικές και οικονομικές ελευθερίες αποκαλύπτουν ότι τα λιγότερο ελεύθερα πολιτικά καθεστώτα τείνουν να ανθίστανται στην απελευθέρωση των αγορών, ενώ εκείνα τα κράτη με περισσότερες πολιτικές ελευθερίες τείνουν να επιδιώκουν και τις οικονομικές ελευθερίες.

Εισαγωγή

Από τη στιγμή της έκδοσής του το φθινόπωρο του 2007, το βιβλίο της Καναδής συγγραφέως Ναόμι Κλάιν «Το Δόγμα του Σοκ: Η άνοδος του καταστρεπτικού καπιταλισμού» έχει καταστεί η βίβλος των νεαρών αντι-καπιταλιστών ακτιβιστών. Αναγνωρισμένοι βιβλιοκριτικοί το έχουν επίσης εξυμνήσει. Όπως εξηγεί ο φιλόσοφος John Gray στην εφημερίδα «The Guardian»: «Υπάρχουν πολύ λίγα βιβλία που μας βοηθούν να κατανοήσουμε το παρόν. Το «Δόγμα του Σοκ» είναι ένα από αυτά τα βιβλία». Στους Times της Νέας Υόρκης, ο νομπελίστας Joseph Stiglitz γράφει ότι είναι «μια πλούσια περιγραφή των πολιτικών μηχανορραφιών που απαιτούνται για να επιβληθούν ανήθικες οικονομικές πολιτικές σε χώρες που ανθίστανται». Σύμφωνα με τους υπευθύνους του Amazon.com πρόκειται για ένα από τα Top 10 μη-λογοτεχνικά βιβλία για το 2007.

Η θέση της Κλάιν είναι ότι η απελευθέρωση της οικονομίας είναι αντιδημοφιλής και γι’ αυτό μπορεί να επιτευχθεί μόνο με την εξαπάτηση ή τον εκβιασμό των ψηφοφόρων. Πιο συγκεκριμένα, οι ιδέες της ελεύθερης αγοράς μπορούν να προχωρήσουν μόνο με κρίσεις. Σε περίοδο φυσικών καταστροφών, πολέμου ή στρατιωτικού πραξικοπήματος οι άνθρωποι αποπροσανατολίζονται, τελούν υπό σύγχυση και παλεύουν για την άμεση επιβίωσή ή την ευημερία τους. Προλειαίνουν έτσι το έδαφος για τις μεγάλες επιχειρήσεις, τους πολιτικούς και τους οικονομολόγους, οι οποίοι θα προωθήσουν την απελευθέρωση του εμπορίου, τις ιδιωτικοποιήσεις και τη μείωση των δημοσίων δαπανών χωρίς αντιδράσεις. Σύμφωνα με την Κλάιν, «νεοφιλελεύθεροι» οικονομολόγοι δέχθηκαν θετικά τον τυφώνα Κατρίνα, το 2004, το τσουνάμι στον Ινδικό Ωκεανό, τον πόλεμο του Ιράκ, και τις δικτατορίες στη Λατινική Αμερική τη δεκαετία του ‘70 ως ευκαιρίες για να καταργήσουν παλαιότερες πολιτικές και να εισάγουν ριζοσπαστικά μοντέλα ελεύθερης αγοράς. Αν οι πόλεμοι και οι καταστροφές δεν είναι αρκετοί να σοκάρουν τους πολίτες, οι νεοφιλελεύθεροι εμφανίζονται ως ευχαριστημένοι να βλέπουν τους αντιπάλους των μεταρρυθμίσεων να γίνονται δέκτες επιθέσεων και βασανιστηρίων μέχρι να υποταχθούν. Ο κύριος «κακός» στην ιστορία της Κλάιν είναι ο Μίλτον Φρήντμαν, ο οικονομολόγος της σχολής του Σικάγο που ήταν αυτός που κατέστησε περισσότερο από κάθε άλλον τις ιδέες της ελεύθερης αγοράς γνωστές και δημοφιλείς.

Προκειμένου να υποστηρίξει την άποψή της, η Κλάιν υπερβάλει σχετικά με τις μεταρρυθμίσεις απελευθέρωσης της αγοράς που συνέβησαν κατά την διάρκεια κρίσεων, συχνά αγνοώντας τα βασικά γεγονότα και αλλάζοντας τις ημερομηνίες. Χρησιμοποιεί χαλαρές μεταφορές και άγριες διαστρεβλώσεις προκειμένου να ισχυριστεί ότι οι ελεύθερες αγορές είναι μια μορφή βίας. Συγχέει το φιλελευθερισμό (libertarianism) με τον κορπορατισμό και το νεοσυντηρητισμό και κατηγορεί τον Μίλτον Φρήντμαν για προώθηση των μεταρρυθμίσεων εν κρυπτώ. Προκειμένου να το κάνει αυτό, προβαίνει σε μια από τις πιο κακοήθεις διαστρεβλώσεις διανοητή, που έχουν ποτέ συντελεστεί σε τέτοια κλίμακα τα τελευταία χρόνια. Η Κλάιν προσπαθεί να σκιαγραφήσει τον ηπίων τόνων και θιασώτη της ελευθερίας, Δρ Φρήντμαν, ως έναν άκαρδο, πολεμοχαρή κ. Χάυντ.

Δρ Φρήντμαν και κ. Χάυντ

Σύμφωνα με την Κλάιν ο Μίλτον Φρήντμαν αντιμετώπιζε θετικά την κρίση σαν ένα εργαλείο που αποπροσανατόλιζε και δημιουργούσε σύγχυση στον κόσμο. Με αποσπασμένο επομένως το ενδιαφέρον του κοινού, η οικονομία μπορούσε να απελευθερωθεί δραστικά, χωρίς ανησυχία για το ανθρώπινο κόστος. Το κύριο στοιχείο απόδειξης της Κλάιν εναντίον του Φρήντμαν είναι ένα απόσπασμα από «ένα από τα πιο σημαντικά δοκίμιά του»:

Μόνο μια κρίση – πραγματική ή εικονική – παράγει πραγματική αλλαγή. Όταν η κρίση ξεδιπλώνεται, οι ενέργειες που αναλαμβάνονται εξαρτώνται από τις υποκείμενες ιδέες. Θεωρώ πως αυτός είναι ο βασικός μας σκοπός: Να παράγουμε εναλλακτικές πολιτικές, να τις διατηρήσουμε ζωντανές και διαθέσιμες μέχρι το πολιτικά αδύνατο να γίνει πολιτικά αναπόφευκτο.

Αυτό είναι το «Δόγμα του Σοκ» σύμφωνα με την Κλάιν, η πηγή έμπνευσης για όλους εκείνους τους μεταρρυθμιστές που κατά τα φαινόμενα καλωσορίζουν συμπλοκές, καταστροφές και πόλεμο. Στην όχι και τόσο μετριοπαθή ταινία μικρού μήκους που συνοδεύει το βιβλίο, η Κλάιν δείχνει την παραπάνω ρήση πάνω από εικόνες φυλακισμένων που βασανίζονται και που τους κάνουν ηλεκτροσόκ, για να δώσει την εντύπωση ότι αυτή είναι μια κρίση, την οποία ο Φρήντμαν θα έβρισκε καλοδεχούμενη.

Αλλά η ρήση δεν είναι από κάποιο σημαντικό δοκίμιο του Φρήντμαν. Είναι από τη σύντομη εισαγωγή στην επανέκδοση του 1982 του βιβλίου του «Καπιταλισμός και Ελευθερία» που πρωτοεκδόθηκε το 1962. Και δεν αναφέρεται σε καταστροφές που είναι καλοδεχούμενες, αλλά στη λιγότερο «εμπρηστική» άποψη πως οι άνθρωποι αλλάζουν τους τρόπους ζωής και δράσης όταν οι παλιοί τρόποι αποτυγχάνουν κάτι που η Κλάιν δεν απορρίπτει. Για την ακρίβεια, από το παράδειγμα που ο Φρήντμαν παρέθεσε (ότι το ενδιαφέρον για την ελεύθερη αγορά αυξήθηκε τη στιγμή που ο κομμουνισμός κατέρρεε στην Κίνα και στη Σοβιετική Ένωση και οι ΗΠΑ και η Μεγάλη Βρετανία υπέφεραν από στασιμοπληθωρισμό πως ο Φρήντμαν δεν υποστήριζε τη δημιουργία κρίσεων για να πιέσει κάποιους στην εγκατάλειψη παλιών τρόπων, στους οποίους ενδεχομένως ενέμεναν, αλλά απλώς παρατηρούσε πως οι ίδιοι ζητούσαν αλλαγές όταν τα παλιά συστήματα αποτύγχαναν. Στο υπόλοιπο όμως του βιβλίου της, η Κλάιν υποκρίνεται πως έχει αποδείξει το οτι ο Φρήντμαν υποστήριζε την εσκεμμένη δημιουργία κρίσεων.

Η Κλάιν προβάλλει επίσης και άλλα αποσπάσματα για να ενισχύσει αυτή την ερμηνεία, τα οποία παρομοίως παρατίθενται έξω από τα συμφραζόμενα (out of context). Υποστηρίζει μάλλον υποκριτικά ότι αυτό που ο Φρήντμαν ονόμαζε «Τυραννία του στάτους κβο» αφορούσε την τυραννία των εκλογέων και ότι μια κρίση ήταν αναγκαία ώστε οι πολιτικοί να μπορέσουν να παρακάμψουν τη δημοκρατική διαδικασία. Για τον Φρήντμαν, η «Τυραννία του στάτους κβο» ήταν κάτι εντελώς διαφορετικό: ένα σιδηρούν τρίγωνο από πολιτικούς, γραφειοκράτες και ομάδες ειδικών συμφερόντων (επιχειρήσεις για παράδειγμα) που προωθούν τη δική τους ευημερία σε βάρος των εκλογέων.

Όταν η Κλάιν μιλά για τις προτροπές του Φρήντμαν να μειωθεί ο πληθωρισμός, γράφει: «ο Φρήντμαν πρόβλεψε ότι η ταχύτητα, αμεσότητα, και εύρος των οικονομικών αλλαγών θα προκαλούσαν ψυχολογικές αντιδράσεις στο λαό οι οποίες θα «διευκόλυναν την προσαρμογή»».

Η Κλάιν δίνει την εντύπωση ότι ο Φρήντμαν ήταν σκληρός και ήθελε να προκαλέσει πόνο για να αποπροσανατολίσει τους πολίτες και να προωθήσει τις μεταρρυθμίσεις του. Η χρήση των λέξεων «ψυχολογικές αντιδράσεις» είναι επίσης σημαντική γιατί η Κλάιν συνδέει τις φιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις με ψυχολογικά βασανιστήρια και ηλεκτροσόκ. Αλλά το απόσπασμα στην ολότητά του δείχνει ότι ο Φρήντμαν είχε κάτι εντελώς διαφορετικό στο μυαλό του. Στην πραγματικότητα έγραψε ότι αν η κυβέρνηση αποφασίσει να επιτεθεί στον πληθωρισμό με αυτό τον τρόπο: «πιστεύω ότι θα πρέπει να ανακοινωθεί δημόσια με μεγάλη λεπτομέρεια… όσο περισσότερο ενημερωμένοι είναι οι πολίτες, τόσο περισσότερο οι αντιδράσεις τους θα διευκολύνουν την προσαρμογή».

Με άλλα λόγια, αν οι άνθρωποι δεν είναι απληροφόρητοι, και αποπροσανατολισμένοι, αλλά πλήρως ενήμεροι σχετικά με τα βήματα των μεταρρυθμίσεων, αυτό θα διευκόλυνε την προσαρμογή μέσα από την αλλαγή στη συμπεριφορά τους σε ό,τι αφορά τις διαπραγματεύσεις, την αποταμίευση, την κατανάλωση κ.ο.κ. Η άποψη του Φρήντμαν ήταν εντελώς αντίθετη από αυτή που η Κλάιν υποκρίνεται πως ήταν.

Κατά τον ίδιο τρόπο, η Κλάιν μεταφέρει την εικόνα της «Σχολής Οικονομικών του Σικάγο» ως την έδρα δογματιστών και φονταμενταλιστών, που κάνουν πλύση εγκεφάλου στους φοιτητές τους και συνωμοτούν για την παγκόσμια κυριαρχία. Η πραγματικότητα είναι ότι η Σχολή του Σικάγο έγινε ξακουστή όχι μόνο για την ποιότητά της αλλά για την ανεκτικότητά της. Όλες οι ιδέες ήταν ευπρόσδεκτες, αν μπορούσες να τις υπερασπιστείς επαρκώς. Ο ίδιος ο Φρήντμαν συμπεριέλαβε την «ανοχή στη διαφορετικότητα» στους παράγοντες επιτυχίας της Σχολής του Σικάγο. Έχοντας μιλήσει με τους πρώην συναδέλφους και φοιτητές του Φρήντμαν, η βιογράφος του Lanny Ebenstein γράφει ότι ενθάρρυνε τους φοιτητές του να μελετούν και άλλες προσεγγίσεις εκτός από τις δικές του και ότι δεν προσπαθούσε να τους προσηλυτίσει στις ιδέες του. Η μέθοδός του ήταν αυτή του ενδελεχούς ελέγχου των υποθέσεων με εμπειρικά δεδομένα και ήταν πρόθυμος να παραδεχθεί τα λάθη του όταν κάποιος άλλος τα εντόπιζε στα έργα του.

Έξι μέρες στη Χιλή

Η Κλάιν αναφέρει την επιρροή των απόψεων του Μίλτον Φρήντμαν στη στρατιωτική δικτατορία του Αουγκούστο Πινοσέτ στη Χιλή τη δεκαετία του ‘70 ως απόδειξη ότι οι ελεύθερες αγορές βασίζονται στην τυραννία και στα βασανιστήρια. Γράφει ότι ο Φρήντμαν ενήργησε ως «Σύμβουλος του Χιλιανού δικτάτορα». Αυτό είναι λάθος. Ο Φρήντμαν ποτέ δεν εργάστηκε ως σύμβουλος και ποτέ δεν αποδέχθηκε δεκάρα από το Χιλιανό καθεστώς. Απέρριψε ακόμη και δύο τιμητικές διακρίσεις από Χιλιανά πανεπιστήμια, τα οποία λάμβαναν κυβερνητική ενίσχυση, γιατί εκτίμησε ότι θα εκλαμβάνονταν ως υποστήριξη του καθεστώτος.

Ωστόσο, πήγε στη Χιλή για έξι μέρες το Μάρτιο του 1975 για να δώσει δημόσιες ομιλίες, προσκεκλημένος ιδιωτικού ιδρύματος. Όσο βρισκόταν εκεί συναντήθηκε μία φορά με τον Πινοσέτ για περίπου 45 λεπτά, και του έγραψε ένα γράμμα στη συνέχεια, υποστηρίζοντας ένα σχέδιο για να καταπολεμηθεί ο υπερπληθωρισμός και να απελευθερωθεί η οικονομία. Ήταν το ίδιο είδος των συμβουλών που ο Φρήντμαν έδινε σε κομμουνιστικές δικτατορίες όπως η Σοβιετική Ένωση, η Κίνα και η Γιουγκοσλαβία, ωστόσο κανένας δεν θα μπορούσε να ισχυριστεί ότι ήταν κομμουνιστής.

Σύμφωνα με την Κλάιν, ο Φρήντμαν δεν ενδιαφέρονταν για το κοινωνικό κόστος της καταπολέμησης του υπερπληθωρισμού – και πάλι αυτό είναι αναληθές. Ή Κλάιν δεν αναφέρει πουθενά ότι ο Φρήντμαν πρότεινε μεταρρυθμίσεις που θα μείωναν την προσωρινή ανεργία και ότι μια από τις προτάσεις του ήταν να δημιουργηθεί ένα πρόγραμμα ανακούφισης των Χιλιανών που υπέφεραν από την ανεργία και τη φτώχεια.

Η Κλάιν γράφει ότι το Χιλιανό πραξικόπημα το 1973 ήταν ένα νεοφιλελεύθερο πραξικόπημα, το οποίο εκτελέστηκε ώστε οι Χιλιανοί φιλελεύθεροι οικονομολόγοι («τα παιδιά του Σικάγο») να μπορέσουν να μεταρρυθμίσουν την οικονομία. Είναι αναγκασμένη να το κάνει αυτό ώστε να δώσει την εντύπωση ότι οι νεοφιλελεύθεροι έχουν αίμα στα χέρια τους, γιατί η πιο βίαια περίοδος ήταν αμέσως μετά το πραξικόπημα. Προκειμένου να το επιτύχει είναι αναγκασμένη να εφεύρει νέες χρονολογίες και να ισχυριστεί ότι η απελευθέρωση της οικονομίας ξεκίνησε την πρώτη μέρα που η χούντα πήρε την εξουσία. Αυτό της δημιουργεί ένα μεγάλο πρόβλημα. Αν η απελευθέρωση ξεκίνησε την πρώτη μέρα, τότε είναι αδύνατο να ισχυριστεί ότι η επίσκεψη του Φρήντμαν ήταν τόσο μεγάλης σπουδαιότητας για την πραγματική αλλαγή, γιατί η επίσκεψη δεν έγινε παρά στα τέλη του Μαρτίου του 1975. Παρόλα αυτά, προσπαθεί να έχει και την πίτα ολόκληρη και το σκύλο χορτάτο.

Η πραγματικότητα είναι ότι οι στρατιωτικοί είχαν κατ’ αρχήν τον έλεγχο της οικονομίας. Ήταν συχνά κορπορατιστές και πατερναλιστές και αντιτίθεντο στις ιδέες των Chicago Boys για ριζικές αλλαγές. Για παράδειγμα, η Πολεμική Αεροπορία μπλόκαρε φιλελεύθερες αλλαγές στην κοινωνική πολιτική μέχρι το 1979. Ήταν αυτού του τύπου η οικονομική πολιτική που οδήγησε στον υπερπληθωρισμό κατά την περίοδο της επίσκεψης του Φρήντμαν και έκανε τον Πινοσέτ να ρίξει το βάρος του στην απελευθέρωση της αγοράς και να δώσει σε πολίτες υπουργικές θέσεις. Η επιτυχία τους στη μάχη εναντίον του πληθωρισμού εντυπωσίασε τον Πινοσέτ, ο οποίος τους παραχώρησε έναν ευρύτερο ρόλο. Η Κλάιν θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει τις πραγματικές χρονολογίες ώστε να κατηγορήσει τον Φρίντμαν για το ότι πήγε σε μια δικτατορία που βασάνιζε τους αντιπάλους της – η κλασική κριτική – αλλά αυτό δεν της είναι αρκετό. Προκειμένου να μπορέσει να υποστηρίξει ότι ο οικονομικός φιλελευθερισμός χρειάζεται τη βία, έχει ανάγκη να παρουσιάσει ότι τα βασανιστήρια και η βία ήταν μέρος του σχεδίου του Φρήντμαν.

Αρκετά κεφάλαια αργότερα αφ’ ότου έχει δώσει την εντύπωση ότι ο Φρήντμαν υποστήριζε τον Πινοσέτ και ότι ήταν σύμβουλός του, η Κλάιν παραδέχεται με ένα σύντομο απόσπασμα ότι ο Φρήντμαν δεν υποστήριζε τις αυταρχικές πρακτικές του Πινοσέτ. Πρόκειται για μια μάλλον ασθενή περιγραφή της διαφωνίας του με ένα καθεστώς που ο ίδιος αποκαλούσε «απαίσιο» και «αχρείο».

Η Κλάιν ισχυρίζεται ότι ο ορισμός του Φρήντμαν για την ελευθερία, σήμαινε ότι «οι πολιτικές ελευθερίες ήταν συμπτωματικές ή και αχρείαστες συγκρινόμενες με την ελευθερία του εμπορίου χωρίς περιορισμούς».

Αυτή δεν ήταν η άποψη του Φρήντμαν. Πίστευε ότι πραγματικά σχετίζονται και ότι θα ήταν εύκολο για έναν δικτάτορα να εξουσιάζει εξαθλιωμένους ανθρώπους που αγωνίζονται για την επιβίωση, ενώ πλουσιότεροι άνθρωποι σε μια αναπτυσσόμενη οικονομία θα απαιτούσαν πολιτικά δικαιώματα. Ακόμα και στην τελευταία του συνέντευξη, ο Μίλτον Φρήντμαν προειδοποίησε ότι ήταν πολύ περισσότερο απαισιόδοξος για την Κίνα απ’ ότι για την Ινδία, λόγω του αυταρχικού πολιτικού συστήματος της Κίνας. Σύμφωνα με τον Φρήντμαν, η Κίνα «οδεύει προς μια σύγκρουση καθώς η οικονομική ελευθερία και ο πολιτικός κολεκτιβισμός είναι μεταξύ τους ασύμβατα». Υπό τη σκοπιά του Φρήντμαν, ένας από τους κύριους λόγους που άξιζε να προσπαθήσουμε ώστε να τα κομμουνιστικά και στρατιωτικά καθεστώτα να αποδεχθούν φιλελεύθερες οικονομικές πολιτικές ήταν πως αυτό θα αύξανε την πιθανότητα να καταστούν δημοκρατικά. Όπως έγραψε το 1975:

Δεν εγκρίνω κανένα από αυτά τα απολυταρχικά καθεστώτα – ούτε τα κομμουνιστικά καθεστώτα της Ρωσίας και της Γιουγκοσλαβίας, ούτε τις στρατιωτικές χούντες της Χιλής και της Βραζιλίας… Δεν θεωρώ ότι το να επισκεφθεί κάποιος αυτές τις χώρες αποτελεί υποστήριξη… Δεν θεωρώ ότι η παροχή οικονομικών συμβουλών είναι ανήθικη αν οι συνθήκες μου φαίνονται τέτοιες ώστε η οικονομική ανάκαμψη θα συνεισέφερε στην ευημερία των απλών πολιτών και στην πιθανότητα της μετακίνησης προς μια πολιτικά ελεύθερη κοινωνία.

Η ελπίδα του Φρήντμαν ότι η οικονομική απελευθέρωση θα οδηγήσει σε πολιτική φιλελευθεροποίηση δεν έγινε πάντα πραγματικότητα (παρότι αποδείχθηκε αληθής στην περίπτωση της Χιλής), αλλά δεν είναι τίμιο να παριστάνουμε ότι δεν είχε αυτή την ελπίδα – ότι δεν ενδιαφερόταν για τη Δημοκρατία. Όταν ο Φρίντμαν πήγε στη Χιλή, ο πληθωρισμός ήταν 340%. Αν ο Φρήντμαν πραγματικά πίστευε ότι οι κρίσεις ήταν κάτι καλό, θα άφηνε την οικονομία της Χιλής (και τη Ρωσίας και τη Γιουγκοσλαβίας) να καταρρεύσει κάτω από το βάρος των παλιών οικονομικών πρακτικών. Δεν το έκανε, επειδή πίστευε ότι ήταν προτιμότερο για την ευημερία των πολιτών και για την ελευθερία των χωρών μακροπρόθεσμα να έχουν λειτουργικές οικονομίες. Οι πραγματικές απόψεις του Φρίντμαν αθροίζονται σε ένα Δόγμα ενάντια στο σοκ. Το παράδειγμα της Χιλής δείχνει το αντίθετο απ’ ότι η Κλάιν νομίζει ότι δείχνει.

Κόψε – Ράψε

Όπως αναφέρθηκε παραπάνω, μία από τις προτιμώμενες μεθόδους της Κλάιν για να καταστήσει τον Φρήντμαν τον Κακό της ιστορίας, είναι να παίρνει αποσπάσματα εκτός συμφραζομένων. Αλλά μερικές φορές τα λόγια του απέχουν μακράν από αυτό που η Κλάιν ισχυρίζεται για αυτόν, και τότε απλά αποσιωπά τις πραγματικές απόψεις του Φρήντμαν. Το πιο φανερό παράδειγμα είναι ότι κατηγορεί τον Μίλτον Φρήντμαν ως υπεύθυνο για τον πόλεμο στο Ιράκ, στον οποίο αφιερώνει το μεγαλύτερο μέρος του έργου της.

Ισχυρίζεται ότι ο Φρήντμαν ήταν ένας «νεοσυντηρητικός» και ως εκ τούτου υπέρ μιας επιθετικής Αμερικανικής Εξωτερικής πολιτικής, και επιχειρηματολογεί ότι η εισβολή στο Ιράκ έγινε ώστε να εφαρμοστούν οικονομικές πολιτικές της Σχολής του Σικάγο και εκεί. Η Κλάιν προχωράει τόσο ώστε να ισχυριστεί ότι η κυβέρνηση Μπους διέλυσε τον Ιρακινό Στρατό και καθάρισε την Ιρακινή κυβέρνηση από τα Μπάαθ στοιχεία της γιατί ήταν νεοφιλελεύθεροι που απεχθάνονταν το δημόσιο τομέα, αλλά πουθενά δεν αναφέρει τις πραγματικές απόψεις του Μίλτον Φρήντμαν για τον πόλεμο του Ιράκ.

Ο ίδιος ο Φρήντμαν είπε: «Ήμουν αντίθετος στην εισβολή στο Ιράκ από την αρχή. Πιστεύω ότι ήταν ένα λάθος, για τον απλό λόγο ότι δεν πιστεύω ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής πρέπει να εμπλέκονται σε επιθετικές πράξεις». Και αυτός δεν ήταν απλά ένας πόλεμος στον οποίον έτυχε να αντιτεθεί. Το 1995 περιέγραψε τις απόψεις του σχετικά με την εξωτερική πολιτική ως «αντιπαρεμβατική». Αναφορικά με τον Πόλεμο του Κόλπου, είπε ότι ήταν «περισσότερο δικαιολογημένος εν σχέσει με άλλες διεθνείς επεμβάσεις», αλλά συμπέρανε ότι τα επιχειρήματα υπέρ του πολέμου ήταν «σφαλερά».

Με άλλα λόγια, το πρόσωπο το οποίο η Κλάιν κατηγορεί ως υπέρμαχο των πολέμων και των δικτατοριών, δεν μπορούσε καν να προσφέρει εαυτόν στην υποστήριξη ενός πολέμου που έγινε για να σταματήσει την άμεση εχθροπραξία του Ιράκ απέναντι στο Κουβέιτ, και πολύ λιγότερο για άλλες Αμερικανικές επεμβάσεις. Επίσης η Κλάιν πουθενά δεν αναφέρει ότι ο Φρήντμαν θεωρούσε της κατάργηση της υποχρεωτικής στράτευσης ως το μέγιστο πολιτικό του επίτευγμα. Αυτή η διαστρέβλωση είναι κάθε άλλο παρά μεμονωμένη. Η Κλάιν κατηγορεί τον Φρήντμαν και την Οικονομική Σχολή του Σικάγο για τις πράξεις του ΔΝΤ κατά τη διάρκεια της Ασιατικής Οικονομικής Κρίσης και την κατάσχεση από την κυβέρνηση της Σρι Λάνκα της γης των ψαράδων για να κτιστούν πολυτελή ξενοδοχεία μετά το τσουνάμι. Ωστόσο ο Φρήντμαν πίστευε ότι το ΔΝΤ δεν έπρεπε να εμπλακεί στην Ασία και υποστήριζε ότι θα έπρεπε να απαγο- ρευτεί στις κυβερνήσεις να κατάσχουν ιδιωτική περιουσία, την οποία να δίνουν σε ιδιώτες επενδυτές. Φυσικά, η Κλάιν θα μπορούσε να υποστηρίξει ότι ο Φρήντμαν ήταν πηγή έμπνευσης για τις πολιτικές αυτές, παρότι ήταν αντίθετος σε αυτές. Αλλά δεν κάνει αυτό. Καμώνεται ότι ο Φρήντμαν συμφωνούσε με αυτές τις πολιτικές και ότι αυτό ήταν που επιθυμούσαν και άλλοι οικονομολόγοι του Σικάγο.

Κάποιος μπορεί να αναρωτηθεί αν η Κλάιν αγνοούσε τι πίστευε ο Φρήντμαν για όλα αυτά τα πράγματα. Αυτό ωστόσο φαίνεται απίθανο επειδή χρησιμοποιεί αποσπάσματα από συνεντεύξεις του, όπου αντιτίθεται στον πόλεμο του Ιράκ και στις κυρώσεις του ΔΝΤ στην Ασία, αλλά κάνει σαν αυτές οι συγκεκριμένες προτάσεις απλά να μην υπάρχουν. Άρα, ίσως προσπαθεί να παραπλανήσει τον αναγνώστη. Ή, ίσως, κάποιος παραπλανά την ίδια;

Ορίστε μία υπόθεση: Το βιβλίο δεν είναι πραγματικά για τον Φρήντμαν. Ξεκίνησε σαν ένα βιβλίο για τον πόλεμο στο Ιράκ αλλά η Κλάιν σύντομα συνειδητοποίησε ότι θα μπορούσε να επεκταθεί σε ένα βιβλίο γενικά για τις κρίσεις και τον καπιταλισμό. Αλλά ακόμα και στο πρώτο της άρθρο σχετικά με τον «Καπιταλισμό της Καταστροφής» στο «The Nation», το 2005, δεν υπάρχει καμιά αναφορά στον Φρήντμαν και το έργο της πουθενά δεν αποκαλύπτει κάποια εξοικείωση με αυτόν ή το έργο του φαίνεται να πιστεύει ότι η νεο-κλασσική σχολή του Σικάγο και η Αυστριακή Σχολή οικονομικής σκέψης είναι το ίδιο και το αυτό, και όπως επισημάνθηκε νωρίτερα, πιστεύει ότι ο Φρήντμαν είναι ένας νεοσυντηρητικός. Αλλά κάποια στιγμή κατά τη διάρκεια της έρευνάς της, ίσως όταν ο Φρήντμαν πέθανε και κάθε εφημερίδα και περιοδικό είχε ένα άρθρο για αυτόν, συνειδητοποίησε ότι θα μπορούσε να βάλει τον γκουρού της ελεύθερης αγοράς στην ιστορία της.

Σύμφωνα με τη μνεία συνεργατών στο βιβλίο της, ακόμα και αν εξαιρέσουμε όλους τους ερευνητές πεδίου που χρησιμοποίησε, 12 ερευνητές δούλεψαν μαζί της για το βιβλίο της. Είναι δυνατόν κάποιοι από τους ερευνητές αυτούς να πήραν εντολή να «ξεσκονίσουν» τα άρθρα, βιβλία και συνεντεύξεις του Φρήντμαν για λέξεις και προτάσεις που σχετίζονται με τα σοκ και τις κρίσεις; Οι ενθουσιώδεις ερευνητές συνέλεξαν τα αποσπάσματα και τα έδωσαν στην Κλάιν η οποία έκανε ένα κολάζ που ταίριαζε στην ιστορία της. Αυτό θα μπορούσε να εξηγήσει γιατί εκλαμβάνει τα λόγια του Φρήντμαν με τρόπο αντίθετο από το νόημα που έχουν εντός του πλαισίου που διατυπώθηκαν, και γιατί παραμένει σιωπηλή κάθε φορά που τα λόγια του αντικρούουν τη δική της ερμηνεία, ακόμα και όταν οι αντικρούσεις προέρχονται από τα ίδια άρθρα και συνεντεύξεις, από τα οποία αντλεί αποσπάσματα.

Αυτή είναι απλά μια υπόθεση. Αλλά είναι μια πιο ελκυστική εξήγηση από την εναλλακτική, η οποία είναι ότι συνειδητά παραπλανά τους αναγνώστες της ακόμα και όταν απλοί έλεγχοι των πηγών της αποκαλύπτουν αυτές τις διαστρεβλώσεις.

Σοκ και Δέος

Παρότι η Κλάιν έχει άδικο σχετικά με τον Φρήντμαν, θα μπορούσε να έχει δίκιο σχετικά με την ευρύτερη θέση της, ότι είναι ευκολότερο να απελευθερώσεις εν καιρώ κρίσης και ότι υπάρχει μια στενή σύνδεση μεταξύ οικονομικής φιλελευθεροποίησης και βίας και δικτατοριών. Δίνει παραδείγματα δικτατοριών που απελευθέρωσαν την οικονομία, όπως η Χιλή ή η Κίνα, αλλά κάνει επίσης και μια μεταφορική συσχέτιση μεταξύ της «θεραπείας του Σοκ» στα οικονομικά και των ηλεκτροσόκ ως ένα μέσο βασανισμού. Η σύνδεση είναι ότι και τα δύο χρησιμοποιούνται για να διαγράψουν το παλιό και για να δημιουργήσουν κάτι νέο – το βασανιστήριο είναι «μια μεταφορά της λογικής του δόγματος του Σοκ». Και ασκεί εκτενή επιχειρηματολογία σχετικά με το ότι τα ηλεκτροσόκ έχουν μερικές φορές χρησιμοποιηθεί σε χώρες που επιχείρησαν οικονομικές μεταρρυθμίσεις – όπως στη Χιλή του Πινοσέτ και στο Ιράκ από τις Αμερικανικές δυνάμεις.

Αυτό δεν γίνεται διακριτικά. Ξεκινά με τον Ewen Cameron, τον ψυχίατρο που χρησιμοποιούσε ηλεκτροσόκ και άλλες πρακτικές αλλοίωσης του νου σε ανύποπτους ασθενείς, στα πλαίσια ενός οργανωμένου σχεδίου της CIA. Στο επόμενο κεφάλαιο, σχετικά με τον Μίλτον Φρήντμαν και τις προσπάθειές του να προάγει το ελεύθερο εμπόριο και τις ελεύθερες αγορές, αποκαλείται «Ο Άλλος Γιατρός των Σοκ». Και φυσικά, αργότερα στο βιβλίο, τα ηλεκτροσόκ και η θεραπεία με σοκ συνδέεται με τη στρατηγική του Στρατού των ΗΠΑ «Σοκ και Δέος», κατά την εισβολή στο Ιράκ. Σοκ – Σοκ – Σοκ. Το πιάνετε;

Κρυμμένο στα λεκτικά παιχνίδια της Κλάιν υπάρχει ένα πραγματικό επιχείρημα – το γεγονός ότι μερικές δικτατορίες έχουν απελευθερώσει τις οικονομίες τους κατά τα πρόσφατα χρόνια και ότι κάποιες από αυτές επίσης βασάνισαν τους αντιπάλους τους. Πόσο ισχυρή είναι όμως αυτή η συσχέτιση; Αν κοιτάξουμε στα στατιστικά σχετικά με την «Οικονομική Ελευθερία στον Κόσμο» του Ινστιτούτου Fraser, βρίσκουμε μόνο τέσσερις οικονομίες, για τις οποίες έχουμε δεδομένα πως δεν έχουν απελευθερωθεί καθόλου από το 1980. Όλες οι υπόλοιπες έχουν απελευθερωθεί. Φυσικά αυτό σημαίνει ότι θα δούμε οικονομική απελευθέρωση σε βάρβαρες δικτατορίες, όπως και σε ειρηνικές δημοκρατίες.

Η Κλάιν στηρίζεται στην προσωπική της ερμηνεία ανεκδοτολογικών δεδομένων και παραδειγμάτων και πουθενά δεν προσπαθεί να παρουσιάσει ευρεία στατιστικά δεδομένα που να υποστηρίζουν τους ισχυρισμούς της. Είναι μια κατανοητή παράλειψη, καθώς τα δεδομένα δεν υποστηρίζουν τα επιχειρήματά της. Υπάρχει μια πολύ ισχυρή συσχέτιση μεταξύ οικονομικής ελευθερίας από τη μία και πολιτικών δικαιωμάτων και ελευθεριών από την άλλη. Το τεταρτημόριο των χωρών με την περισσότερη οικονομική ελευθερία, σκοράρει 1.8 κατά μέσο όρο στην μέτρηση των πολιτικών δικαιωμάτων του Freedom House (1=μέγιστη ελευθερία, 7=ελάχιστη ελευθερία). Το δεύτερο τεταρτημόριο σκοράρει 2.0, το τρίτο 3.4 και το λιγότερο οικονομικά ελεύθερο τεταρτημόριο παίρνει 4.4. Κατά μέσο όρο, το περισσότερο οικονομικά ελεύθερο τεταρτημόριο είναι περισσότερο δημοκρατικό από την Ταϊβάν, ενώ το λιγότερο οικονομικά ελεύθερο είναι λιγότερο δημοκρατικό από τη Νιγηρία.

Βαφτίζοντας τον Φιλελευθερισμό Βίαιο

Μια έρευνα του 2007 από το Pew Research Center δείχνει ότι υπάρχει μια πλειοψηφία στις 41 από τις 46 χώρες που εξετάστηκαν η οποία θεωρεί ότι οι άνθρωποι ζουν καλύτερα σε μια οικονομία ελεύθερης αγοράς. Στις περισσότερες χώρες, η συντριπτική πλειοψηφία έχει αυτή την άποψη. Η Κλάιν πουθενά δεν παρουσιάζει αντίστοιχες έρευνες που να αποδεικνύουν τον ισχυρισμό της ότι η ελεύθερη αγορά είναι αντιδημοφιλής. Ούτε αναφέρεται σε ραγδαία φιλελευθεροποιημένες δημοκρατίες όπως την Ισλανδία, την Ιρλανδία, την Εσθονία, την Αυστραλία ή τις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του ‘80, όπου ανανεώθηκε η υποστήριξη στις μεταρρυθμίσεις δια μέσω εκλογών. Αυτές οι χώρες απλά δεν είναι αρκετά αντιδημοκρατικές και βίαιες.

Ωστόσο, ασχολείται με τη Βρετανία υπό τη Μάργκαρετ Θάτσερ και ισχυρίζεται ότι και εκείνη στηρίχτηκε σε Σοκ και Βία για να κάνει τις μεταρρυθμίσεις. Η Θάτσερ κέρδισε τις εκλογές του 1983 λόγω της ώθησης που απέκτησε από τον πόλεμο των Φώκλαντς – το οποίο δεν αποτελεί απόδειξη για τον «καπιταλισμό της καταστροφής» ως ηθελημένη στρατηγική, μιας και δεν ήταν εκείνη που κήρυξε τον πόλεμο. Η Κλάιν πουθενά δεν αναφέρει ότι ένας άλλος λόγος για την αυξανόμενη δημοφιλία της Θάτσερ ήταν ότι η Βρετανική οικονομία βελτιώθηκε ταχέως κατά το ίδιο διάστημα, το οποίο δεν θα μπορούσε να είναι συμβατό με τον ισχυρισμό ότι η φιλελευθεροποίηση βλάπτει τους ανθρώπους. (Μια μελέτη μάλιστα εξέτασε λεπτομερειακά την χρονισμό των γεγονότων και την αντίληψη που είχαν οι εκλογείς για αυτά και κατέληξε ότι οι Τόρηδες κέρδισαν μόλις 3 ποσοστιαίες μονάδες λόγω του πολέμου, και τις υπόλοιπες από τις βελτιωμένες οικονομικές προσδοκίες.) Η Κλάιν προσπαθεί περαιτέρω να συνδέσει τη Θάτσερ με τη βία, σημειώνοντας ότι έκλεισε τα κρατικά ανθρακωρυχεία παρά τις απεργίες του 1984-85, μια πράξη που οδήγησε σε πολιτική βία. «Η Θάτσερ εξαπέλυσε την πλήρη κρατική ισχύ εναντίον των απεργών», σύμφωνα με την Κλάιν, και αναφέρει ειδικά την επίθεση από 8.000 άτομα των ομάδων καταστολής στο Orgreave τον Ιούνιο του 1984. Η Κλάιν δεν μπαίνει σε λεπτομέρειες, και το κάνει να φαίνεται ότι η Θάτσερ έστειλε την αστυνομία να επιτεθεί στους απεργούς απλά επειδή απεργούσαν. Αλλά τα βίαια γεγονότα ξεκίνησαν επειδή οι απεργοί προσπάθησαν να μπλοκάρουν περισσότερα ορυχεία και να σταματήσουν ανθρακωρύχους που ήθελαν να εργαστούν, και το έκαναν σπάζοντας τις γραμμές της αστυνομίας και πετώντας πέτρες μέχρις ότου η αστυνομία ανταπάντησε. Προφανώς υπήρξε υπέρμετρη αστυνομική βία, αλλά ξεκίνησε ως ένας τρόπος να προστατευτούν τα ορυχεία, οι ειρηνικοί ανθρακωρύχοι και οι αστυνομικοί και όχι ως ένας τρόπος να επιβληθεί η ιδεολογία με τη βία.

Ακόμα περισσότερο καταρριπτικό των ισχυρισμών τις Κλάιν, είναι το γεγονός ότι η Θάτσερ δεν υλοποιούσε αντιδημοφιλείς μεταρρυθμίσεις. Κάθε άλλο, έρευνες κατά τη διάρκεια των απεργιών έδειξαν ότι το κοινό συστηματικά αντιτίθετο στους απεργούς και ότι η αντίθεση αυτή μεγάλωσε κατά τη διάρκεια της απεργίας. Το Δεκέμβριο του 1984, 26% ήταν με το μέρος των απεργών και 51% με το μέρος των εργοδοτών. Μόνο 7% επικροτούσε τις πρακτικές των απεργών και 88% τις αποδοκίμαζε. Η Κλάιν λοιπόν έχει βγάλει το αντίθετο συμπέρασμα από αυτό που πραγματικά συνέβη. Δεν ήταν η Θάτσερ που χρησιμοποίησε βία για να υλοποιήσει αντιδημοφιλείς ιδέες, ήταν οι απεργοί εκείνοι που χρησιμοποίησαν βία για να μπλοκάρουν τις δημοφιλείς Θατσερικές ιδέες.

Βαφτίζοντας τη Βία Φιλελευθερισμό

Η ουσία του επιχειρήματος της Κλάιν είναι ότι οι μεταρρυθμίσεις υπέρ της ελεύθερης αγοράς συνυπάρχουν αρμονικά με τις πιο βάρβαρες δικτατορίες – και όχι ότι απλά συνυπάρχουν. Στον κόσμο της Κλάιν, η βία και τα βασανιστήρια στα αυταρχικά καθεστώτα είναι μια μέθοδος της άρχουσας τάξης ώστε να επιβάλλει φιλελεύθερες οικονομικές μεταρρυθμίσεις. Είναι σημαντικό ότι για αυτήν η Χιλή δεν αποτελεί εξαίρεση, γιατί αν αποτελούσε, τότε ο Φρήντμαν ίσως να είχε δίκιο όταν έλεγε ότι το εκπληκτικό δεν ήταν πως η αγορά λειτουργούσε, αλλά το ότι οι στρατηγοί της επέτρεπαν να λειτουργεί. Πράγματι, αποτελεί πειρασμό το να εκληφθεί η Χιλή σαν ένα παράδειγμα που θα μπορούσε να ενισχύσει το επιχείρημα του Φρήντμαν ότι μια επιτυχημένη οικονομία θα μπορούσε να μετριάσει μια βίαιη δικτατορία και στο τέλος να αποκαταστήσει τη Δημοκρατία. Γι’ αυτό η Κλάιν έπρεπε να καταδείξει ότι αρκετές άλλες βίαιες δικτατορίες έκαναν φιλελεύθερες οικονομικές μεταρρυθμίσεις. Για να αποφύγει το να μιλά μόνο για τη Χιλή, συμπεριλαμβάνει και τη στρατιωτική δικτατορία της Αργεντινής των ετών 1976-1983. Με τα δύο αυτά παραδείγματα, μπορεί να ισχυριστεί ότι το νοτιότερο μέρος της Λατινικής Αμερικής είναι ο τόπος όπου «γεννήθηκε ο σύγχρονος καπιταλισμός». Μέχρι που αποκαλεί τις κυβερνήσεις των δύο χωρών «Χούντες της Σχολής του Σικάγο».

Πράγματι υπήρξαν σύμβουλοι από το πανεπιστήμιο του Σικάγο στην Αργεντινή. Υπάρχει ισχυρή ζήτηση για οικονομολόγους του Σικάγο παντού, και έτσι αυτοί βρέθηκαν σε πολλά μέρη, και το γεγονός αυτό παρέχει πλούσιο υλικό για τη θεωρία συνωμοσίας της Κλάιν. Αλλά οι μεταρρυθμίσεις προς την ελεύθερη αγορά έγιναν μετά βίας αισθητές στην Αργεντινή. Στον δείκτη EFW περί οικονομικής ελευθερίας, που εκτείνεται από το 1 (λιγότερο ελεύθερη) στο 10 (περισσότερο ελεύθερη), η Αργεντινή μετακινήθηκε από το 3.25 το 1975 στο 3.86 το 1985. Είναι ενδιαφέρον να συγκριθούν αυτά τα αποτελέσματα με την οικονομική ελευθερία σε χώρες που η Κλάιν αναφέρει ως καλές εναλλακτικές στα βάρβαρα «νεοφιλελεύθερα» μοντέλα.

Μια τέτοια σύγκριση δείχνει ότι η Αργεντινή υστέρησε εν σχέση με τη βελτίωση στην οικονομική ελευθερία που πέτυχε η μη-βίαιη Σουηδία, η οποία κινήθηκε από το 5.62 στο 6.63 μεταξύ του 1975 και του 1985. Η Σουηδία είναι μια χώρα που η Κλάιν υμνεί ως ασκούσα «σοσιαλδημοκρατία». Ή ας εξετάσουμε τη Μαλαισία που κινήθηκε από το 6.43 στο 7.13 και είναι ακόμα μία από τις «μεικτές, διαχειριζόμενες οικονομίες» που προτιμά η Κλάιν. Ωστόσο, η Αργεντινή έκανε βασανιστηρία, οπότε θα πρέπει να βρίσκεται στην λωρίδα ταχείας κυκλοφορίας προς τον φιλελευθερισμό.

Σύμφωνα με την Κλάιν, ο νότιος κώνος της Λατινικής Αμερικής ήταν «το μέρος όπου για πρώτη φορά η σύγχρονη θρησκεία των αχαλίνωτων ελεύθερων αγορών δραπέτευσε από τα υπόγεια εργαστήρια του Πανεπιστημίου του Σικάγο και εφαρμόστηκε στον πραγματικό κόσμο». Στην πραγματικότητα, μετά την υποτιθέμενη εφαρμογή με θρησκευτικό ζήλο αυτών των ιδεών από στρατιωτική δικτατορία, η οικονομία της Αργεντινής ήταν λιγότερο ελεύθερη από όλες τις ανατολικοευρωπαϊκές χώρες που εξέταζε ο δείκτης EFW, συμπεριλαμβανομένων της Πολωνίας, Ουγγαρίας και Ρουμανίας.

Πως καταφέρνει η Κλάιν να μετατρέψει μια οικονομία που ήταν λιγότερο φιλελεύθερη το 1985 από τις κεντρικά σχεδιαζόμενες οικονομίες της Ανατολικής Ευρώπης, σε εργαστήριο του Σικάγο; Και πάλι, στηρίζεται σε φανταστικές μεταφορές. Για παράδειγμα, κάποιοι Αργεντινοί φυλακισμένοι εξευτελίζονταν, αναγκαζόμενοι να επιλέξουν ανάμεσα σε περισσότερα βασανιστήρια για τους ίδιους και σε περισσότερα βασανιστήρια για έναν συγκρατούμενό τους. Επειδή η Κλάιν νομίζει ότι η αγορά είναι ένα παιχνίδι μηδενικού αθροίσματος, ερμηνεύει αυτή την κακομεταχείριση ως έναν τρόπο εξαναγκασμού των φυλακισμένων ώστε να γίνουν ατομικιστές. Σύμφωνα με την Κλάιν, «υποτάσσονταν στην ηθική αλληλοεξόντωσης που βρίσκεται στην καρδιά του laissez-faire καπιταλισμού».

Και στην επόμενη σελίδα, παρουσιάζει μια γλαφυρή συσχέτιση. Ένα εμπορικό κέντρο για υψηλά εισοδήματα στο Μπουένος Άιρες έχει κτιστεί εκεί που κάποτε υπήρξε ένα κέντρο βασανιστηρίων. Το συμπέρασμα της Κλάιν: «Το πρότζεκτ της Σχολής του Σικάγο κυριολεκτικά κτίστηκε πάνω στα μυστικά στρατόπεδα βασανισμού». Οπότε, αν είχαν χτίσει ένα γραφείο Κοινωνικής Πρόνοιας αντί για το μωλ, θα υπήρχε γλαφυρή απόδειξη της στενής σχέσης μεταξύ του κράτους πρόνοιας και των βασανιστηρίων;

Δεν το τραβάει συχνά τόσο μακριά, ωστόσο η Κλάιν συχνά ξεχειλώνει τα στοιχεία της ελεύθερης αγοράς, σε οτιδήποτε μπορεί να συσχετίσει με μια κρίση. Για παράδειγμα γράφει ότι οι Αμερικανοί πολιτικοί χρησιμοποίησαν τον Τυφώνα Κατρίνα για να εισάγουν μια «φονταμενταλιστική εκδοχή του καπιταλισμού» στη Νέα Ορλεάνη. Έτσι περιγράφει τη δημιουργία περισσότερων ανεξάρτητων εκπαιδευτηρίων – δηλαδή σχολείων χρηματοδοτούμενων και ελεγχόμενων από το δημόσιο, αλλά διαχειριζόμενων συχνά από μη κερδοσκοπικούς οργανισμούς, τα οποία η Κλάιν συγχέει με την πρόταση του Φρήντμαν για την εισαγωγή ενός συστήματος σχολικών κουπονιών. Υπερβάλλει όχι μόνο εν σχέση με τη φύση της αλλαγής, αλλά και σχετικά με την έκτασή της. Γράφει ότι η διεύθυνση εκπαίδευσης διαχειριζόταν 123 δημόσια σχολεία, αλλά μετά τον τυφώνα διαχειριζόταν μόνο 4, όταν ο αριθμός των ανεξάρτητων εκπαιδευτηρίων αυξήθηκε από 7 σε 31. Δεν αναφέρει ότι αυτό ίσχυσε αμέσως μετά τον τυφώνα ως αποτέλεσμα του ότι η διεύθυνση εκπαίδευσης ήταν πολύ πιο αργή σε ό,τι αφορούσε την επαναλειτουργία των σχολείων της. Τον Σεπτέμβριο του 2007, η διεύθυνση διαχειριζόταν 47 σχολεία ενώ υπήρχαν 44 ανεξάρτητα εκπαιδευτήρια.

Σε ένα άλλο σημείο, παραποιεί την ιδέα του οικονομολόγου John Williamson, ο οποίος εισήγαγε τον όρο «Συναίνεση της Ουάσινγκτον», εισάγοντας τη λέξη «όλες» μπροστά από την πρότασή του ότι «δημόσιες επιχειρήσεις πρέπει να ιδιωτικοποιηθούν». Στην πραγματικότητα όμως, ο Wiliamson αντιτίθετο στην γενικευμένη ιδιωτικοποίηση. Αντί για αυτό, πρότεινε ότι οι κυβερνήσεις θα πρέπει να διακρατούν τις επιχειρήσεις όταν είναι δύσκολο να δημιουργήσουν ανταγωνισμό (αναφέρει τις δημόσιες συγκοινωνίες), ή όπου υπάρχουν εξωτερικότητες (για παράδειγμα, η υδροδότηση).

Αλλά είναι σημαντικό για την Κλάιν να παρουσιάσει τον Williamson ως ριζοσπαστικό για δύο λόγους. Ο πρώτος λόγος είναι ότι αυτό τη βοηθάει να παρουσιάσει τους θεσμούς της «Συναίνεσης της Ουάσινγκτον» (την κυβέρνηση των Η.Π.Α., το ΔΝΤ, την Παγκόσμια Τράπεζα) ως ριζοσπαστικούς φρηντμανικούς οργανισμούς και μέρος της παγκόσμιας σταυροφορίας του Σικάγο. Ο δεύτερος λόγος είναι ότι ο Williamson είναι ο μόνος οικονομολόγος για τον οποίο πράγματι εντόπισε ένα απόσπασμα όπου διερωτάται αν θα ήταν καλό να προκληθούν μικρότερες κρίσεις (πληθωρισμός) ώστε να αποσπαστεί συναίνεση για τις μεταρρυθμίσεις. Στην πραγματικότητα ήταν απλά μια ερώτηση σε ένα συνέδριο το 1993 η οποία έγινε για να προκαλέσει συζήτηση, αλλά και μόνο αυτό ήταν αρκετό για την Κλάιν ώστε να γράψει στην επόμενη σελίδα πως αυτό ήταν πια «μέρος μιας παγκόσμιας στρατηγικής» και σε όλο το υπόλοιπο βιβλίο να συνεχίζει ωσάν να ήταν αυτό που όλοι οι φιλελεύθεροι οικονομολόγοι πια πίστευαν.

Ξαναγράφοντας την Τιεν-Αν-Μεν

Η Κλάιν θεωρεί την Κίνα ως ακόμα ένα παράδειγμα χώρας της οποίας οι ηγέτες υιοθέτησαν τις ιδέες του Φρήντμαν και επέβαλαν τις μεταρρυθμίσεις της ελεύθερης αγοράς με βίαιο τρόπο. Για να αποδείξει την άποψή της, ξαναγράφει την ιστορία της σφαγής της πλατείας Τιεν-Αν-Μεν το 1989 και ισχυρίζεται ότι οι διαδηλωτές ήταν κυρίως αντιτιθέμενοι στην οικονομική φιλελευθεροποίηση. Σύμφωνα με την Κλάιν, το Κομμουνιστικό Κόμμα, με αρχηγό τον Ντενγκ Σιάο Πινγκ, επιτέθηκε στους φοιτητές με σκοπό να περισώσει το πρόγραμμα απελευθέρωσης της αγοράς και να προχωρήσει με τις πιο σαρωτικές αλλαγές ενόσω οι πολίτες θα βρίσκονταν σε σοκ.

Όπως κάνει και σε πολλές άλλες περιστάσεις, η Κλάιν ξεκινά επιφυλακτικά, αναφέροντας έναν Κινέζο αριστεριστή διανοούμενο και διαδηλωτή και λέει ότι αυτή είναι η μία ερμηνεία. Αλλά σύντομα, χωρίς να παρέχει άλλα στοιχεία υπέρ αυτής της άποψης, αλλάζει και την μεταχειρίζεται ως δική της ερμηνεία και δηλώνει με σιγουριά ότι οι διαδηλωτές ανθίσταντο «στη συγκεκριμένη φρηντμανική φύση των μεταρρυθμίσεων» και ότι το «σοκ της σφαγής … έκανε την Θεραπεία του Σοκ εφικτή». Και στο υπόλοιπο του βιβλίου συμπεριλαμβάνει αυτό ως ακόμα ένα παράδειγμα που οι αγορές και η βία πάνε χέρι-χέρι.

Αλλά αν οι φοιτητές διαδήλωναν ενάντια στις οικονομικές μεταρρυθμίσεις, σπάνια εξέφραζαν αυτήν τη διαμαρτυρία. Αντίθετα, διαδήλωναν υπέρ της δημοκρατίας, της διαφάνειας στη διακυβέρνηση, της ισότητας έναντι του νόμου και ενάντια στη γραφειοκρατία και τη βία. Έτσι, η πραγματικότητα είναι πολύ διαφορετική από αυτή που εξιστορεί η Κλάιν. Οι διαδηλωτές αρχικά συγκεντρώθηκαν για να θρηνήσουν τον πρώην Γενικό Γραμματέα Χου Γιάομπανγκ, έναν από τους σημαντικότερους μεταρρυθμιστές της χώρας. Αυτοί οι φοιτητές και διανοούμενοι ήθελαν περισσότερες μεταρρυθμίσεις, ειδικά ελευθερία του λόγου. Οι διαδηλωτές αυξήθηκαν και συμπεριέλαβαν όλους όσους ήθελαν δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις: Εκείνους που ήθελαν περισσότερες οικονομικές μεταρρυθμίσεις και εκείνους που ήθελαν λιγότερες (τα στοιχεία εκείνα που η Κλάιν εξισώνει με το σύνολο της διαμαρτυρίας).

Δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι η πλειοψηφία των πρεσβυτέρων του Κόμματος αποφάσισαν να τερματίσουν τις διαδηλώσεις με τη βία επειδή ήθελαν να περισώσουν τις οικονομικές μεταρρυθμίσεις, όπως ισχυρίζεται η Κλάιν. Ήθελαν να περισώσουν την εξουσία του Κόμματος και η πλειοψηφία απαρτιζόταν από οικονομικά συντηρητικούς που ήταν σκεπτικιστές έναντι της φιλελευθεροποίησης. Μερικοί μάλιστα αρνήθηκαν να επισκεφθούν τις ζώνες ελεύθερου εμπορίου για λόγους αρχής. Και οι μεταρρυθμίσεις δεν επιταχύνθηκαν μετά τη σφαγή, όπως ισχυρίζεται η Κλάιν. Για πρώτη φορά από την έναρξη τους, βάλτωσαν.

Ας πάρουμε για παράδειγμα τον πιο συνεπή υπέρμαχο των ελεύθερων αγορών στην ηγεσία της Κίνας, το Γενικό Γραμματέα Ζάο Ζιγιάνγκ. Ο Ζάο εκκαθαρίστηκε επειδή υποστήριξε τους διαδηλωτές και πέρασε το υπόλοιπο της ζωής του σε κατ’ οίκον περιορισμό. Ο Φρίντμαν τον είχε συναντήσει το 1988 και του έγραψε ένα συμβουλευτικό γράμμα – ακόμα μια συνάντηση με έναν τύραννο σαν αυτές για τις οποίες τον κατηγορεί η Κλάιν. Οι αντίπαλοι του Ζάο, συμπεριλαμβανομένου του πρωθυπουργού Λι Πένγκ, ο οποίος προωθούσε τη βίαια καταστολή των διαδηλωτών, προσπάθησαν να αναστρέψουν τις φιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις και να επανεισαγάγουν ελέγχους στην οικονομία. Οι συντηρητικοί θεώρησαν το «άνοιγμα» ως υπεύθυνο για τις αναταραχές και η θέση του Ντενγκ στο κόμμα εξασθένησε. Αντί να αποτελέσουν το ξεκίνημα της Θεραπείας Σοκ, τα γεγονότα της πλατείας Τιεν-Αν-Μεν σήμαναν σχεδόν το τέλος του οικονομικού φιλελευθερισμού στην Κίνα. Η Κλάιν γράφει ότι «η Τιεν-Αν-Μεν προλείανε τον δρόμο για έναν ριζικό μετασχηματισμό, χωρίς το φόβο μιας εξέγερσης.» Αλλά σύμφωνα με το EFW, η Κίνα ήταν λιγότερο οικονομικά ελεύθερη το 1990 απ’ ότι ήταν το 1985, μετακινούμενη από το 5.11 στο 4.91 στην κλίμακα από το 1 ως το 10.

Η Κλάιν παραποιεί τη χρονολογία, και το γνωρίζει, καθώς γράφει ότι ο Ντενγκ άνοιξε την Κινέζικη οικονομία «μέσα στα 3 χρόνια αμέσως μετά την αιματοχυσία». Έχει ανάγκη να αλλάξει το νόημα του «αμέσως» σε «3 χρόνια μετά», γιατί για 3 χρόνια μετά την Πλατεία Τιεν-Αν-Μεν το κίνημα των μεταρρυθμίσεων παρέπαιε. Ο Ντενγκ αναγκάστηκε να επανεκκινήσει τη φιλελευθεροποίηση δημοσίως την άνοιξη του 1992 παρότι ήταν 87 ετών και είχε επισήμως αποσυρθεί. Η «εξόρμηση στα Νότια» ήταν ένα ταξίδι του γεμάτο με ομιλίες και επαφές, προκειμένου να περισώσει το πρόγραμμα των μεταρρυθμίσεων. Το ταξίδι δεν καλύφθηκε κατ’ αρχήν από τα εθνικά ΜΜΕ, καθώς αυτά ελέγχονταν από τους αντιπάλους του Ντενγκ. Ο Ντενγκ αναγκάστηκε να γράψει άρθρα με ψευδώνυμο προκειμένου να αποκτήσει πρόσβαση στα μέσα. Αλλά πέτυχε να κερδίσει τοπική υποστήριξη χτίζοντας συμμαχίες με τοπικούς κυβερνήτες που ήταν υπέρ της φιλελευθεροποίησης. Μόνο τότε αποφάσισε ο διστακτικός Πρόεδρος Ζιανγκ Ζεμίν να υποστηρίξει τον Ντενγκ. Όταν πια το ταξίδι είχε τελειώσει ξεκίνησαν τα μέσα να κάνουν αναφορές σε αυτό κι έτσι οι μεταρρυθμίσεις ξανάρχισαν.

Προκειμένου να αποδείξει ότι οι ριζικές οικονομικές μεταρρυθμίσεις μπορούν να συμβούν μόνο στις δικτατορίες, η Κλάιν συνοψίζει συγκρίνοντας την Κίνα και τη Δημοκρατική Πολωνία κατά τα τέλη της δεκαετίας του ‘80 και τις αρχές της δεκαετίας του ‘90:

Στην Κίνα όπου το κράτος χρησιμοποίησε την στυγνή μέθοδο της τρομοκράτησης, των βασανιστηρίων και δολοφονιών το αποτέλεσμα ήταν, από άποψη αγοράς, μια αδιαμφισβήτητη επιτυχία. Στην Πολωνία, όπου το μόνο σοκ ήταν το οικονομικό – δεν υπήρξε απροκάλυπτη βία – η επίδραση του σοκ προοδευτικά εξασθένησε και τα αποτελέσματα ήταν πολύ πιο αμφίβολα.

Για ακόμα μια φορά, η Κλάιν απλώς διατυπώνει συμπεράσματα χωρίς τα στατιστικά δεδομένα που θα τα υποστήριζαν. Αν ρίξουμε μια ματιά στα δεδομένα του EFW, βλέπουμε ξανά ότι η Κλάιν παραποιεί τα δεδομένα για να συνδέσει τη βία με τον οικονομικό φιλελευθερισμό. Η Κίνα δεν πλησιάζει καν την Πολωνία σε ό,τι αφορά την οικονομική ελευθερία και βελτιώθηκε με πολύ πιο αργό ρυθμό. Το 1985, η οικονομία της Πολωνίας ήταν πολύ λιγότερο ανοικτή με 3.93 εν σχέση με την Κίνα με 5.11. Το 1995 η Πολωνία έφτασε την Κίνα, με σκορ 5.3 και οι δύο. Το 2005 η δημοκρατική Πολωνία είναι μακράν μπροστά με 6.83, όταν η Κίνα έχει σκορ 5.9.

Ο συντηρητισμός του Μεγάλου Κράτους

Ο ισχυρισμός της Κλάιν ότι οι κρίσεις ωφελούν την ελεύθερη αγορά και τον περιορισμό του κράτους είναι τουλάχιστον αντιφατικός. Στην πραγματικότητα, οι πολιτικοί και οι κυβερνητικοί παράγοντες συχνά χρησιμοποιούν τις κρίσεις ως μια ευκαιρία για να αυξήσουν τους προϋπολογισμούς τους και τις εξουσίες τους. Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος οδήγησε τη Ρωσία στον κομμουνισμό, και ο υπερπληθωρισμός και η ύφεση οδήγησαν τη Γερμανία στον εθνικοσοσιαλισμό. Ο πόλεμος και οι καταστροφές είναι σπάνια φίλοι της ελευθερίας. Ο οικονομικός ιστορικός Robert Higgs έδειξε στο κλασικό του έργο «Κρίση και Λεβιάθαν» ότι η μεγέθυνση του κράτους στις ΗΠΑ συνέβη κατά τη διάρκεια κρίσεων όπως η Ύφεση και οι Παγκόσμιοι Πόλεμοι. Όταν η κρίση τελειώσει, το κράτος δεν επιστρέφει στην προηγούμενή του κατάσταση, αντίθετα κρατάει κάποιες από τις εξουσίες και τα χρήματα που άδραξε για να αντιμετωπίσει την κρίση. Είναι το κράτος και όχι η αγορά που μεγαλώνει κατά τη διάρκεια κρίσεων.

«Ο πόλεμος είναι φίλος του κράτους … Σε περίοδο πολέμου, η κυβέρνηση θα αναλάβει εξουσίες και θα κάνει πράγματα που κανονικά δεν θα έκανε» είπε ένας διάσημος οικονομολόγος εξηγώντας γιατί αντιτίθεται στον πόλεμο του Ιράκ. Αυτός ο οικονομολόγος ήταν ο Μίλτον Φρήντμαν – το πρόσωπο το οποίο η Κλάιν ισχυρίζεται πως επιθυμούσε τον πόλεμο και τις καταστροφές για να προωθήσει το laissez-faire. Ο Φρήντμαν είχε δίκιο, σε ό,τι αφορούσε τον πόλεμο του Ιράκ. Η κυβέρνηση Μπους χρησιμοποίησε τον πόλεμο για να επεκτείνει δραματικά τις εξουσίες της ομοσπονδιακής κυβέρνησης και ο Μπους αύξησε τις ομοσπονδιακές δαπάνες περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο πρόεδρο από την εποχή του Lyndon Johnson (ο οποίος ήταν ακόμα ένας πρόεδρος εμπόλεμης περιόδου), ακόμα και αν αφαιρέσουμε τις δαπάνες για το στρατό και την εθνική ασφάλεια. Και αυτό δεν είναι απλά η εντύπωση των απογοητευμένων φιλελεύθερων. Μια έρευνα σε 15 περιφέρειες – κλειδιά λίγο πριν από τις εκλογές του 2006 έδειξε ότι περισσότεροι από το 55% των Αμερικανών πίστευε ότι οι Ρεπουμπλικάνοι ήταν ένα κόμμα υπέρ του Μεγάλου Κράτους.

Θα σκεφτόταν κανείς ότι η Κλάιν θα δυσκολευόταν να συμπεριλάβει αυτή τη μείζονα εξαίρεση στο συλλογισμό της. Δεν δυσκολεύτηκε καθόλου. Αντίθετα, χρησιμοποιεί τις Ηνωμένες Πολιτείες μετά τις 11/9 ως ένα κύριο παράδειγμα υπέρ της δικής της θέσης. Ισχυρίζεται ότι οι τρομοκρατικές επιθέσεις έδωσαν στην Κυβέρνηση Μπους την ευκαιρία να εφαρμόσει τις ιδέες του Φρήντμαν, μέσα από την εξυπηρέτηση φίλων στους τομείς της άμυνας και της ασφάλειας, δίδοντάς τους συμβόλαια και χρήματα χωρίς προηγούμενο. Η Κλάιν πουθενά δεν παρέχει μια καθαρή εξήγηση γιατί κάτι τέτοιο είναι φρηντμανικό. Στον πραγματικό κόσμο, ο Φρήντμαν «πάντα τόνιζε τη σπατάλη στις δαπάνες άμυνας και τους κινδύνους που έθετε ο μιλιταρισμός για τις πολιτικές ελευθερίες» σύμφωνα με τη βιογράφο του Lanny Ebenstein. Είναι πιθανό η Κλάιν να κάνει αυτή τη σύνδεση για έναν μόνο λόγο – η Κλάιν ποτέ δεν ορίζει ξεκάθαρα ποιες είναι και ποιες δεν είναι οι ιδέες του Φρήντμαν και δεν δίνει καμιά ένδειξη ότι τις αντιλαμβάνεται κιόλας. Έτσι συγχέει τον φιλελευθερισμό του περιορισμένου κράτους που υποστηρίζει ο Φρήντμαν με το νεοσυντηρητισμό και τον στυγνό κορπορατισμό – την απόδοση δηλαδή ειδικών προνομίων σε εταιρείες πέραν αυτών που θα μπορούσαν να επιτύχουν χωρίς κυβερνητική βοήθεια.

Όπως το βλέπει η Κλάιν, στην Αμερική του Μπους «έχεις κορπορατισμό: μεγάλες επιχειρήσεις και μεγάλο κράτος που συνδυάζουν τις ανυπέρβλητες τους δυνάμεις για να ρυθμίσουν και να ελέγξουν τους πολίτες». Αυτό ακούγεται, αρκούντως απίθανα, ως υγιής φιλελεύθερη κριτική κατά τις κυβέρνησης. Το μόνο πρόβλημα είναι ότι η Κλάιν νομίζει πως αυτό είναι «το αποκορύφωμα της αντεπανάστασης που εξαπέλυσε ο Φρήντμαν» και ότι η ομάδα του Μπους που το υλοποίησε ήταν «φρηντμανικοί μέχρι το μεδούλι.»

Ακόμα και όταν η ομοσπονδιακή κυβέρνηση παραβαίνει όλους τους κανόνες του βιβλίου του Φρήντμαν, η Κλάιν κατηγορεί τον Φρήντμαν γι’ αυτό. Σε ένα σημείο η Κλάιν γράφει για το ότι η αγορά στο Ιράκ δεν ήταν αρκετά ανοικτή:

Όλες οι μεγάλες εταιρείες των ΗΠΑ που ήταν στο Ιράκ για να επωφεληθούν από την ανοικοδόμηση ήταν μέρος μιας τεράστιας προστατευτικής συμμορίας, για την οποία η κυβέρνηση των ΗΠΑ είχε δημιουργήσει την αγορά μέσω του πολέμου, είχε αποκλείσει τους ανταγωνιστές της από τη συμμετοχή στην αγορά και μετά τους πλήρωσε για να κάνουν τη δουλειά ενώ τους εξασφάλιζε σίγουρο κέρδος – όλα με δαπάνες των φορολογουμένων

Και πάλι, αυτή θα μπορούσε να είναι μια έξοχη φρηντμανική κριτική σχετικά με το πώς οι κυβερνήσεις κάνουν πλούσιους τους φίλους τους με δαπάνες των φορολογουμένων, αν η Κλάιν δεν ολοκλήρωνε την παράγραφο έτσι: «Η Σταυροφορία της Σχολής του Σικάγο … έφτασε επί τέλους στο αποκορύφωμά της με αυτό το εταιρικό New Deal».

Η Κλάιν επανειλημμένα ταυτίζει τον φιλελευθερισμό (ή «νεοφιλελευθερισμό») με το νεοσυντηρητισμό. Φαίνεται να πιστεύει ότι είναι το ίδιο πράγμα, και αποκαλεί «νεοσυντηρητική» δεξαμενή σκέψης το Ινστιτούτο Cato, δύο φορές μάλιστα. Γράφει για το «νεοσυντηρητικό κίνημα – Φρηντμανικό μέχρι το μεδούλι του». Έτσι κάθε φορά που ο Μπους μεγεθύνει το Κράτος για να εξυπηρετήσει συντηρητικούς στόχους, και κάθε φορά που κάτι κάνουν οι ΗΠΑ στο Ιράκ ως αποτέλεσμα της κατοχής, η Κλάιν καταγγέλλει τον Φρήντμαν και άλλους φιλελεύθερους / libertarians όπως το Ινστιτούτο Cato ως υπευθύνους, παρότι όλοι τους αντιτέθηκαν στη μεγέθυνση του κράτους και στον πόλεμο του Ιράκ.

Είναι φανερό ότι η Κλάιν δεν γνωρίζει τι είναι ο νεοσυντηρητισμός και δε νοιάστηκε να το μάθει. Γράφει ότι ο Φρήντμαν ήταν νεοσυντηρητικός και ισχυρίζεται ότι οι νεοσυντηρητικοί επιθυμούν «τον αφανισμό της δημόσιας σφαίρας, την πλήρη απελευθέρωση προς όφελος των μεγάλων εταιρειών και ισχνές κοινωνικές δαπάνες». Ο ιδρυτής του Αμερικανικού Νεοσυντηρητισμού, Irving Kristol, ορίζει τις ιδέες του κινήματός του πολύ διαφορετικά. Πίσω στο 1979 εξηγούσε: «Οι νεοσυντηρητικοί δεν είναι φιλελεύθεροι κατά κανένα τρόπο. Ένα συντηρητικό κράτος πρόνοιας είναι απόλυτα συνεπές με τη νεοσυντηρητική οπτική». Επανέλαβε αυτή την άποψη σε ένα πρόσφατο μανιφέστο: «Οι νεοσυντηρητικοί δεν νιώθουν αυτού του είδους το άγχος σχετικά με τη μεγέθυνση του κράτους κατά τον περασμένο αιώνα, προσλαμβάνοντάς την ως φυσική και στην πράξη αναπόφευκτη». Και ενώ οι νεοσυντηρητικοί και οι φιλελεύθεροι έχουν διαφορετικές απόψεις στα εσωτερικά ζητήματα, οι διαφορές τους σχετικά με την εξωτερική πολιτική είναι ακόμα πιο απόλυτες. Αυτός ο «Φρηντμανικός πυρήνας» πρέπει να είναι τεράστιος για να χωρά τόσο ευρέως διαφορετικές απόψεις!

Η ροπή προς την αυτοκτονία

Η Κλάιν συγχέει και τον φιλελευθερισμό με τον κορπορατισμό, ισχυριζόμενη πως η εταιρική πρόνοια με τα χρήματα των φορολογουμένων αποτελεί το ζενίθ της επανάστασης της ελεύθερης αγοράς του Σικάγο. Η Κλάιν αποδέχεται ότι η εταιρική πρόνοια δεν είναι αυτό που αρχικά υπεστήριξαν οι φιλελεύθεροι του Σικάγο: «Αλλά δεν είναι μια απόκλιση, είναι το σημείο στο οποίο η Σταυροφορία της Σχολής του Σικάγο – με την τριπλή της εμμονή σε ιδιωτικοποιήσεις, απορρύθμιση και διωγμό των συνδικάτων – έχει οδηγήσει». Αλλά δεν εξηγεί γιατί ο διαχωρισμός της κυβέρνησης και της οικονομίας θα οδηγούσε σε περισσότερη ευνοιοκρατία και εταιρική πρόνοια. Το μοναδικό της επιχείρημα αποτελεί κυκλικό συλλογισμό – αυτό έχει συμβεί σε χώρες όπου κυβερνούσαν άνθρωποι, τους οποίους θεωρεί οπαδούς του Φρήντμαν και ξέρουμε ότι ήταν οπαδοί του Φρήντμαν γιατί ενίσχυσαν και έκαναν πλούσιες τις εταιρείες όταν είχαν την ευκαιρία.

Η ιδέα φαίνεται να είναι ότι ο Φρήντμαν και οι άλλοι φιλελεύθεροι συμπαθούν τις επιχειρήσεις, και έτσι αν οι κυβερνήσεις δώσουν στις επιχειρήσεις συμβόλαια, επιδοτήσεις, προστασία και προνόμια, αυτό θα πρέπει να είναι Φρηντμανικό – μέχρι το μεδούλι. Σε μερικές περιστάσεις φαίνεται να νομίζει ότι οποιαδήποτε πολιτική στην οποία εμπλέκονται επιχειρήσεις είναι νεοφιλελεύθερη – αν για παράδειγμα μια ιδιωτική επιχείρηση παράγει εξοπλισμό υποκλοπής συνομιλιών. Αν η παρανόησή της σχετικά με το νεοσυντηρητισμό είναι αποτέλεσμα άγνοιας, αυτή η σύγχυση είναι αποτέλεσμα της παραπλάνησής της από την κλασσική αριστερίστικη ρητορική. Οι φιλελεύθεροι πάντα κατηγορούνταν από τους αντιπάλους τους ότι θέλουν τον πλουτισμό των μεγάλων επιχειρήσεων, οπότε, αν κάτι πλουτίζει τις μεγάλες επιχειρήσεις, θα πρέπει να είναι φιλελεύθερο.

Ορίστε η ερμηνεία της Κλάιν για την οπτική του Φρήντμαν:

Αυτό που ο Φρήντμαν κατανοούσε ήταν ότι σε κανονικές συνθήκες οι οικονομικές αποφάσεις λαμβάνονται μέσα από μια διελκυστίνδα ανταγωνιζομένων συμφερόντων – οι εργαζόμενοι θέλουν θέσεις εργασίας και αυξήσεις, οι ιδιοκτήτες θέλουν χαμηλή φορολόγηση και χαλαρό ρυθμιστικό περιβάλλον και οι πολιτικοί πρέπει να επιτύχουν μια ισορροπία ανάμεσα σε αυτές τις ανταγωνιζόμενες δυνάμεις.

Γι’αυτό οι Φρηντμανικοί χρειάζονται τις κρίσεις, επειδή ακυρώνουν τις «κανονικές συνθήκες» και κάνουν εφικτό το να ωφεληθούν οι ιδιοκτήτες και να επιβάλουν την ατζέντα τους όταν οι πολίτες είναι απασχολημένοι με άλλα ζητήματα. Οι λέξεις της Κλάιν ακούγονται ως σύνοψη πραγμάτων που ο Φρήντμαν είπε, αλλά πουθενά δεν λέει που τα είπε. Δεν υπάρχει παραπομπή. Ο λόγος είναι πως αυτή δεν είναι η άποψη του Φρήντμαν. Αντιθέτως, ισχυριζόταν ότι οι «θέσεις εργασίας και οι αυξήσεις» είναι τα μακροπρόθεσμα οφέλη που προκύπτουν από τους «χαμηλούς φόρους και το χαλαρό ρυθμιστικό περιβάλλον». Πίστευε όμως επίσης και πως τα διαπλεκόμενα συμφέροντα των μεγάλων επιχειρήσεων συχνά προσπαθούσαν να ακυρώσουν αυτές τις ωφέλιμες συνέπειες.

Κάποιος θα δυσκολεύονταν πολύ να βρει άλλον οικονομολόγο που να είναι πιο επίμονος από τον Φρήντμαν στις προειδοποιήσεις του ότι οι μεγάλες επιχειρήσεις και οι καπιταλιστές συνωμοτούν ενάντια στο λαό, ώστε να αποσπάσουν προνόμια, επιχορηγήσεις και προστασία. Όπως τόνιζε:

Οι μεγάλες επιχειρήσεις γενικά δεν είναι υπερασπιστές του ελευθέρως επιχειρείν. Κάθε άλλο, αποτελούν μία από τις κορυφαίες πηγές κινδύνου… Ο κάθε επιχειρηματίας είναι υπέρ της ελευθερίας κάθε άλλου, αλλά όταν το ζήτημα φτάνει στον ίδιο, το πράγμα αλλάζει. Θα πρέπει να επιβάλουμε αυτόν το δασμό για να μας προστατέψει από τον ανταγωνισμό των άλλων χωρών. Θα πρέπει να έχουμε αυτήν την ειδική ρύθμιση στο φορολογικό κώδικα. Θα πρέπει να υπάρχει αυτή η επιχορήγηση».

Ο Φρήντμαν αποκαλούσε αυτή την αναζήτηση εύνοιας ως «ροπή της επιχειρηματικής κοινότητας προς την αυτοκτονία», κάτι το οποίο υπήρξε και τίτλος διάλεξης, την οποία έδωσε αρκετές φορές. Ήταν ένα συνεπές μοτίβο στα έργα του Φρήντμαν. Στο πρώτο επεισόδιο της κλασσικής του τηλεοπτικής σειράς «Free to choose» είναι σαν να στοχεύει στην ίδια την σκιαγράφησή του από την Κλάιν:

Δε νομίζω ότι είναι πρέπον να περιγράφουμε την κατάσταση με όρους «βιομήχανοι εναντίον κράτους». Κάθε άλλο, ένας από τους λόγους που είμαι υπέρ του μικρότερου κράτους είναι γιατί όταν έχεις μεγαλύτερο κράτος οι βιομήχανοι το καταλαμβάνουν, και οι δύο μαζί σχηματίζουν ένα συνασπισμό ενάντια στον απλό εργαζόμενο και στον απλό καταναλωτή. Πιστεύω ότι η επιχείρηση είναι ένας θαυμάσιος θεσμός, αρκεί να είναι αναγκασμένη να αντιμετωπίζει ανταγωνισμό στην αγορά, ώστε να μην μπορεί να επιβιώσει παρά μόνο παράγοντας ένα καλύτερο προϊόν σε μικρότερη τιμή – και γι’ αυτό δεν θέλω η κυβέρνηση να παρεμβαίνει και να βοηθά την επιχειρηματική κοινότητα.

Η περιγραφή του Φρήντμαν σχετικά με το πώς δουλεύει το σύστημα είναι πολύ κοντά σε αυτήν της Κλάιν: «Το μεγάλο κράτος ενώνει τις δυνάμεις του με τις μεγάλες επιχειρήσεις ώστε να ανακατανείμουν πόρους προς τα πάνω». Η διαφορά φυσικά είναι ότι η Κλάιν κατηγορεί τον Φρήντμαν ότι είναι υπέρ αυτής της κατάστασης. Αλλά αντί να είναι υποστηρικτής της «εταιρικής ευνοιοκρατίας» ο Φρήντμαν ήταν ένας από τους πιο συνεπείς αντιπάλους της: «Το ιδιωτικό επιχειρείν δικαιούται να απολαμβάνει τους καρπούς της επιτυχίας του μόνον εφόσον υφίσταται την ποινή της αποτυχίας… Ο κανόνας θα πρέπει να είναι: Κανένα εμπόδιο, καμιά επιδότηση».

Αντί να κατηγορεί τον Φρήντμαν ότι είπε το εντελώς αντίθετο από αυτό που πραγματικά έλεγε, η Κλάιν θα μπορούσε να επιχειρηματολογήσει ότι τη «εταιρική πρόνοια» είναι το αθέλητο αποτέλεσμα μιας ανοικτής οικονομίας και ενός περιορισμένου κράτους. Αλλά δεν παρέχει στοιχεία για μια τέτοια συσχέτιση, και τα παραδείγματά της υποστηρίζουν την αντίθετη άποψη. Γράφει για τους Ρώσους ολιγάρχες, τις ΗΠΑ μετά τις 11/9 και τις ιδιωτικοποιήσεις στη Λατινική Αμερική. Αλλά οι ολιγάρχες και πολλές από τις συμφωνίες στη Λατινική Αμερική ήταν αποτέλεσμα του αποκλεισμού των ξένων και των άουτσάιντερ από τη διαδικασία, τον οποίο η Κλάιν παραδέχεται αλλά δε βλέπει τις συνέπειές του. Εν τω μεταξύ, η «εταιρική πρόνοια» στις ΗΠΑ και στο Ιράκ είναι το αποτέλεσμα μιας μαζικής αύξησης στις δημόσιες δαπάνες και – σύμφωνα με την ίδια την Κλάιν – του αποκλεισμού των ανταγωνιστών από τα συμβόλαια αυτά. Αντι-Φρηντμανικό μέχρι το μεδούλι.

Στάσεις απέναντι στη Δημοκρατία

Εάν αφαιρέσουμε τις προφανείς παρεξηγήσεις και στρεβλώσεις, η Κλάιν δεν έχει πολλά επιχειρήματα ενάντια στο φιλελευθερισμό και στον Μίλτον Φρήντμαν στο «Δόγμα του Σοκ». Σχετίζεται το «κατηγορώ» της εναντίον του κινήματος με το ότι ο εξέχων οικονομολόγος του χρησιμοποίησε τις κρίσεις ώστε οι άνθρωποι να ασπαστούν τις ιδέες του και κολάκεψε φασίστες και κομμουνιστές δικτάτορες για να λάβει την υποστήριξή τους; Ότι ένας από τους διάσημους υποστηρικτές του Φρήντμαν έχει μόνο καλά πράγματα να πει για δικτάτορες, πολιτικούς δολοφόνους και τρομοκράτες, αρκεί να υποστηρίζουν τις «σωστές ιδέες» για τις αγορές; Οτι οι ιδέες της ελεύθερης αγοράς μπορούν να συνυπάρξουν με πολιτική καταπίεση;

Εαν αυτό σκοπεύει η Κλάιν τότε έχει πρόβλημα. Γιατί ήταν ο οικονομολόγος της προτίμησής της, ο Βρετανός John Maynard Keynes, ο οποίος αναδείχθηκε στο προσκήνιο λόγω της Μεγάλης Κρίσης της δεκαετίας του ‘30 και τον Β΄Παγκόσμιο Πόλεμο, που αναφερόταν στην Σοβιετική Ένωση σαν «εντυπωσιακή» και που εξηγούσε ότι οι ιδέες του έχουν υιοθετηθεί από απολυταρχικά καθεστώτα στην εισαγωγή της γερμανικής μετάφρασης της Γενικής Θεωρίας του το 1936. Και ένας από τους υποστηρικτές του Κέυνς που λέει καλά λόγια είναι η ίδια η Κλάιν, η οποία έχει μόνο καλά λόγια να πει για την Κούβα, τον Τσέ Γκεβάρα, και τη Χεζμπολάχ όταν τους αναφέρει στο βιβλίο της και η οποία υπερασπίστηκε τον ακραίο ηγέτη Μουκτάντα Αλ Σαντρ ως εκπρόσωπο της πλειοψηφίας των Ιρακινών και ως εμπλεκόμενο στον πόλεμο μόνο για άμυνα. Και οι ηγέτες που εφάρμοσαν τον «οικονομικό πατριωτισμό» που ζητά η Κλάιν, είναι πολιτικοί όπως ο Βλαντιμίρ Πούτιν, ο Ούγκο Τσάβεζ και ο Μαχμούντ Αχμαντινεζάντ, που το πράττουν ενώ αποδομούν ανεξάρτητους και δημοκρατικούς θεσμούς. Με άλλα λόγια η Κλάιν δείχνει να μην ενοχλείται από δικτάτορες, φασίστες και δολοφόνους αρκεί να μη χαμηλώνουν φόρους και εμπόδια για το εμπόριο.

Η «ανάγνωση» της Ρωσίας τη δεκαετία του 1990 από την Κλάιν αποκαλύπτει τις απόψεις της απέναντι στη Δημοκρατία. Κατηγορεί το Ρώσο Πρόεδρο Μπόρις Γιέλτσιν ότι κατέστρεψε τη Δημοκρατία το φθινόπωρο του 1993, όταν αγνόησε την κοινοβουλευτική πλειοψηφία που ήταν εναντίον του, διέλυσε το κοινοβούλιο και προκήρυξε νέες εκλογές. Παραδέχεται ότι υπήρχαν «πρωτο-φασιστικά» σχήματα στο κοινοβούλιο αλλά δεν φαίνεται να ενοχλείται – απ’ ό,τι φαίνεται όταν πολεμάς για τη δημοκρατία δεν μπορείς να είσαι τόσο εκλεκτικός με τους φίλους σου. Όμως ο δημοσιογράφος Φρέντ Κάπλαν που επισκέφθηκε τους κομμουνιστές και εθνικιστές καταληψίες, αποκαλεί αυτόν τον χαρακτηρισμό «γελοίο»:

Ήμουν ένας από τους δημοσιογράφους που πέρασαν ένα απόκοσμο απόγευμα στο κοινοβούλιο, μιλώντας με τους οπλισμένους, με μαύρες μπότες και μεθυσμένους καταληψίες. Πιστέψτε με – και η Κλάιν θα πρέπει να κάνει το ίδιο- δεν υπήρχαν δημοκράτες σε εκείνο το συνάφι.

Για μια ακόμη φορά η Κλάιν έπρεπε να αλλάξει τη χρονολογία για να δικαιολογήσει τη θέση της. Ισχυρίζεται ότι ο Γιέλτσιν διέλυσε το κοινοβούλιο δια της βίας για να εφαρμόσει τη «Θεραπεία του Σοκ». Αλλά η μόνη «Θεραπεία του Σοκ» – η απελευθέρωση των τιμών και των συναλλαγματικών ελέγχων με τα ξένα νομίσματα – έγινε ενάμιση χρόνο νωρίτερα. Μετά τη διάλυση του κοινοβουλίου ο Γιέλτσιν αντικατέστησε τον φιλελεύθερο πρωθυπουργό Γιέγκορ Γκάινταρ με το τεχνοκράτη Βίκτορ Τσερνομύρντιν και διέθεσε σχεδόν 7 δισεκατομμύρια δολάρια για να ξεχρεώσει κρατικές βιομηχανίες. Αυτό όμως δεν χρειάζεται να μας απασχολεί. Κάτι άλλο είναι περισσότερο ενδιαφέρον.

Μια κοινοβουλευτική πλειοψηφία κατηγορεί τον Πρόεδρο ότι εφαρμόζει μη δημοκρατικές και αντισυνταγματικές πρακτικές και θέλει να τον καθαιρέσει. Ο Πρόεδρος αγνοεί την αντιπολίτευση και το κοινοβούλιο δέχεται τη βοήθεια απολυταρχικών δυνάμεων για να πολεμήσουν αυτό που υποστηρίζουν ως αγώνα για τη δημοκρατία. Αυτό δεν θυμίζει ένα παλαιότερο επεισόδιο της σύγχρονης πολιτικής ιστορίας; Αυτό συνέβη στη Χιλή τον Αύγουστο του 1973, όταν η κοινοβουλευτική πλειοψηφία κάλεσε τον στρατό να ανατρέψει τον Πρόεδρο Αλιέντε, τον οποίο κατηγορούσαν ότι μετέτρεπε το πολίτευμα σε δικτατορία. Παρόλ’αυτά η Κλάιν θεωρεί τον Αλιέντε ως «φανατικό δημοκράτη» ενώ χωρίς σκοπούμενη ειρωνεία αποκαλεί τον Γιέλτσιν έναν «Ρώσο Πινοσέτ».

Δεν επιχειρηματολογώ υπέρ καμίας από τις δύο παραπάνω δράσεις. Απλώς εφιστώ την προσοχή στο γεγονός ότι η Κλάιν αποκαλεί την αντιπαράθεση ενός προέδρου με το κοινοβούλιό του ως επίθεση στη δημοκρατία και την ίδια αντιπαράθεση ενός άλλου Προέδρου ως αγώνα για τη δημοκρατία. Αλλά η διαφορά μεταξύ τους δεν ήταν ότι ο ένας ήταν πιο δημοκράτης από τον άλλο. Τουλάχιστον όχι με τον τρόπο που επιθυμεί η Κλάιν – παρ’ όλα τα ελαττώματά του η κυβέρνηση Γιέλτσιν ήταν η πιο δημοκρατική στην ιστορία της Ρωσίας ενώ δύσκολα θα μπορούσε να ειπωθεί το ίδιο για την ταραχώδη προεδρία του Αλιέντε. Όχι, η κρίσιμη διαφορά ανάμεσα στη Χιλή του Αλιέντε και τη Ρωσία του Γιέλτσιν είναι ότι ο ένας πρόεδρος ήταν υπέρ των ελεύθερων αγορών και ο άλλος κατά. Απ’ ό,τι φαίνεται, οποιοσδήποτε τυγχάνει να παλεύει ενάντια στην ελεύθερη αγορά, ακόμα και αν προσπαθήσει να ανατρέψει ένα δημοκρατικά εκλεγμένο πρόεδρο, είναι ένας αγωνιστής της δημοκρατίας στον κόσμο της Κλάιν. Επομένως το βιβλίο της Κλάιν δεν έχει να κάνει με τη δημοκρατία.

Και ούτε έχει να κάνει με τα σοκ και τις κρίσεις. Τίποτα στο Δόγμα του Σοκ δεν υπονοεί ότι η Κλάιν πιστεύει πως κακώς τα σοκ χρησιμοποιούνται για να προωθήσεις τις ιδέες σου. Αυτή η τακτική, απ’ό,τι φαίνεται είναι λάθος μόνο όταν προσπαθείς να προωθήσεις τις «λάθος ιδέες». Η ίδια η Κλάιν δε δίστασε να προτείνει τις δικές τις λύσεις στα προβλήματα μετά από την Κατρίνα ή τον πόλεμο στο Ιράκ και ποτέ δεν θα διανοείτο να θεωρήσει αυτήν την τακτική ως ένα κυνικό τρόπο για να επωφεληθεί από τον πόνο των ανθρώπων, θα έλεγε ότι είναι ένας τρόπος για να βοηθήσει τον κόσμο. Ο μόνος λόγος για τον οποίο το θεωρεί κυνικό και κακό όταν οι φιλελεύθεροι κάνουν ακριβώς το ίδιο, είναι επειδή θεωρεί πως αυτές οι ιδέες είναι φαύλες και παράγουν φρικτές συνέπειες. Αυτός όμως είναι ένας ισχυρισμός, για τον οποίο δεν παρουσιάζει κανένα επιχείρημα. Κάποιος θα πρέπει να θεωρεί ήδη δεδομένα και αληθή όλα αυτά, προκειμένου να δει κάποια αξία στη κριτική της Κλάιν για τον «καταστροφικό καπιταλισμό».

Η ζωή υπό τον Άγριο Καπιταλισμό

Προκαλεί έκπληξη ότι σε ένα βιβλίο με περισσότερες από 500 σελίδες η Κλάιν δεν εκθέτει κανένα επιχείρημα σε κάποιον, ο οποίος δεν έχει πεισθεί ήδη ότι οι ελεύθερες αγορές είναι κακές. Δίνει πολύ λίγα παραδείγματα στα οποία η φτώχεια και η ανεργία αυξήθηκαν όταν μια κεντρικά σχεδιασμένη οικονομία κατέρρευσε ή όταν ο υπερπληθωρισμός τέθηκε υπό έλεγχο και μειώθηκε. Αλλά αυτό δεν είναι κάτι παράξενο και είναι κάτι που πολλοί οικονομολόγοι προβλέπουν. Αλλά επίσης λένε ότι είναι ο μόνος τρόπος για να ελαττωθεί η φτώχεια και η ανεργία μακροπρόθεσμα. Και γι’αυτό η Κλάιν δεν προσφέρει κάποια απόδειξη ή δεδομένα για το τι γίνεται σε βάθος χρόνου. Γράφει ότι οι μεταρρυθμίσεις μετέτρεψαν την εργατική τάξη της Χιλής σε «αναλώσιμους φτωχούς» αλλά ούτε μια φορά δεν παραδέχεται ότι η Χιλή είναι η κοινωνική και οικονομική επιτυχία της Λατινικής Αμερικής, και ότι εξαφάνισε την ακραία φτώχεια. Γράφει ότι οι μεταρρυθμίσεις αύξησαν το χάσμα μεταξύ των πόλεων και της επαρχίας στην Κίνα, αλλά δεν αναφέρει πουθενά ότι αυτές οι κινήσεις οδήγησαν στη μεγαλύτερη μείωση της φτώχειας στην ιστορία της ανθρωπότητας.

Σε δύο σημεία η Κλάιν σημειώνει περιληπτικά την ευρύτερη εικόνα και το βάθος χρόνου. Υπάρχουν αποκλίσεις στους ισχυρισμούς της – ότι μεταξύ 25 και 60% του πληθυσμού έχει απορριφθεί ή μετατρέπεται σε μόνιμη τάξη φτωχών σε χώρες που απελευθερώνουν τις οικονομίες τους. Δεν εξηγεί τι εννοεί με αυτούς τους αριθμούς και δε λέει από πού προέρχονται αυτά τα μεγέθη. Δεν υπάρχει υποσημείωση ούτε παραπομπή σε πηγή.

Μια ματιά στα στοιχεία του EFW αποδεικνύει ότι συμβαίνει το αντίθετο ακριβώς από αυτό που ισχυρίζεται η Κλάιν. Η φτώχεια και η ανεργία είναι χαμηλότερες στις χώρες με περισσότερη οικονομική ελευθερία. Στο πιο ελεύθερο 1/5 των χωρών η φτώχεια σύμφωνα με τα Ηνωμένα Έθνη είναι 15,7% ενώ στις υπόλοιπες χώρες είναι το 29,8%. Η ανεργία στο πιο οικονομικά ελεύθερο 1/5 των χωρών είναι 5,2%, που είναι λιγότερο από το μισό ποσοστό της ανεργίας στις υπόλοιπες χώρες. Στο λιγότερο οικονομικά ελεύθερο ένα πέμπτο των χωρών που αποτελείται από χώρες που επικρατούν οι περιορισμοί στην ατομική ιδιοκτησία, στις επιχειρήσεις και στο εμπόριο που προτείνει η Κλάιν για να βοηθήσουν τον κόσμο, η φτώχεια είναι 37,4% και η ανεργία είναι 13%.

Η Κλάιν γράφει ότι ο παγκόσμιος καπιταλισμός πέρασε στην πιο άγρια μορφή του από τη δεκαετία του 1990. Εάν έχει δίκιο σχετικά με την επίδραση των ελεύθερων αγορών και της ανέχειας, η φτώχεια θα έπρεπε να έχει αυξηθεί με δραματική ταχύτητα από τότε. Το αντίθετο συνέβη. Μεταξύ του 1990 και του 2004 η ακραία φτώχεια στις αναπτυσσόμενες χώρες μειώθηκε από το 29 στο 19% σύμφωνα με την Παγκόσμια Τράπεζα. Αυτό σημαίνει ότι η ακραία φτώχεια μειώθηκε κατά 54,000 ανθρώπους την ημέρα υπό από τον «άγριο καπιταλισμό». Και το ποσοστό των ανθρώπων σε παραγκουπόλεις, που είναι ένα ακόμα αποτέλεσμα της φιλελευθεροποίησης σύμφωνα με την Κλάιν, μειώθηκε από το 47% στο 37% στο ίδιο διάστημα. Αυτά τα ποσοστά ως μέσοι όροι μπορεί να κρύβουν ανισότητες. Επομένως, αξίζει να σημειωθεί ότι η μεγαλύτερη βελτίωση επετεύχθη στα μέρη του κόσμου που απελευθέρωσαν τις οικονομίες τους ενώ υπήρξαν υποχωρήσεις σε χώρες με τη μικρότερη απελευθέρωση.

Εάν η Κλάιν έχει δίκιο ανάμεσα στη σύνδεση μεταξύ ελεύθερων αγορών και πολιτικής βίας τότε θα έπρεπε να έχουμε περισσότερους πολέμους και δικτατορίες στην εποχή του «άγριου» καπιταλισμού. Η Κλάιν αναφέρει ότι «ο κόσμος γίνεται λιγότερο ειρηνικός» χωρίς να παραθέτει αποδείξεις. Και πάλι έχει άδικο. Σύμφωνα με το Κέντρο Ανθρώπινης Ασφάλειας του Πανεπιστημίου της Βρετανικής Κολούμπια ο αριθμός των στρατιωτικών συρράξεων στις οποίες συμμετείχε τουλάχιστον ένα κράτος, μειώθηκε από τις 50 το 1990 στις 31 το 2005. Ο αριθμός των νεκρών από πολέμους το 2005 ήταν ο χαμηλότερος για μισό αιώνα. Το 1990 εξελίσσονταν εννέα γενοκτονίες στον κόσμο. Το 2005 είχαμε μία, στο Νταρφούρ. Με κάποιες ιδιαίτερες εξαιρέσεις, ο κόσμος γίνεται πιο ειρηνικός στην εποχή του «άγριου καπιταλισμού».

Ο κόσμος γίνεται και πιο δημοκρατικός σε αντίθεση με τις υπόνοιες του βιβλίου της Κλάιν. Για την ακρίβεια, με το που άνοιξαν οι παγκόσμιες αγορές, μια δημοκρατική επανάσταση έλαβε χώρα την ίδια χρονική περίοδο. Ανάμεσα στο 1990 και στο 2007 ο αριθμός των δημοκρατιών με εκλογές, αυξήθηκε από τις 76 στις 121. Το 1990 περισσότερες χώρες χαρακτηρίζονταν ως πολιτικά «ανελεύθερες» από το Freedom House, από όσες χαρακτηρίζονταν ως «ελεύθερες». Το 2007 υπήρχαν διπλάσιες χώρες που χαρακτηρίζονταν ως «ελεύθερες» από αυτές που χαρακτηρίζονταν ως «ανελεύθερες».

Επομένως με την απουσία κάθε σοβαρού επιχειρήματος για τις συνέπειες των ελεύθερων αγορών μας μένει η εύλογη κριτική που ασκεί η Κλάιν ενάντια στα βασανιστήρια, τις δικτατορίες, τη διαφθορά και τον κορπορατισμό. Σε τελική ανάλυση δηλαδή το «Δόγμα του Σοκ» αποτελεί μια περίεργη πολεμική σύμφωνα με την οποία ο Μίλτον Φρήντμαν και οι ελεύθερες αγορές είναι κακές επειδή οι κυβερνήσεις είναι ανεπαρκείς, διεφθαρμένες και σκληρές. Μάλλον δεν πρόκειται για σύμπτωση ότι υπάρχουν φλύαρα σχόλια από τέσσερις μυθιστορηματικούς συγγραφείς φαντασίας στο οπισθόφυλλο του βιβλίου.

Σημειώσεις

Η ιδιοκτησία είναι μια λέξη, που οι άνθρωποι συνδέουν συχνά με τον πλούτο, κάτι που είναι σημαντικό για εκείνους που βρίσκονται σε καλύτερη θέση από τους περισσότερους. Η ιδιοκτησία συχνά συνδέεται με τον καπιταλισμό, και θεωρείται ως ένα από τα πικρά φρούτα της εκμετάλλευσης. Πολλοί αναρωτιούνται αν οι ιδιώτες θα έπρεπε να έχουν δικαίωμα ιδιοκτησίας σε μεγάλες εκτάσεις, ορυχεία, λίμνες, δάση, και τράπεζες. Πολλοί διαμορφωτές της κοινής γνώμης θεωρούν, ότι η ιδιοκτησία είναι ένα υλιστικό ενδιαφέρον, και ότι πρέπει να ασχοληθούμε περισσότερο με την προσφορά και με τη συμπόνια.

Η πολιτική συχνά καθοδηγείται, από μια αρνητική στάση απέναντι στην ιδιοκτησία. Είναι κακό να υπάρχουν μεγάλες διαφορές στον πλούτο. Πρέπει να υπάρχει κάτι λάθος με το σύστημα, αφού οι άνθρωποι είναι σε θέση να συσσωρεύουν μεγάλες ποσότητες πλούτου. Υπάρχουν ορισμένα πράγματα, που κανονικά ανήκουν σε όλους ή στο έθνος, και όχι στους ιδιώτες. Πράγματι, η ιδιοκτησία είναι πολύ συχνά ένα εμπόδιο που προξενεί αμηχανία, στην προσπάθεια για την υλοποίηση έργων, που θεωρούνται ευεργετικά για την κοινότητα ή την κοινωνία. Οι πολιτικοί έχουν λίγες τύψεις συνειδήσεως, όταν ρυθμίζουν ή θέτουν όρους για την ιδιοκτησία, φορολογώντας την υπερβολικά, ή ακόμη και απαλλοτριώνοντάς την για το γενικότερο καλό.

Υπάρχει μια μεγάλη παράδοση πίσω από τέτοιες συμπεριφορές, που χρονολογούνται από τα μέσα του 19ου αιώνα. Ο Pierre-Joseph Proudhon, υποστήριζε επιθετικά, ότι η ιδιοκτησία είναι κλοπή. Ο Καρλ Μαρξ και ο Φρίντριχ Ένγκελς στο Κομμουνιστικό Μανιφέστο, προτείνουν την κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας. Όμως η αρνητική στάση κατά της ιδιοκτησίας, δεν είναι μόνο παράδοση της Αριστεράς. Την συμμερίζονται και εκπρόσωποι άλλων κύριων πολιτικών τάσεων. Ο Henry George, προτεστάντης πολιτικός και πολιτικός οικονομολόγος, και ηγετική φυσιογνωμία στα τέλη του 19ου αιώνα στις ΗΠΑ, ενώ ήταν πολέμιος του μαρξισμού, ένεκα της εγγενούς δικτατορικής τάσης του, ταυτόχρονα έκανε εκστρατεία για να γίνει η γη «κοινό αγαθό», και χαρακτήρισε τις μεθόδους με τις οποίες οι «πρώτες οικογένειες» της Αμερικής απέκτησαν τον πλούτο τους, ληστρικές. Πολλοί Φιλελεύθεροι πολιτικοί στον αγγλόφωνο κόσμο, εξέλαβαν τις ιδέες του ως πηγή έμπνευσης. Τέλος, πρέπει να θυμόμαστε, ότι ορισμένοι από τους γνωστότερους φιλελεύθερους στοχαστές, είχαν δείξει περιορισμένο ενθουσιασμό για την αξία της προστασίας της ιδιοκτησίας. Ο John Stuart Mill, ήθελε να τεθούν όρια στο ποσό, που κάποιος θα μπορούσε να κληρονομήσει και να κατέχει ως ιδιοκτήτης γης, όταν μια τέτοια κυριότητα δεν οδηγούσε σε βελτίωσή της. Αντιπροσωπεύει μια σχολή (αριστερού) φιλελευθερισμού, που εξαρτά το δικαίωμα της ιδιοκτησίας από μια δίκαιη κατανομή του πλούτου. Στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα, ο John Rawls, που συχνά θεωρείται φιλελεύθερος φιλόσοφος, έκανε ένα βήμα περαιτέρω, και απέρριψε μια κατανομή του πλούτου και του εισοδήματος, καθοριζόμενη από την φυσική κατανομή ικανοτήτων και ταλέντων.

Φυσικά, λίγοι ήταν τόσο προσεκτικοί, όσο ήταν ο Προυντόν και άλλοι πολιτικοί φιλόσοφοι και οικονομολόγοι, στη διάκριση μεταξύ ιδιοκτησίας και κτήσης αγαθών. Για τους περισσότερους διαμορφωτές της κοινής γνώμης, ακαδημαϊκούς και καλλιτέχνες, οι δύο όροι ήταν εναλλάξιμοι. Η απόκτηση ιδιοκτησίας δεν ήταν παρά μια πτυχή κτητικότητας, ένα δυσάρεστο ανθρώπινο γνώρισμα. Ο Bertrand Russell πρόφερε την περίφημη φράση, ότι «είναι η προκατάληψη για την κτήση αγαθών, περισσότερο από οτιδήποτε άλλο, που μας εμποδίζει να ζούμε ελεύθερα και με ευγένεια». Ο ψυχαναλυτής Erich Fromm, εξυμνούσε τις αρετές του «να είσαι» έναντι του «να έχεις». Το τραγούδι του Τζον Λένον Imagine, είναι μια δημοφιλής έκφραση του ίδιου συναισθήματος: «Φαντάσου να μην κατέχουμε τίποτα[...]. Φαντάσου όλους τους ανθρώπους να μοιράζονται όλον τον κόσμο [...]». Ένα άλλο παράδειγμα της διεισδυτικότητας των αρνητικών στάσεων στο λαϊκό πολιτισμό, είναι η σειρά επιστημονικής φαντασίας Star Trek, και οι πολλές παραφυάδες της, που εξιδανικεύουν τη ζωή χωρίς ιδιοκτησία: «μόνο πρωτόγονες κοινωνίες χρησιμοποιούν χρήματα». Τέτοιες ιδέες εξασκούν τεράστια επιρροή στην κοινή γνώμη – οι οποίες λόγω έλλειψης σχολικής εκπαίδευσης στις βασικές νομικές και οικονομικές έννοιες – γίνονται άμεσα και άκριτα αποδεκτές.

Τέτοιες ιδέες είχαν και συνεχίζουν να έχουν, μια βαθιά επίδραση στον κόσμο της πολιτικής. Οι κομμουνιστικές χώρες προχώρησαν στην κολεκτιβοποίηση της οικονομίας, και στην κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας, όπως την ξέρουμε. Υπήρχε χώρος για κάποια περιορισμένη ιδιωτική «περιουσία», και τίποτα περισσότερο. Το αποτέλεσμα δεν περιοριζόταν μόνον στις ακραίες παραλλαγές του σοσιαλισμού. Μέχρι τα μέσα του εικοστού αιώνα, ήταν δυνατό σε ορισμένες σημαντικές μη-κομμουνιστικές χώρες, να αγνοείται το «δικαίωμα της ιδιοκτησίας», ως ανθρώπινο δικαίωμα. Έτσι, η αρχική έκδοση της Ευρωπαϊκής Διακήρυξης για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, δεν περιλαμβάνει το δικαίωμα στην ιδιοκτησία. Ούτε συντάγματα δημοκρατιών, όπως η Ινδία και η Σρι Λάνκα, δεν περιλαμβάνουν το δικαίωμα αυτό. Η μαζική αναδιανομή έγινε αποδεκτός πολιτικός στόχος, σε ολόκληρη τη Δύση. Η απαλλοτρίωση περιουσιών, ζωντανών και πεθαμένων, από το κράτος, δεν εθεωρείτο σχεδόν ποτέ κλοπή, εφ’ όσον τηρούντο τα προσχήματα. Οι λόγοι έπρεπε να είναι εύλογοι, και να μην αφαιρείτο μεγάλο κομμάτι. Πολλά συντάγματα- στη Λατινική Αμερική, για παράδειγμα- ακόμη απαγορεύουν, την ξεκάθαρη ιδιωτική ιδιοκτησία των φυσικών πόρων.

Υπήρξαν οπωσδήποτε, και ορισμένες διορθωτικές κινήσεις. Τα υπέρ και τα κατά της αναδιανομής και της κατάσχεσης, τώρα συζητούνται με μεγαλύτερη σοβαρότητα. Ορισμένες χώρες, όπως η Αυστρία και η Σουηδία, έχουν γίνει πιο «φιλικές με την ιδιοκτησία». Σημαντικό ρόλο έπαιξε η βελούδινη επανάσταση του 1989-1990, που οδήγησε σε πλήρη ανατροπή των πρώην κομμουνιστικών καθεστώτων. Οι φορείς χάραξης πολιτικής, στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, και στις χώρες της Ανατολικής Ασίας, όπως η Κίνα και το Βιετνάμ, σήμερα αναγνωρίζουν τη σημασία των ασφαλών δικαιωμάτων ιδιοκτησίας, και έχουν νομοθετήσει και ενθαρρύνει την ιδιωτικοποίηση, αναλόγως. Παρά τις σχετικά νέες εξελίξεις, εξακολουθεί να υπάρχει σκεπτικισμός, ακόμη και μεταξύ των φιλελευθέρων. Είναι δυνατόν ακόμη και σήμερα – στο Ηνωμένο Βασίλειο – να δημοσιεύεται ένα λεξικό της φιλελεύθερης σκέψης, χωρίς αναφορά στην ιδιοκτησία.

Οι στάσεις αλλάζουν, αλλά οι μεταβολές είναι αργές. Για πολλούς, η ιδιοκτησία εξακολουθεί να είναι ανάθεμα, και παρά τα πλεονεκτήματά της στον πραγματικό κόσμο, θεωρείται ότι απευθύνεται στα βασικά συναισθήματα. Είναι αυτή η παράδοση αξιόπιστη, είναι καλή; Για ποιούς λόγους η ιδιοκτησία ως έννοια, επέζησε της κριτικής; Υπάρχει κάτι σχετικά με την ιδιοκτησία, που έχουμε παραβλέψει;

Στις σελίδες που ακολουθούν, θα προσπαθήσω να σκιαγραφήσω τη συμβατική φιλελεύθερη προσέγγιση στην ιδιοκτησία, και ειδικότερα την ατομική ιδιοκτησία, και θα προσπαθήσω να δείξω, γιατί η ιδιοκτησία είναι τόσο σημαντική για την κοινωνία και για την οικονομική πρόοδο. Πρώτα απ’ όλα θα δούμε τί είναι ιδιοκτησία, προτού προχωρήσουμε να περιγράψουμε ποιά είναι τα πλεονεκτήματα ενός πολιτικού και οικονομικού συστήματος, που προστατεύει την ιδιοκτησία.

2. Τι είναι η ιδιοκτησία;

Η ιδιοκτησία είναι μια σφαιρική έννοια, που δεν σημαίνει απλώς γη και τα κτίρια που θα μπορούσαν να βρίσκονται επί της εν λόγω έκτασης, όπως η κοινή χρήση του όρου μπορεί συχνά να υπονοεί. Είναι οτιδήποτε οι άνθρωποι μπορούν να χρησιμοποιήσουν, να ελέγξουν, ή να διαθέσουν, που νομικά τους ανήκει. Η ιδιοκτησία αντιπροσωπεύει πάντα την κυριότητα κάτι συγκεκριμένου, όπως είναι ένα σπίτι, μια δουλειά, ένας λογαριασμός ταμιευτηρίου, ένα ρολόι, ή ένα δίπλωμα ευρεσιτεχνίας, που προστατεύεται από το νόμο.

Υπάρχουν, φυσικά, διάφοροι τύποι και κατηγοριοποιήσεις ιδιοκτησίας. Μπορούμε να διακρίνουμε μεταξύ ακίνητης ιδιοκτησίας, ιδιαίτερα γης, και άλλες μορφές ιδιοκτησίας, που ονομάζεται κινητή ή προσωπική ιδιοκτησία. Η ακίνητη ιδιοκτησία αφορά εκτάσεις και βελτιώσεις τους (οτιδήποτε έχει προστεθεί στη γη, που αυξάνει την αξία της, πχ κτίρια).

Η διάκριση μεταξύ ακίνητης ιδιοκτησίας από τη μια πλευρά, και κινητής ή προσωπικής ιδιοκτησίας από την άλλη, είναι σημαντική. Η ακίνητη ιδιοκτησία μπορεί να είναι υποθηκευμένη, και ο δανειστής, μέσω της συναλλαγής, αποκτά δικαιώματα τα οποία μπορεί να εξασκήσει με σχετική ευκολία. Η γη ή τα επ’ αυτής κτίσματα, δεν μπορούν να μετακινηθούν. Είναι πολύ πιο δύσκολο να εξασφαλιστεί ένα δάνειο με ένα κινητό αντικείμενο ως ενέχυρο (π.χ. ένα αυτοκίνητο ή μια τηλεόραση), διότι ο οφειλέτης μπορεί εύκολα να το αφαιρέσει ή να το αποκρύψει, όταν το αναζητήσει ο πιστωτής.

Μια άλλη διάκριση είναι, μεταξύ υλικών και άυλων πόρων. Η ενσώματη ιδιοκτησία, περιλαμβάνει πράγματα όπως ακίνητα, αυτοκίνητα, έπιπλα, είδη ένδυσης, και κατοικίδια ζώα. Παραδείγματα άυλης ή αφηρημένης ιδιοκτησίας , περιλαμβάνουν τραπεζικούς λογαριασμούς, μετοχές, ομόλογα, και πνευματική ιδιοκτησία (π.χ., διπλώματα ευρεσιτεχνίας, πνευματικά δικαιώματα, και εμπορικά σήματα). Η διάκριση είναι επίσης μεγάλης σημασίας, λόγω της σχετικής ευκολίας εξασφάλισης δικαιωμάτων ιδιοκτησίας, για υλικά ή φυσικά αντικείμενα, και τις συχνές δυσκολίες που συναντούν οι πιστωτές να κάνουν το ίδιο, για ορισμένα άυλα στοιχεία. Υπάρχει μια έντονη αντιπαράθεση μεταξύ Φιλελευθέρων, σχετικά με το αν τα δικαιώματα σε μια μορφή άυλης ιδιοκτησίας, της πνευματικής ιδιοκτησίας, θα πρέπει να είναι τα ίδια, με εκείνα που αφορούν την ιδιοκτησία φυσικών πραγμάτων.

Τέλος, σημαντική είναι η διάκριση μεταξύ της παραγωγικής ιδιοκτησίας, το είδος που μπορεί να δημιουργήσει περισσότερη ιδιοκτησία, όπως στην περίπτωση της γης και του κεφαλαίου, και της προσωπικής ιδιοκτησίας, που χρησιμοποιείται ή καταναλώνεται. Όταν συζητούνται οι οικονομικές επιπτώσεις της ιδιοκτησίας, εννοούμε συνήθως παραγωγική ιδιοκτησία.

Η ιδιοκτησία , όπως έχω ήδη υπαινιχθεί παραπάνω, διαφέρει από την «κατοχή αγαθών», ένας όρος που συχνά και κακώς χρησιμοποιείται ως συνώνυμο για την ιδιοκτησία. Η κατοχή αγαθών αναφέρεται στον φυσικό έλεγχο των περιουσιακών στοιχείων, χωρίς επίσημο τίτλο επ’ αυτών. Δηλαδή, είναι κυριότητα, που δεν προστατεύεται από το νόμο. Η άτυπη ιδιοκτησία μπορεί να ερμηνευθεί υπό την έννοια αυτή, ως κατοχή. Η διάκριση μεταξύ της ιδιοκτησίας και της κατοχής (ή άτυπης ιδιοκτησίας ), είναι πάρα πολύ σημαντική. Η πρώτη αναγνωρίζεται επισήμως και προστατεύεται από το νόμο, και αυτό δίνει στον έχοντα την κυριότητα, σημαντικά οικονομικά πλεονεκτήματα, που δεν ισχύουν για την δεύτερη. Αυτό είναι κάτι που ο Hernando de Soto επισημαίνει στο πρωτοποριακό του βιβλίο, Το Μυστήριο του Κεφαλαίου.

Θα ήθελα να επιστήσω την προσοχή σας, και σε ορισμένα άλλα σημαντικά χαρακτηριστικά της έννοιας της ιδιοκτησίας:

Ένα είναι ο αποκλεισμός. Δικαιώματα και υποχρεώσεις, που συνδέονται με την ιδιοκτησία, έχουν πραγματικό νόημα, μόνον εφόσον μπορούν να αποδοθούν σε συγκεκριμένα άτομα, ή οντότητες που απαρτίζονται από άτομα, με αποκλεισμό όλων των άλλων. Δεν μπορείτε να πουλήσετε ή να δανείσετε κάτι, αν δεν έχετε το δικαίωμα να το κάνετε μόνον εσείς και κανένας άλλος. Είναι αδύνατον να καθορισθεί ποιός είναι υπεύθυνος για τη χρήση ενός αντικειμένου, αν δεν μπορεί να προσδιορισθεί με ακρίβεια, η κυριότητα του αντικειμένου.

Ένα άλλο είναι, η αδυναμία χάραξης μιας διαχωριστικής γραμμής, ανάμεσα στην κυριότητα του εαυτού και στην κυριότητα επί των και άυλων αγαθών. Ο όρος κυριότητα περιλαμβάνει τα πάντα, που κανονικά ανήκουν σε ένα πρόσωπο, συμπεριλαμβανομένων της ζωής και της ελευθερίας. Μπορείς να είσαι κύριος ιδιοκτησίας, μόνο αν ο ίδιος είσαι ελεύθερος να το πράξεις. Αυτό έχει επίσης σημασία, στον τομέα της πνευματικής ιδιοκτησίας. Μπορείς να έχεις κυριότητα των σκέψεων και των εφευρέσεών σου, μόνο αν είσαι ελεύθερος να το πράξεις και μπορείς να επιβάλλεις τα κατάλληλα «δικαιώματα». Αυτό το συνεχές, μεταξύ εαυτού και ανηκόντων αντικειμένων, πηγαίνει πίσω στον John Locke και τις απαρχές της συστηματικής σκέψης, σχετικά με το θέμα της ιδιοκτησίας. Ο John Locke υποστήριξε το 1689, ότι

«κάθε άνθρωπος είναι ιδιοκτήτης του προσώπου του: εδώ δεν διαθέτει κανείς κανένα δικαίωμα, παρά μόνον αυτός ο ίδιος»,

προτού προχωρήσει στην εξής διατύπωση:

«Ο μόχθος του σώματός του, και η εργασία των χεριών του, μπορούμε να πούμε, του ανήκουν αυτοδίκαια. Οτιδήποτε αποσπά ο άνθρωπος από την φυσική του κατάσταση, αναμιγνύοντας με αυτό το μόχθο του, και συνδέοντάς το έτσι με κάτι δικό του, το καθιστά με την ενέργεια αυτή, ιδιοκτησία του».

Η τεκμηρίωση είναι μια άλλη σημαντική και κεντρική πτυχή της ιδιοκτησίας, όπως τονίζεται από τον Περουβιανό οικονομολόγο Hernando de Soto. Μπορεί να έχει τη μορφή τίτλου (στην περίπτωση της ακίνητης περιουσίας), εγγραφής (π.χ., στην περίπτωση των αυτοκινήτων), πιστοποιητικού, λογαριασμού, ή απόδειξης, για να αναφέρουμε μερικά μόνο παραδείγματα. Όλα χρησιμεύουν για να αποδειχθεί η κυριότητα. Αυτή η τεκμηρίωση, αν πρόκειται να εκπληρώσει τη λειτουργία της ως απόδειξη, πρέπει να είναι «εύληπτη» (διαφανής και εύκολη στην χρήση), και εύκολα προσβάσιμη, από τα ενδιαφερόμενα μέρη.

Έτσι, συνοψίζοντας, η ιδιοκτησία αναφέρεται, στο αποκλειστικό έναντι όλων, δικαίωμα του ιδιοκτήτη ή των ιδιοκτητών, που είναι δεόντως τεκμηριωμένο, επισήμως αναγνωρισμένο από δημόσια αρχή, και προστατευόμενο από το νόμο, τόσο για την εκμετάλλευση υλικών ή άυλων περιουσιακών στοιχείων, καθώς και για την διάθεσή τους μέσω πώλησης ή άλλου τρόπου. Επομένως, η ιδιωτική ιδιοκτησία μπορεί να μεταβιβαστεί μόνο με τη συγκατάθεση του ιδιοκτήτη της, και σύμφωνα με το νόμο.

Όταν μιλάμε για τα δικαιώματα ιδιοκτησίας αναφερόμαστε στα εξής:
α) χρήση, και έλεγχος της χρήσης της ιδιοκτησίας
β) ωφέλεια (παραδείγματα: μεταλλευτικά δικαιώματα, ενοίκια, τόκοι)
γ) μεταβίβαση ή πώλησή της
δ) αποκλεισμός όλων των άλλων από αυτήν.

3. Οι Φιλελεύθεροι δίνουν έμφαση στην ατομική ιδιοκτησία

Οι Φιλελεύθεροι τονίζουν ότι η ιδιοκτησία πρέπει να σημαίνει ατομική ιδιοκτησία. Πράγματι, όταν οι Φιλελεύθεροι γράφουν για ιδιοκτησία, συχνά υποθέτουν, ότι ο όρος ιδιοκτησία κανονικά αναφέρεται σε ατομική ιδιοκτησία, και ότι οποιαδήποτε άλλη μορφή ιδιοκτησίας, «κρατική», «δημόσια», ή «κοινοτική» ιδιοκτησία, είναι κάτι εντελώς διαφορετικό.

Είναι σημαντικό ότι η ιδιοκτησία μπορεί να αποδίδεται σε μια πραγματική οντότητα, και όχι σε μια αφηρημένη. Ένα άτομο ή μια εταιρεία (που διοικείται από μια ομάδα ατόμων), είναι πραγματικές οντότητες. Το «κοινό» και το «κράτος» είναι αφαιρέσεις, ή μπορούμε να πούμε, ότι είναι φορείς διαφορετικής φύσεως. Είναι πιο δύσκολο να τους αποδώσεις ουσιαστικά δικαιώματα και υποχρεώσεις, που αφορούν την ιδιοκτησία.

Οι Φιλελεύθεροι έχουν πλήρη επίγνωση των προβλημάτων που προκύπτουν, όταν η κυριότητα δεν μπορεί να καθορισθεί με απλό τρόπο. Ο Βρετανός οικονομολόγος και πολιτικός Samuel Brittan, εκτιμά ότι όταν δεν υπάρχει κυριότητα, όπως στην περίπτωση «του εναέριου χώρου, της ευχάριστης θέας, ή του βυθού του ωκεανού», δεν υπάρχει αγορά, και «εκμεταλλευτές και καταστροφείς μπορούν να ξεφεύγουν χωρίς να πληρώνουν κάποιο τίμημα». Με την ιδιοκτησία που δεν είναι ατομική, τα αποτελέσματα που προκύπτουν από τη χρήση της, είναι παρόμοια:

«Όταν η κοινότητα έχει υπό κάποια έννοια την κυριότητα πόρων, όπως οι εθνικοί δρόμοι, επιφέρει βλάβη αν δεν συμπεριφέρεται σαν ιδιοκτήτης, αλλά επιτρέπει την ‘δωρεάν’, και ως εκ τούτου σπάταλη, χρήση των εν ανεπαρκεία αγαθών. Αντικοινωνικά δεν είναι τα δικαιώματα ιδιοκτησίας, αλλά η απουσία τους».

Η έννοια της ατομικής ιδιοκτησίας, αντίθετα, είναι πολύ πιο σαφής, υπό την έννοια ότι υπάρχουν άμεσες σχέσεις μεταξύ του ιδιοκτήτη και του αντικειμένου της ιδιοκτησίας, και ότι ο ιδιοκτήτης είναι άμεσα υπεύθυνος για τη χρήση αυτού του αντικειμένου. Ο ορισμός, η οριοθέτηση, η τεκμηρίωση, και νομική προστασία της ιδιοκτησίας, είναι όλα εκ του περισσού, αν δεν υπάρχει ατομική ιδιοκτησία. Έχουν νόημα μόνον, αν η περιουσία ανήκει σε ιδιωτικούς φορείς, και μάλιστα σε πολλούς από αυτούς. Χωρίς ιδιωτική κυριότητα, θα ήταν αδύνατο στα ανθρώπινα όντα να θεσπίσουν και να διασφαλίσουν τα δικαιώματά τους, και ως εκ τούτου την ελευθερία τους. Αυτό είναι ένα επιχείρημα, στο οποίο θα επανέλθω αργότερα.

Μια άλλη σημαντική παράμετρος για τους Φιλελεύθερους είναι, ότι η ατομική ιδιοκτησία, σθεναρά επιβαλλόμενη, έχει επιπλέον σημαντικές ιδιότητες, εκτός από το αποκλειστικό δικαίωμα της επιλογής της χρήσης ενός πόρου, όπως επισημαίνει ο οικονομικός φιλόσοφος Armen A. Alchian. Μία είναι, το αποκλειστικό δικαίωμα στις υπηρεσίες του πόρου.

«Έτσι, για παράδειγμα, ο ιδιοκτήτης ενός διαμερίσματος με πλήρη δικαιώματα ιδιοκτησίας στο διαμέρισμα, έχει το δικαίωμα να καθορίζει, αν θα το εκμισθώσει και σε ποιόν, αν θα κατοικήσει ο ίδιος, ή θα το χρησιμοποιήσει με οποιονδήποτε άλλον ειρηνικό τρόπο [...]. Αν ο ιδιοκτήτης νοικιάζει το διαμέρισμα, έχει επίσης το δικαίωμα σε όλες τις προσόδους της ενοικίασης [...]»

Μια άλλη είναι, το δικαίωμα να ανταλλάξει τον πόρο με αμοιβαία συμφωνηθέντες όρους.

«Η ατομική ιδιοκτησία περιλαμβάνει το δικαίωμα της διαπραγμάτευσης, ενοικίασης, ή πώλησης, οποιουδήποτε τμήματος των δικαιωμάτων, με ανταλλαγή ή δωρεά, σε οποιαδήποτε τιμή καθορίζει ο ιδιοκτήτης (εφόσον κάποιος είναι πρόθυμος να πληρώσει την τιμή αυτή). Αν δεν μου επιτρέπεται να αγοράσω κάποιο από τα δικαιώματά σου, και ως εκ τούτου δεν σου επιτρέπεται να πωλήσεις δικαιώματα σε μένα, το δικαίωμα ιδιοκτησίας μειώνεται».

Αποτελούν αναπόσπαστο μέρος του δικαιώματος στην ατομική ιδιοκτησία, και μαζί παρέχουν έναν τεράστιο αριθμό επιλογών, όσον αφορά την χρήση της ιδιοκτησίας. Περιορισμοί σχετικά με οποιαδήποτε από αυτές τις επιλογές, αποτελούν περιορισμό της ατομικής ιδιοκτησίας.

4. Η ατομική ιδιοκτησία ως κινητήρια δύναμη της οικονομικής ανάπτυξης

Μπορούν να μετρηθούν οι επιπτώσεις της ισχυρής προστασίας της ατομικής ιδιοκτησίας; Αυτό είναι ένα σημαντικό ζήτημα, διότι δεν υπάρχει νόημα να επιχειρηματολογούμε για τα δικαιώματα ιδιοκτησίας, αν δεν μπορεί να αποδειχθεί ότι έχει ευεργετικές επιδράσεις, για τα άτομα και για την κοινωνία στο σύνολό της. Υπάρχει ένας τεράστιος όγκος ανεπίσημων στοιχείων, για τα οφέλη της ατομικής ιδιοκτησίας, αλλά υπάρχουν επίσης και εμπειρικές μελέτες, που αποδεικνύουν σαφώς, ότι αν τα δικαιώματα ιδιοκτησίας δεν αναγνωρίζονται, ελλείπουν, ή δεν είναι αρκούντως ανεπτυγμένα, το επίπεδο τόσο της οικονομικής ελευθερίας όσο και της οικονομικής ευημερίας, είναι χαμηλό. Δεδομένης της εμπειρίας των κομμουνιστικών χωρών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, και πολλών αυταρχικών αναπτυσσόμενων χωρών, αυτό είναι κάτι αναμενόμενο.

Στο Δείκτη Οικονομικής Ελευθερίας, ο παράγοντας «δικαιώματα ιδιοκτησίας»

«μετρά το βαθμό στον οποίο η νομοθεσία μιας χώρας προστατεύει τα δικαιώματα ατομικής ιδιοκτησίας, και τον βαθμό στον οποίο η κυβέρνηση επιβάλλει αυτούς τους νόμους. Επίσης, αξιολογεί την πιθανότητα απαλλοτρίωσης της ατομικής ιδιοκτησίας, και αναλύει την ανεξαρτησία της δικαστικής εξουσίας, την ύπαρξη διαφθοράς εντός του δικαστικού σώματος, καθώς και την δυνατότητα των ατόμων και των επιχειρήσεων στην επιβολή των συμβάσεων. Όσο πιο σίγουρη είναι η νομική προστασία της ιδιοκτησίας, τόσο υψηλότερη είναι η βαθμολογία μιας χώρας. Ομοίως, όσο μεγαλύτερες είναι οι πιθανότητες κυβερνητικής απαλλοτρίωσης της ιδιοκτησίας, τόσο χαμηλότερη είναι η βαθμολογία μιας χώρας [...]».

Το δικαίωμα ιδιοκτησίας είναι μία από τις 10 οικονομικές ελευθερίες. Οι υπόλοιπες εννέα είναι η ελευθερία των επιχειρήσεων, η ελευθερία του εμπορίου, η φορολογική ελευθερία, το μέγεθος της κυβέρνησης, η νομισματική ελευθερία, η ελευθερία των επενδύσεων, η χρηματοπιστωτική ελευθερία, η ελευθερία από την διαφθορά, και η ελευθερία της εργασίας, στις οποίες δίνεται εξίσου το ίδιο βάρος.

Η περισσότερη οικονομική ελευθερία πάει χέρι-χέρι, με υψηλότερα επίπεδα βιώσιμης οικονομικής ανάπτυξης, με υψηλότερα επίπεδα ανθρώπινης ανάπτυξης, και με χαμηλότερη ανεργία, για να αναφέρω μόνο μερικούς δείκτες της επιτυχούς ανάπτυξης. Το επίπεδο προστασίας της ατομικής ιδιοκτησίας, είναι ταυτόχρονα ένας καλός δείκτης του επιπέδου της οικονομικής ελευθερίας, που απολαμβάνουν οι πολίτες μιας χώρας. Τα αποτελέσματα για το 2009 δείχνουν, ότι οι 15 χώρες που είναι οικονομικά πιο ελεύθερες, έχουν βαθμολογίες από 90 και άνω (με άριστα το 100), για τα αντίστοιχα περιβάλλοντα ιδιοκτησίας τους.

Στο αντίθετο άκρο του πίνακα, οι 15 λιγότερο ελεύθερες χώρες, είχαν βαθμολογηθεί με 30 ή λιγότερο, με 11 εξ αυτών να βαθμολογούνται κάτω από το 10. Το γεγονός αυτό ίσως δεν εκπλήσσει, επειδή η καταπάτηση των ελευθεριών των άλλων, αποτελεί στην πραγματικότητα καταπάτηση των δικαιωμάτων ιδιοκτησίας τους. Έτσι, για παράδειγμα, η καταπάτηση της οικονομικής ελευθερίας, αποτελεί περιορισμό του δικαιώματος ιδιοκτησίας επί των σχετικών περιουσιακών στοιχείων.

Ο Δείκτης Οικονομικής Ελευθερίας, σημειώνει μια μεγάλη πτώση στις βαθμολογίες για τα ιδιοκτησιακά δικαιώματα, με την πάροδο του χρόνου από τότε που εγκαινιάστηκε το 1995, το οποίο βεβαιώνει τον επείγοντα χαρακτήρα της αντιμετώπισης των θεμάτων, που αφορούν τα ιδιοκτησιακά δικαιώματα στις αναπτυσσόμενες χώρες, ιδίως:

«Η μεγάλη πτώση του μέσου όρου των αποτελεσμάτων, για την συνιστώσα της οικονομικής ελευθερίας, που μετρά τα δικαιώματα ιδιοκτησίας και σεβασμού του κράτους δικαίου, είναι ανησυχητική. Η πλειονότητα των χωρών του κόσμου, βαθμολογείται κάτω από το 50, για τα δικαιώματα ιδιοκτησίας. Κάποιες χώρες με καλύτερες επιδόσεις είναι γύρω στο 70, και αυτές με την καλύτερη οικονομική επίδοση παίρνουν 90 ή παραπάνω, γι’ αυτήν την παράμετρο. Οι 20 χώρες των οποίων η βαθμολογία σε αυτή τη συνιστώσα, βελτιώθηκε κατά τη διάρκεια ζωής του Δείκτη, έχουν δει το κατά κεφαλήν ΑΕΠ τους, να αυξάνεται περίπου κατά το διπλάσιο, σε ποσοστό άνω του 3,5 τοις εκατό ανά έτος, σε σύγκριση με τις χώρες, που η βαθμολογία τους των ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων, μειώθηκε».

Ο δείκτης της Παγκόσμιας Οικονομικής Ελευθερίας (Economic Freedom of the World) , παράγει παρόμοια αποτελέσματα. Τα ιδιοκτησιακά δικαιώματα, είναι ένας από τους πέντε βασικούς τομείς, που ο δείκτης επιχειρεί να μετρήσει. Εδώ και πάλι, οι βαθμολογίες αντιστοιχούν με το συνολικό σκορ για την οικονομική ελευθερία. Οι χώρες με χαμηλές βαθμολογίες για τη νομική δομή και την ασφάλεια των ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων, είχαν συνήθως κατώτατες βαθμολογίες και για την οικονομική ελευθερία. Εκείνες με υψηλές βαθμολογίες, ήταν χώρες που απολαμβάνουν υψηλά επίπεδα οικονομικής ελευθερίας. Οι συγγραφείς σχολιάζουν ότι:

«Η ελευθερία ανταλλαγής [..] δεν έχει νόημα, αν οι ιδιώτες δεν διαθέτουν διασφαλισμένα δικαιώματα ιδιοκτησίας, συμπεριλαμβανομένων των καρπών της εργασίας τους. Όταν τα άτομα και οι επιχειρήσεις, έχουν έλλειψη εμπιστοσύνης ότι οι συμβάσεις θα είναι εκτελεστές, και θα προστατεύονται οι καρποί των παραγωγικών προσπαθειών τους, το κίνητρό τους να ασκούν παραγωγική δραστηριότητα, διαβρώνεται. Ίσως περισσότερο από κάθε άλλον, ο τομέας αυτός είναι απαραίτητος για την αποτελεσματική κατανομή των πόρων. Χώρες με μεγάλες ελλείψεις σε αυτόν τον τομέα, είναι απίθανο να ευημερήσουν, ανεξαρτήτως των πολιτικών τους στους άλλους τέσσερις τομείς».

Τα αποτελέσματα του 2009 του International Property Rights Index (IPRI), παρακολουθούν τους γενικότερους δείκτες οικονομικής ελευθερίας. Συγκρίνονται οι αποδόσεις 115 χωρών, που αντιπροσωπεύουν το 96% του παγκόσμιου ΑΕΠ.
Ένα σύνολο δέκα μεταβλητών περιλαμβάνονται στο δείκτη, οι οποίες χωρίζονται σε τρεις κύριες συνιστώσες:

1) Νομικό και Πολιτικό Περιβάλλον (LP)
Ανεξαρτησία της δικαιοσύνης
Πολιτική σταθερότητα
Κράτος δικαίου
Έλεγχος της διαφθοράς

2) Φυσικά Δικαιώματα Ιδιοκτησίας (PPR)
Προστασία των φυσικών δικαιωμάτων ιδιοκτησίας
Μητρώα ιδιοκτησίας
Πρόσβαση σε δάνεια

3) Δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας (IPR)
Προστασία των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας
Προστασία για τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας
Πειρατείας των πνευματικών δικαιωμάτων

Ο IPRI δείχνει ότι ένα υψηλό επίπεδο προστασίας της (ιδιωτικής) περιουσίας, αποτελεί το ίδιο, έναν καλό δείκτη οικονομικής απόδοσης: όσο υψηλότερο είναι το επίπεδο προστασίας, τόσο μεγαλύτερο το μέσο κατά κεφαλήν ΑΕΠ, και το αντίστροφο.

Μια ματιά στον επόμενο Πίνακα, δείχνει ότι οι χώρες με την υψηλότερη βαθμολογία, είναι φιλελεύθερες δημοκρατίες – όπως θα περίμενε κανείς δεδομένης της σχέσης που αποδίδεται μεταξύ ατομικής ιδιοκτησίας, ελευθερίας, και δημοκρατίας – και ταυτόχρονα με υψηλό επίπεδο ευημερίας. Στην άλλη άκρη του Πίνακα, υπάρχουν οι χώρες που αντιμετωπίζουν τεράστιες δυσκολίες, όχι μόνο σε επίπεδο δημοκρατίας, αλλά και από άποψη πολιτικής σταθερότητας, και οικονομικών επιδόσεων.

Δικαιώματα ιδιοκτησίας και ΑΕΠ: η σχέση μεταξύ IPRI και το κατά κεφαλήν ΑΕΠ
(με την καμπύλη)

Οι μελέτες που αναφέρονται, δεν καθιερώνουν αιτιώδεις σχέσεις. Τονίζουν τάσεις. Αλλά ο τρόπος με τον οποίο η προστασία της ιδιοκτησίας πηγαίνει χέρι-χέρι, με καλές οικονομικές επιδόσεις, σίγουρα δεν είναι απλή σύμπτωση.
Υπάρχουν πολλοί άλλοι τρόποι για τη θέσπιση ποσοτικών σχέσεων μεταξύ δικαιώματος ιδιοκτησίας και οικονομικών στόχων, που υποστηρίζουν τα φιλελεύθερα επιχειρήματα υπέρ της προστασίας και της ενίσχυσης της προστασίας της ατομικής ιδιοκτησίας. Θα ήθελα μόνο να επισημάνω δύο τομείς, στους οποίους τα αποδεικτικά στοιχεία για τις ευεργετικές επιδράσεις των δικαιωμάτων ατομικής ιδιοκτησίας, ή τις ολέθριες επιπτώσεις της έλλειψής τους, είναι συντριπτικά: Ένα παράδειγμα για τα ευεργετικά αποτελέσματα της ατομικής ιδιοκτησίας, που συχνά αναφέρονται και είναι εμπειρικά μετρήσιμα, είναι αυτό της διατήρησης των αλιευτικών και των δασοκομικών πηγών. Εκεί που οι πόροι αυτοί, δεν είναι ή δεν ανήκουν πια στην κοινή ιδιοκτησία, τα αποτελέσματα είναι σημαντικά. Στις χώρες που έχουν συστήσει δικαιώματα αλιείας εντός των 200 μιλίων ζωνών τους, με τη μορφή των ατομικών μεταβιβάσιμων ποσοστώσεων (ΑΜΠ), τα αποθέματα ιχθύων έχουν αναγεννηθεί και αναπτυχθεί. Δύο αξιοσημείωτα παραδείγματα τέτοιων λειτουργούντων συστημάτων, είναι αυτά της Νέας Ζηλανδίας και της Ισλανδίας. Αντίθετα, στο συντριπτικά μεγαλύτερο μέρος των θαλασσών και των ωκεανών του κόσμου, όπου δεν έχουν εφαρμοστεί δικαιώματα ιδιοκτησίας, τα αποθέματα των ψαριών βρίσκονται σε κατακόρυφη πτώση. Ομοίως, σε πολλές χώρες όπου τα δάση είναι ιδιόκτητα, η δασοκάλυψη έχει αυξηθεί κατά τη διάρκεια του τελευταίου αιώνα, ενώ η κοινής ή κρατικής ιδιοκτησίας δασική κάλυψη, σε τροπικές περιοχές για παράδειγμα, έχει μειωθεί κατακόρυφα.

Ο Hernando de Soto επιχείρησε να εκτιμήσει το κόστος της έλλειψης επισημοποιημένων ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων, μια τυπική κατάσταση στις αναπτυσσόμενες χώρες. Υπολόγισε ότι η συνολική αξία της ακίνητης περιουσίας που κατέχεται, αλλά δεν ανήκει νομικά, από τους φτωχούς του Τρίτου Κόσμου και των πρώην κομμουνιστικών χωρών, είναι τουλάχιστον 9,3 τρισεκατομμύρια δολάρια, περίπου το διπλάσιο από το σύνολο του κυκλοφορούντος χρήματος στις ΗΠΑ, ή σχεδόν όσο και η συνολική αξία όλων των εταιρειών που είναι εισηγμένες στα κύρια χρηματιστήρια του κόσμου, στις είκοσι περισσότερο ανεπτυγμένες χώρες. Είναι περισσότερο από είκοσι φορές του συνόλου των άμεσων ξένων επενδύσεων σε όλες αυτές τις χώρες, στα 10 χρόνια μετά το 1989. Αυτά είναι τεράστια περιουσιακά στοιχεία στο πλαίσιο της ανάπτυξης, εφόσον μπορούν να κινητοποιηθούν.

5. Πρακτικά επιχειρήματα υπέρ της ατομικής ιδιοκτησίας και κατά της κατάργησής της

Υπάρχουν μια σειρά από επιχειρήματα για την υπεράσπιση της ιδιοκτησίας, που βοηθούν να εξηγηθούν αποτελέσματα, όπως αυτά που παρουσιάζονται στην προηγούμενη ενότητα. Επιπλέον, υπάρχει ένας αριθμός επιχειρημάτων, που δείχνουν τη σημασία της ατομικής ιδιοκτησίας, για το είδος της κοινωνίας που θέλουν οι φιλελεύθεροι, και της εγγενούς αξίας της ατομικής ιδιοκτησίας για τα ανθρώπινα όντα, χωρίς να χρειάζεται να εξετάσει κανείς τα οικονομικά οφέλη της. Τα τελευταία αφορούν το είδος των επιχειρημάτων, που ο τραγουδιστής και συνθέτης Frank Zappa θα έπρεπε να είχε στο μυαλό του, όταν είπε ότι «ο κομμουνισμός δεν λειτουργεί, επειδή οι άνθρωποι θέλουν να έχουν τα δικά τους πράγματα». Ένας πολιτικός μπορεί να επιλέξει να τα αγνοήσει, αλλά το κάνει με δικό του ρίσκο.

Το πρώτο από αυτά είναι, ότι τα ανθρώπινα όντα δεν φαίνεται να είναι σε θέση να ζήσουν χωρίς ιδιοκτησία. Φαίνεται ότι είναι στη φύση του ανθρώπου να έχει δικά του αγαθά. Είναι πιθανότατα μύθος, ότι οι πρωτόγονες κοινωνίες δεν είχαν συστήματα ιδιοκτησίας, ή ότι δεν είχαν επίγνωση της ατομικής ιδιοκτησίας. Μια ένδειξη αυτού, είναι το γεγονός ότι υπάρχουν όροι όπως «κλέψιμο», «κλοπή», ή «βανδαλισμός», στους περισσότερους πολιτισμούς και γλώσσες, και θρησκευτικές ή δικαστικές εντολές εναντίον τους, που δεν θα υπήρχαν χωρίς την έννοια της ιδιοκτησίας, και την ιδέα ότι ορισμένα πράγματα δικαίως ανήκουν σε άτομα ή ομάδες ατόμων. Πράγματι, οι σύγχρονοι ανθρωπολόγοι γενικά, φαίνεται να δέχονται ότι η ιδιοκτησία είναι ένα καθολικό χαρακτηριστικό του ανθρώπινου πολιτισμού.

Η ατομική ιδιοκτησία είναι απαραίτητη
• διότι αντανακλά τις ανθρώπινες ανάγκες, και αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι του ανθρώπινου πολιτισμού.
• επειδή, σε σύνδεση με τα παραπάνω, οι άνθρωποι έχουν μια ισχυρή αίσθηση της δικαιοσύνης, που σχετίζεται με τα υπάρχοντά τους, και την ιδέα της δικαιωματικής ιδιοκτησίας.
• για τον καθορισμό ρεαλιστικών τιμών.
• για την πρόληψη της κατασπατάλησης πόρων.
• για την ύπαρξη λογοδοσίας.
• για μια ελεύθερη οικονομία της αγοράς (αυτό προκύπτει από τα 3 προηγούμενα σημεία).
• λόγω των κινήτρων που δημιουργεί για την διαχείριση και την επιχειρηματικότητα.

Τα ανθρώπινα όντα είναι κτητικά, και η κτητικότητα είναι ένα ισχυρό χαρακτηριστικό, ίσως ακόμη και ένα ένστικτο, που βοηθά στην εξασφάλιση της επιβίωσης και της ταυτότητας. Υπάρχουν πολλές ενδείξεις ότι αυτό πράγματι συμβαίνει, και το να αγνοείται αυτό το χαρακτηριστικό, όπως έκαναν πολλά πολιτικά σχέδια στο παρελθόν, είναι τρέλα. Κλοπή ή απαλλοτρίωση της περιουσίας, προκαλεί ισχυρές, ριζικές και συναισθηματικές αντιδράσεις, στους περισσότερους ανθρώπους και πολιτισμούς. Έχουμε πολλά παραδείγματα σήμερα, ανθρώπων που ζητούν την απονομή δικαιοσύνης, και κυβερνήσεων που προσπαθούν να επιλύσουν ζητήματα, που προκύπτουν από απαλλοτρίωση πολλές γενιές πριν. Οι περισσότερες πρώην κομμουνιστικές χώρες, εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν αξιώσεις για την επιστροφή ιδιοκτησιών από απογόνους θυμάτων, αν και μπορεί να έχουν περάσει γενιές.

Σημαντικό κέρδος από το υψηλό επίπεδο σεβασμού και προστασίας της ιδιοκτησίας, είναι η μεγαλύτερη συνοχή και αποτελεσματικότητα, τόσο για τα πολιτικά όσο και για τα οικονομικά συστήματα. Σε ένα περιβάλλον στο οποίο ιδιοκτησία σπάνια παραβιάζεται, η κοινωνία θα ωφεληθεί. Όπως επεσήμανε ο Ντέιβιντ Χιουμ, οι σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων, θα χαρακτηρίζονται από αμοιβαία εμπιστοσύνη και όχι από αμοιβαία καχυποψία. Υπάρχουν μερικοί λόγοι για να καταφύγουν οι άνθρωποι στον αποχωρισμό, στο διαχωρισμό, και στη δημιουργία γκέτο, με κύριο στόχο την παροχή ασφάλειας. Σε οικονομικούς όρους, ένα σημαντικό όφελος θα ήταν η μείωση του άμεσου κόστους για την προστασία της περιουσίας, δηλαδή, βοηθά στην αποφυγή σπάταλης χρήσης των πόρων.

Ο κόσμος περιμένει από το κράτος, να παρέχει ασφάλεια και προστασία της ιδιοκτησίας. Αν αυτό δεν συμβεί λόγω ελλείψεων στη νομοθεσία, ή στην επιβολή του νόμου, οι πολίτες θα αναζητήσουν εναλλακτικές λύσεις. Η δημιουργία «κλειστών κοινοτήτων», είναι μια τέτοια εναλλακτική, και μια ένδειξη ότι το κοινωνικό συμβόλαιο, με βάση την προστασία της ατομικής ιδιοκτησίας, διαλύεται, και ότι το κράτος δεν ανταποκρίνεται πλέον στις υποχρεώσεις του. Αυτές οι εξελίξεις οδηγούν σε μια επικίνδυνη διάβρωση της εμπιστοσύνης των πολιτών και της ταύτισής τους με το κράτος.

Υπάρχουν επίσης λόγοι, για τους οποίους η ατομική ιδιοκτησία προωθεί την κοινωνική συνοχή. Εισάγει μια αίσθηση ιδιοκτησίας, όχι μόνο σε σχέση με το κατεχόμενο αντικείμενο, αλλά, σε σχέση με το περιβάλλον μέσα στο οποίο υπάρχει. Ένα πρόσωπο που είναι ιδιοκτήτης κατοικίας σε ένα ευχάριστο περιβάλλον, έχει ισχυρό συμφέρον στη διατήρησή του. Οι άνθρωποι κουρεύουν το γρασίδι μπροστά από το σπίτι τους, παρά το γεγονός ότι μπορεί να «ανήκει» στο δήμο. Γιατί; Διότι το ευχάριστο περιβάλλον ενισχύει την αξία του σπιτιού.

Η ιδιοκτησία βοηθά στην ανάπτυξη της αυτοεκτίμησης: «Είμαι ο ιδιοκτήτης ενός σπιτιού, που είναι ευχάριστο και σε καλή κατάσταση. Οι άνθρωποι θα με σέβονται, λόγω της προσπάθειας που επενδύω, συμβάλλοντας στην αύξηση της αξίας της γειτονιάς». Βοηθά τους πολίτες να αναπτύξουν μια αίσθηση γιατί το έγκλημα είναι λάθος, αφού τα εγκλήματα κατά της περιουσίας, όπως ο βανδαλισμός, είναι άμεσης εμπειρίας. «Ο βάνδαλος κατέστρεψε κάτι που μου ανήκει». Ο κατάλογος αυτός θα μπορούσε να επεκταθεί, αλλά το σημαντικό σημείο είναι, ότι «η πολιτική συνείδηση», επηρεάζεται έντονα από την ιδιοκτησία και το ενδιαφέρον για τη διατήρηση αυτής της ιδιοκτησίας.

Ένα άλλο σημαντικό κέρδος, που πρέπει να γνωρίζουν οι φορείς χάραξης πολιτικής, είναι το γεγονός ότι η ατομική ιδιοκτησία, όχι μόνο δίνει στους ανθρώπους μέρισμα στο περιβάλλον τους – και ένα ειρηνικό περιβάλλον, προστατεύει και διατηρεί την ιδιοκτησία – αλλά και τους καθιστά λιγότερο εξαρτώμενους από άλλους, και ειδικότερα, από το κράτος. Σε πολύ πρακτικό επίπεδο: αν ένας συνταξιούχος είναι ιδιοκτήτης του διαμερίσματός του, οι συντάξεις δεν χρειάζεται να ξοδεύονται για μισθώματα. Όταν το κράτος της Σιγκαπούρης, για παράδειγμα, ενθαρρύνει την κυριότητα των ακινήτων, το κάνει με την επίγνωση ότι αυτό σημαίνει, ότι όσο περισσότεροι πολίτες έχουν την ιδιοκτησία της κατοικίας τους, τόσο χαμηλότερες είναι οι δημόσιες δαπάνες στον τομέα της κοινωνικής ασφάλισης. Ίσως ένας υποκείμενος λόγος για μεγαλύτερη κοινωνική σταθερότητα, σε περιόδους κρίσης, σε χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο και η Ελβετία, έχει σχέση με τα υψηλά επίπεδα της κυριότητας των ακινήτων, των αντίστοιχων πληθυσμών τους.

Ένα άλλο σύνολο πρακτικών επιχειρημάτων, αφορούν την διαχείριση που προωθεί η ατομική ιδιοκτησία. Η διασφάλιση των δικαιωμάτων ιδιοκτησίας, δημιουργεί οικονομικά κίνητρα που αλλιώς δεν θα υπήρχαν, και έτσι προκαλούν συμπεριφορές που είναι επωφελείς όχι μόνο για τους ιδιοκτήτες, αλλά και για την κοινωνία, γενικότερα. Ένα από τα επιχειρήματα αυτά, αφορά τη φροντίδα και συντήρηση: οι ιδιοκτήτες έχουν κίνητρο να φροντίζουν αυτό που κατέχουν. Αν δεν ενδιαφέρονται για ένα αντικείμενο που κατέχουν, αυτό θα ερειπωθεί. Αν ένα αυτοκίνητο συντηρείται τακτικά, θα παραμείνει σε καλή κατάσταση και λειτουργία. Αν ένα σπίτι έχει την κατάλληλη φροντίδα, θα συνεχίσει να εκπληρώνει το σκοπό του, και να είναι ένα καλό μέρος για κατοίκηση. Το κίνητρο δεν είναι μόνο αισθητικό: δηλαδή, ένα καλά συντηρημένο αυτοκίνητο, ή ένα καλοφροντισμένο σπίτι που είναι όμορφο στην όψη, είναι ευχάριστο να οδηγείς ή είναι άνετο να ζεις. Η συντήρηση της ιδιοκτησίας επίσης, χρησιμεύει για να διατηρηθεί η αξία της στην αγορά. Ένα ελαττωματικό αυτοκίνητο ή ένα κτίριο με ζημιές, θα αποφέρουν χαμηλότερες τιμές στην αγορά, δηλαδή, η αποτυχία να φροντίσει κάποιος την ιδιοκτησία του, οδηγεί σε οικονομική απώλεια. Στην περίπτωση της «δημόσιας» περιουσίας, τα πράγματα δεν είναι το ίδιο. Οι ένοικοι των δημοτικών σπιτιών, δεν έχουν το ίδιο κίνητρο να φροντίζουν το μέρος που ζουν, επειδή έχουν λίγα να κερδίσουν ή να χάσουν, όταν μετακομίσουν. Λίγοι άνθρωποι που προκαλούν ζημιές στη δημόσια περιουσία χωρίς τύψεις, θα προκαλούσαν πρόθυμα, ζημιά στο δικό τους αυτοκίνητο.

Ίσως το πιο σημαντικό για την οικονομία είναι, ότι η ατομική ιδιοκτησία ενθαρρύνει τους ανθρώπους να αναπτύσσουν την περιουσία τους, και να τη χρησιμοποιούν παραγωγικά. Η δυνατότητα χρήσης και διάθεσης κατά το δοκούν, αξίζει τον κόπο των ατόμων να επενδύσουν προσπάθεια στην ανάπτυξη της ιδιοκτησίας, ώστε όχι μόνο να διατηρεί την αξία της, όπως με τη συντήρηση, αλλά και να αυξάνει αυτήν την αξία, ή το εισόδημα που προέρχεται από τη χρήση της. Μία από τις λανθασμένες παραδοχές εκείνων που αντιτίθενται στην ιδιοκτησία, είναι ότι δεν είναι επωφελής για τους μη κατόχους. Υπάρχουν πολύ λίγα μέλη της κοινωνίας χωρίς ιδιοκτησία, αλλά το πιο σημαντικό σε αυτό το πλαίσιο είναι, ότι η χρήση της, κατά κανόνα, ωφελεί άλλους, δηλ. τους χωρίς ιδιοκτησία, άμεσα. Η χρήση της ιδιοκτησίας, πωλώντας την ή με άλλο τρόπο για να παράγει εισόδημα, θα λειτουργήσει μόνο αν υπάρχει αντίστοιχη ανάγκη, να αγοράσει ή να μισθώσει κάποιος, αυτό το ακίνητο. Αυτό σημαίνει ότι οι ανάγκες των δύο μερών, πρέπει να συναντηθούν ώστε να ξεκινήσει και να ολοκληρωθεί μια συναλλαγή. Ο πωλητής πρέπει να είναι έτοιμος να συναντήσει τις απαιτήσεις και τις προτιμήσεις του αγοραστή, και ο αγοραστής πρέπει να είναι έτοιμος να αποδεχθεί τους όρους του πωλητή. Η συναλλαγή, όταν συμβαίνει, είναι προς αμοιβαίο όφελος. Το ίδιο επιχείρημα ισχύει και για την εργασία. Η προσφορά των υπηρεσιών της εργασίας σας (ιδιοκτησίας σας με την έννοια του όρου που δίνει ο Locke), υπόκειται στον ίδιο μηχανισμό. Αν βελτιώσετε και επικεντρώσετε τα προσόντα σας σύμφωνα με τις απαιτήσεις πιθανών πελατών, θα βρείτε απασχόληση πιο εύκολα.

Ένα άλλο επιχείρημα υπέρ της ατομικής ιδιοκτησίας σε πρακτικό επίπεδο, αφορά τη φροντίδα, τη διατήρηση, καθώς και τη συνετή και αποτελεσματική χρήση των πόρων. Αν ένας πόρος υπόσχεται να αποφέρει σημαντικά ή υψηλότερα έσοδα σε κάποια μελλοντική χρονική στιγμή, τον διαφυλάττουμε για τον σκοπό αυτό.

6. Ατομική ιδιοκτησία και η σημασία της για ένα φιλελεύθερο όραμα για την κοινωνία

Η ατομική ιδιοκτησία ως κεντρικό θέμα φιλελεύθερης μέριμνας, το οποίο δικαιολογεί ξεχωριστή και διεξοδική επεξεργασία, είναι αναμφισβήτητα, ένα σχετικά πρόσφατο φαινόμενο. Πράγματι, ορισμένοι υποστηρίζουν, ότι η έλλειψη σε βάθος προσέγγισης, μπορεί να έχει κάτι να κάνει με το γεγονός ότι οι πρώτοι φιλελεύθεροι θεωρούσαν την ιδέα ως κάτι δεδομένο, και τα πλεονεκτήματα της ατομικής ιδιοκτησίας για την πολιτική και οικονομική τάξη, αυτονόητα. Ένας σχολιαστής, για παράδειγμα, γράφει ότι:

«Ήταν ίσως τυχαίο, ότι από τις πλέον σημαίνουσες πραγματείες στα οικονομικά, γράφτηκε σε μια εποχή όπου η ατομική ιδιοκτησία ήταν στην κορυφή του κύρους της. Εν πάση περιπτώσει, ο Άνταμ Σμιθ, δεν έκρινε απαραίτητο να πει πολλά γι’ αυτό το ζήτημα. Έκανε αναφορά στα ‘ιερά δικαιώματα της ατομικής ιδιοκτησίας’, ωστόσο, και οι σύγχρονοί του έκαναν παρόμοια σχόλια [...]. Σε μια πραγματεία για την οικονομία, επομένως, ήταν ίσως περιττό να επιμένουν, ότι θεσμοί που ήταν ήδη εξασφαλισμένοι από το κοινό δίκαιο, ήταν η απαραίτητη βάση της οικονομικής ανάλυσης. Κανείς δεν διαφωνούσε [...]».

Μέχρι τα μέσα του δέκατου ένατου αιώνα, δηλαδή. Αργότερα, με την πνευματική επίθεση που εξαπέλυσαν σοσιαλιστές και άλλοι, κατά της ιδιοκτησίας, οι φιλελεύθεροι βρέθηκαν σε θέση άμυνας. Θα μπορούσε να υποστηριχθεί, ότι η έλλειψη σε βάθος προσέγγισης, έχει συμβάλει στην ευκολία με την οποία οι σοσιαλιστές ήταν σε θέση να κάνουν εκστρατεία ενάντια στην ατομική ιδιοκτησία. Πολλοί διανοητές της τότε εποχής, δεν μπόρεσαν να εκτιμήσουν τη σημασία της ιδιοκτησίας, και υπήρχαν μόνο λίγες εναρμονισμένες και συστηματικές διαψεύσεις της σοσιαλιστικής θεώρησης. Υπήρχε επίσης το πρόβλημα, ότι ο John Locke είχε υποστηρίξει ότι η ατομική ιδιοκτησία, η οποία είναι αποκλειστική, πρέπει να συνδέεται αρκετά με ύπαρξη οφέλους για τους άλλους , το οποίον «αποτέλεσε στην πραγματικότητα ένα κοφτερό όπλο, στα χέρια των εχθρών της ιδιοκτησίας». Το αίνιγμα περιπλέχτηκε περισσότερο, και από κάποιους φιλελεύθερους, που έφτασαν στο σημείο να αποδεχθούν εξισωτικά ιδανικά, όπως έχω ήδη αναφέρει.

Δύο συγγραφείς, ιδιαίτερα, συνέβαλαν στην καλύτερη κατανόηση της σπουδαιότητας της ατομικής ιδιοκτησίας, στην εξήγηση της ανάπτυξης και της οικονομικής επιτυχίας: ο ιστορικός, Πολωνικής καταγωγής, Richard Pipes, που εξήγησε τις διαφορετικές πολιτικές και οικονομικές πορείες της Αγγλίας και της Ρωσίας, όσον αφορά την μεταχείριση των δικαιωμάτων ιδιοκτησίας, καθώς και ο Περουβιανός οικονομολόγος Hernando de Soto, ο οποίος προσπάθησε να περιγράψει, πώς και γιατί η ατομική ιδιοκτησία και οι θεσμοί, που επιβάλλουν αποτελεσματικά και προστατεύουν τα δικαιώματα ιδιοκτησίας, καθορίζουν την οικονομική πρόοδο.

Ο Ντε Σότο υποστηρίζει, ότι οι φτωχοί κάτοικοι του Τρίτου Κόσμου και των πρώην κομμουνιστικών χωρών

«κατέχουν περιουσιακά στοιχεία, αλλά απουσιάζει η διαδικασία της αντιπροσώπευσης της περιουσίας τους για τη δημιουργία κεφαλαίου. Έχουν σπίτια, αλλά όχι τίτλους. Καλλιέργειες, αλλά όχι συμβόλαια. Επιχειρήσεις, αλλά όχι εταιρικά καταστατικά. Είναι η αδυναμία γι αυτές τις βασικές αντιπροσωπεύσεις, που εξηγεί γιατί οι άνθρωποι [...] δεν είναι σε θέση να δημιουργήσουν επαρκή κεφάλαια, για να λειτουργήσει ο εγχώριος καπιταλισμός τους. Αυτό είναι το μυστήριο του κεφαλαίου. Η επίλυσή του απαιτεί την κατανόηση του γιατί οι Δυτικοί, αντιπροσωπεύοντας τα περιουσιακά στοιχεία με τίτλους, είναι σε θέση να εντοπίζουν και να αντλούν κεφάλαια από αυτά. Μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις για τον ανθρώπινο νου, είναι να κατανοήσει και να αποκτήσει πρόσβαση σε εκείνα τα πράγματα, που γνωρίζουμε ότι υπάρχουν αλλά δεν μπορούμε να δούμε [...].

[...] Μόνο η Δύση έχει την διαδικασία μετατροπής, που απαιτείται για την μεταμόρφωση του αόρατου σε ορατό [...]. Οι Δυτικοί θεωρούν αυτόν το μηχανισμό, τόσο πλήρως δεδομένο, ώστε έχουν χάσει κάθε αίσθηση της ύπαρξής του[...]. Πρόκειται για μια αόρατη νομική υποδομή, κρυμμένη βαθιά μέσα στα συστήματα ιδιοκτησίας τους – στα οποία η ιδιοκτησία αποτελεί απλώς την κορυφή του παγόβουνου. Το υπόλοιπο του παγόβουνου, είναι μια περίπλοκη τεχνητή διαδικασία, η οποία μπορεί να επεξεργαστεί παραγωγικά μέσα και εργασία, σε κεφάλαιο [...]. Η προέλευσή της είναι ασαφής και η σημασία της θαμμένη βαθιά, στο οικονομικό υποσυνείδητο των Δυτικών καπιταλιστικών εθνών [...].

Μέχρι σήμερα, οι Δυτικές χώρες έχουν την χαρά να θεωρούν, τα συστήματά τους για την παραγωγή κεφαλαίου, εξ ολοκλήρου ως δεδομένα, και να αφήνουν την ιστορία του ατεκμηρίωτη[...]. »

Ο Ντε Σότο επιχείρησε να κλείσει το δήθεν χάσμα γνώσης, αναλύοντας και εξηγώντας, πώς λειτουργεί ένα επιτυχές σύστημα επισημοποιημένων ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων, εντοπίζοντας τις ελλείψεις των άτυπων συστημάτων ιδιοκτησίας, προτείνοντας ποιές μεταρρυθμίσεις θα μπορούσαν ενδεχομένως να είναι χρήσιμες.

Παρά τα όσα έχουν ειπωθεί μέχρι στιγμής, όμως, είναι λάθος να υποθέσουμε ότι η ιδιοκτησία αποτελεί ένα τυφλό σημείο, στην φιλελεύθερη συνείδηση. Πολλοί φιλελεύθεροι στοχαστές, θεωρούν την ιδιοκτησία ως ένα σοβαρό πρόβλημα – έστω και εν παρόδω. Οι περιπλοκές δεν είναι πάντα σαφείς, αλλά υπάρχει μια συναίνεση, ότι μια φιλελεύθερη τάξη δεν μπορεί να υπάρξει, χωρίς ατομική ιδιοκτησία, και ότι υπάρχουν πολλοί λόγοι γι’ αυτό. Αυτούς τους λόγους εξετάζουμε, στην συνέχεια.

Για ορισμένους φιλελεύθερους, η ιδιοκτησία είναι η πιο σημαντική πτυχή του φιλελευθερισμού. Αυτό συμβαίνει με τον περίφημο οικονομολόγο και πολιτικό φιλόσοφο, Λούντβιχ φον Μίζες, του ιδρυτή της λεγόμενης Αυστριακής Σχολής Οικονομικής Σκέψης. Ο ίδιος λέει:

«Το πρόγραμμα του φιλελευθερισμού [...], αν συμπυκνωνόταν σε μία μόνο λέξη, θα ήταν: ιδιοκτησία, δηλαδή, η ατομική ιδιοκτησία στα μέσα παραγωγής [...]. Όλες οι άλλες απαιτήσεις του φιλελευθερισμού, προκύπτουν από αυτήν τη θεμελιώδη απαίτησή του».

Πολλοί φιλελεύθεροι, κλασικοί φιλελεύθεροι, για παράδειγμα, θα συμφωνούσαν. Οι περισσότεροι οικονομικά φιλελεύθεροι και ελευθεριακοί, είναι βέβαιο ότι επίσης συμφωνούν.

6.1. Ιδιοκτησία και ελευθερία

Άλλοι φιλελεύθεροι μπορεί να μην είναι τόσο κατηγορηματικοί, αλλά επίσης θεωρούν την ιδιοκτησία, κεντρικής σημασίας για την βασική αξία και στόχο του φιλελευθερισμού: την ελευθερία. Ο μαθητής του Λούντβιχ φον Miζες, και νομπελίστας Friedrich A. von Hayek, θεωρεί την ιδιοκτησία ως εγγυητή της ελευθερίας (με την έννοια της απουσίας του εξαναγκασμού από την πολιτεία):

«Η αναγνώριση ατομικής [...] ιδιοκτησίας [...], αποτελεί βασική προϋπόθεση για την πρόληψη του εξαναγκασμού, αν και δεν είναι ασφαλώς η μοναδική. Σπανίως είμαστε σε θέση να υλοποιήσουμε ένα συνεκτικό σχέδιο δράσης, εκτός αν είμαστε σίγουροι για τον αποκλειστικό έλεγχό μας, επί ορισμένων υλικών αντικειμένων. Και όπου δεν τα ελέγχουμε, είναι απαραίτητο να γνωρίζουμε ποιος τα ελέγχει, εάν πρόκειται να συνεργαστούμε με άλλους. Η αναγνώριση της ιδιοκτησίας, είναι σαφώς το πρώτο βήμα για την οριοθέτηση της ιδιωτικής σφαίρας, που μας προστατεύει από τον εξαναγκασμό [...]».

Σε μια προηγούμενη εργασία του, ο Hayek ήταν πιο ευθύς και ξεκάθαρος:

«αυτό που η γενιά μας έχει ξεχάσει, είναι ότι το σύστημα της ατομικής ιδιοκτησίας, είναι η σημαντικότερη εγγύηση [η υπογράμμιση δική μου, SM] της ελευθερίας, όχι μόνο για εκείνους που έχουν περιουσία, αλλά μόλις και μετά βίας λιγότερο για εκείνους που δεν έχουν».

Ο Hayek δεν ενδιαφέρεται μόνο για την αναγνώριση της ατομικής ιδιοκτησίας, αλλά και για την διασπορά της. Επισημαίνει μια περαιτέρω σημαντική σχέση μεταξύ της ατομικής ιδιοκτησίας και της ελευθερίας: μεταξύ της (ευρείας) διασποράς της ατομικής ιδιοκτησίας, αφενός, και της ελευθερίας από την εξάρτηση, μιας άλλης σημαντικής πτυχής της ελευθερίας, από την άλλη:

«Η καθοριστική προϋπόθεση για μια αμοιβαίως επωφελή συνεργασία μεταξύ ανθρώπων, τέτοια που να βασίζεται στην εθελοντική συναίνεση και όχι στον εξαναγκασμό, είναι να υπάρχουν πολλοί άνθρωποι που μπορούν να εξυπηρετήσουν τις ανάγκες μας, έτσι ώστε κανείς να μην εξαρτάται από συγκεκριμένα πρόσωπα, για τις αναγκαίες συνθήκες της ζωής του, ή τη δυνατότητα εξέλιξης σε κάποια κατεύθυνση. Χάρη στον ανταγωνισμό, που η διασπορά της ιδιοκτησίας καθιστά εφικτό, οι ατομικοί ιδιοκτήτες συγκεκριμένων πραγμάτων, δεν έχουν εξουσία εξαναγκασμού».

6.2. Ιδιοκτησία και δικαιώματα

Αν θεωρήσουμε ορισμένα πολιτικά δικαιώματα και πολιτικές ελευθερίες, ως μια έκφραση της ελευθερίας, το δικαίωμα στην ατομική ιδιοκτησία, είναι μία από αυτές τις εκφράσεις. Όμως, μια σειρά από φιλελεύθερους στοχαστές, πάει ένα βήμα παραπέρα. Θεωρούν το δικαίωμα στην ατομική ιδιοκτησία, ως το πιο κεντρικό δικαίωμα, ως εγγυητή ,ή ακόμα και ως προαπαιτούμενο για την απόλαυση των περαιτέρω δικαιωμάτων. Πράγματι, θα μπορούσε ακόμα κανείς να θεωρήσει, όλα τα δικαιώματα ως δικαιώματα ιδιοκτησίας. Αυτό προτείνει ο Murray Rothbard, όταν γράφει:

«[...] η έννοια των ‘δικαιωμάτων’ έχει νόημα μόνο ως δικαιώματα ιδιοκτησίας. Γιατί όχι μόνο δεν υπάρχουν ανθρώπινα δικαιώματα, που δεν είναι επίσης δικαιώματα ιδιοκτησίας, αλλά τα πρώτα δικαιώματα χάνουν την απολυτότητα και την καθαρότητά τους, και γίνονται ασαφή και ευάλωτα, όταν τα δικαιώματα ιδιοκτησίας, δεν χρησιμοποιούνται ως πρότυπο».

Συνεχίζει λέγοντας:

«Υπάρχουν δύο έννοιες στις οποίες τα δικαιώματα ιδιοκτησίας είναι πανομοιότυπα με τα ανθρώπινα δικαιώματα: η μία, ότι η ιδιοκτησία μπορεί να προκύψει μόνο για τον άνθρωπο, έτσι ώστε τα δικαιώματά τους στην ιδιοκτησία, είναι δικαιώματα που ανήκουν σε ανθρώπινα όντα. Και η δεύτερη, ότι το δικαίωμα του ατόμου στο ίδιο του το σώμα, στην προσωπική του ελευθερία, είναι ένα δικαίωμα ιδιοκτησίας στο πρόσωπό του, καθώς και ένα ‘ανθρώπινο δικαίωμα’. Αλλά το πιο σημαντικό για την συζήτησή μας είναι, ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα, όταν δεν τίθενται με όρους δικαιωμάτων ιδιοκτησίας, αποδεικνύονται ασαφή και αντιφατικά [...].

Για παράδειγμα, , δεν υπάρχει τέτοιο πράγμα όπως ξεχωριστό δικαίωμα στην ‘ελευθερία λόγου’, αλλά υπάρχει μόνο το δικαίωμα ιδιοκτησίας του ανθρώπου: το δικαίωμα να πράττει σύμφωνα με τη δική του βούληση, ή να προβαίνει σε εθελοντικές συμφωνίες με άλλους ιδιοκτήτες.

Με λίγα λόγια, ένα άτομο δεν έχει ‘δικαίωμα στην ελευθερία του λόγου’, αλλά έχει το δικαίωμα να νοικιάσει μια αίθουσα και να απευθυνθεί στα άτομα που εισέρχονται. Δεν έχει ‘δικαίωμα στην ελευθερία του Τύπου’, αλλά έχει το δικαίωμα να γράψει ή να δημοσιεύσει ένα φυλλάδιο, και να το πωλήσει σε εκείνους που είναι πρόθυμοι να το αγοράσουν (ή να το δώσει δωρεάν σε εκείνους που είναι πρόθυμοι να το δεχθούν). Έτσι, αυτό που έχει σε κάθε μία από αυτές περιπτώσεις, είναι δικαιώματα ιδιοκτησίας, συμπεριλαμβανομένου του δικαιώματος της ελεύθερης σύμβασης και μεταβίβασης, που αποτελούν μέρος των εν λόγω δικαιωμάτων κυριότητας. Δεν υπάρχει κάποιο extra δικαίωμα ‘στην ελευθερία του λόγου’, ή στην ελευθερία του Τύπου, πέρα από τα δικαιώματα ιδιοκτησίας, που ένα άτομο μπορεί να έχει σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση».

Το κλειδί που «ξεκλειδώνει» τα ανθρώπινα δικαιώματα και τα καθιστά πραγματικά, είναι η ελευθερία της κατοχής και της ανταλλαγής ιδιοκτησίας ή «οικονομική ελευθερία», ένας όρος που ο Rothbard θεωρεί, ότι είναι ένα συνώνυμο με αυτήν την ίδια την ελευθερία.

Ο Pipes, ο οποίος στηρίζει την επιχειρηματολογία του υπέρ της ατομικής ιδιοκτησίας, σε ιστορικές αποδείξεις, λέει ότι «το δικαίωμα ιδιοκτησίας από μόνο του, δεν εγγυάται τα πολιτικά δικαιώματα και τις ελευθερίες». Παρά την επιφύλαξη αυτή, ωστόσο, η ατομική ιδιοκτησία,

«ήταν το πλέον αποτελεσματικό εργαλείο, για να τις εξασφαλίσει αμφότερες, αφενός διότι δημιουργεί μια αυτόνομη σφαίρα στην οποία, με κοινή συναίνεση, ούτε το κράτος ούτε η κοινωνία μπορεί να καταπατήσει: με την χάραξη μιας γραμμής μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού, καθιστά τον ιδιοκτήτη συν-κυρίαρχο, όπως ήταν. Ως εκ τούτου, είναι πιθανώς πιο σημαντικό από το δικαίωμα ψήφου».

Συνεχίζει προειδοποιώντας, ότι

«η αποδυνάμωση των δικαιωμάτων ιδιοκτησίας με μεθόδους όπως η αναδιανομή του πλούτου για σκοπούς της κοινωνικής πρόνοιας, και οι παρεμβάσεις σε συμβατικά δικαιώματα για χάρη των ‘αστικών δικαιωμάτων’, υπονομεύει την ελευθερία, στις πιο εξελιγμένες δημοκρατίες, καθώς η συσσώρευση του πλούτου σε περίοδο ειρήνης και η τήρηση των δημοκρατικών διαδικασιών, δίνουν την εντύπωση ότι όλα είναι καλά».

6.3. Ιδιοκτησία, κοινωνία, και κράτος

Υπάρχουν και άλλοι τομείς, όπου η ατομική ιδιοκτησία διαδραματίζει κεντρικό ρόλο στην φιλελεύθερη σκέψη. Ένας από αυτούς είναι η κοινωνία και το κράτος. Η πολύ παλιά ιδέα, είναι ότι η κοινωνία και το κράτος υπάρχουν λόγω της ανάγκης να εξασφαλιστούν οι περιουσίες. Η ιδιοκτησία θεωρείται ως η βάση της κοινωνίας, και το σκεπτικό για την ύπαρξη του νόμου και της κυβέρνησης. Ο Ντέιβιντ Χιουμ, φιλόσοφος του Σκωτσέζικου Διαφωτισμού, θεώρησε την ιδιοκτησία – την οποία όρισε ως «σταθερή κατοχή που προέρχεται από τους κανόνες της δικαιοσύνης» – ως λόγο ύπαρξης και συνεκτική ουσία της ανθρώπινης κοινωνίας. Η συνοχή της εξασφαλίζεται μέσω σαφών κανόνων που αφορούν την ιδιοκτησία. Σύμφωνα με τα λόγια του:

«Κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει, ότι η σύμβαση για τη διάκριση της ιδιοκτησίας, και για τη σταθερότητα της κατοχής, είναι για όλες τις περιστάσεις η πιο αναγκαία για τη δημιουργία της ανθρώπινης κοινωνίας, καθώς και ότι μετά τη συμφωνία για τον καθορισμό και την τήρηση του κανόνα αυτού, λίγα ή τίποτα απομένουν να γίνουν, προς την κατεύθυνση της επικράτησης μιας τέλεια αρμονίας και ομόνοιας».

Τα μέλη της κοινωνίας επιδιώκουν την ευτυχία. Ο Hume εξηγεί ότι η ευτυχία δεν είναι τόσο πολύ το αποτέλεσμα, του πόσα πράγματα κατέχουν οι άνθρωποι, αλλά «η ειρήνη και η ασφάλεια εντός των οποίων τα κατέχουν [...]». Οι άνθρωποι είναι «επιτυχή μέλη της κοινωνίας» μόνο όταν «απέχουν από την περιουσία των άλλων» και περιορίζουν τον εγωισμό τους στο ότι

«οι άνθρωποι έχουν την υποχρέωση να [...] διακρίνουν μεταξύ των δικών τους αγαθών και των άλλων [...]. Επομένως, η [...]κατοχή, πρέπει να είναι σταθερή, δεν εφαρμόζεται με συγκεκριμένες αποφάσεις, αλλά με άλλους γενικούς κανόνες, οι οποίοι πρέπει να ισχύουν σε ολόκληρη την κοινωνία [...] »

Αυτός είναι κατά την άποψή του, και ου στενού φίλου του Άνταμ Σμιθ, ο ρόλος κάθε συστήματος διακυβέρνησης:

«Το πρώτο και κύριο σχέδιο του κάθε συστήματος διακυβέρνησης, είναι η διατήρηση της δικαιοσύνης: να εμποδίζει τα μέλη της κοινωνίας από το να καταπατά ο ένας την περιουσία του άλλου, ή να κατάσχουν ό,τι δεν είναι δικό τους. Δηλαδή, να παρέχει στον καθένα, ασφαλή και ειρηνική κατοχή της δικής του ιδιοκτησίας».

6.4 Ατομική ιδιοκτησία και ειρήνη

Είναι η ασφάλεια της ιδιοκτησίας, καθώς και η επιβολή της μέσω του νόμου, που παρέχει την βάση για την ειρήνη και την ειρηνική επίλυση των συγκρούσεων στην κοινωνία. Αυτό υπονοείται στον ρόλο που αποδίδεται στο κράτος, από τους πρώτους εκπροσώπους της φιλελεύθερης σκέψης και γίνεται κατηγορηματικό, όταν τον 20ο αιώνα, ο φιλελεύθερος φιλόσοφος Χάγιεκ γράφει ότι:

«η ιδιοκτησία είναι η μόνη λύση που έχουν μέχρι τώρα ανακαλύψει οι άνθρωποι, στο πρόβλημα της συμφιλίωσης της ατομικής ελευθερίας με την απουσία σύγκρουσης. Νόμος, ελευθερία, και ιδιοκτησία, είναι μια αδιαχώριστη τριάδα. Δεν μπορεί να υπάρξει νόμος, κατά την έννοια του καθολικού κανόνα συμπεριφοράς, που δεν καθορίζει τα όρια των τομέων της ελευθερίας, καθορίζοντας τους κανόνες που επιτρέπουν στον καθένα να διαπιστώνει πού είναι ελεύθερος να δράσει»

Ο Armen A. Alchian τονίζει επίσης αυτό το σημείο, εξηγώντας, ότι αν οι άνθρωποι έχουν ασφαλή δικαιώματα ιδιοκτησίας, δεν υπάρχει κανένας λόγος να καταφύγουν στη βία, προκειμένου να διασφαλίσουν όσα χρειάζονται και επιθυμούν:

«Σαφώς καθορισμένα και καλά προστατευμένα δικαιώματα ιδιοκτησίας, αντικαθιστούν τον βίαιο ανταγωνισμό, με τον ανταγωνισμό με ειρηνικά μέσα. Η έκταση και ο βαθμός των δικαιωμάτων ιδιοκτησίας, επηρεάζει ριζικά τον τρόπο που οι άνθρωποι ανταγωνίζονται για τον έλεγχο των πόρων. Με πιο πλήρη δικαιώματα ιδιοκτησίας, οι τιμές της αγοράς ασκούν μεγαλύτερη επιρροή. Η προσωπική κατάσταση και τα προσωπικά χαρακτηριστικά των ατόμων που ανταγωνίζονται για τους πόρους, έχουν μικρότερη σημασία, επειδή η επιρροή τους μπορεί να αντισταθμιστεί με την προσαρμογή των τιμών».

Βασικά, οι φιλελεύθεροι υποστηρίζουν ότι το ζήτημα είναι να παρέχει η κοινωνία ασφάλεια και συνθήκες ειρηνικής ανταλλαγής για τα μέλη της. Αυτή η εγγύηση επεκτείνεται όχι μόνο στο πρόσωπο, αλλά και στην περιουσία του εν λόγω προσώπου. Η λειτουργία του νόμου είναι να διασφαλιστεί ότι η ιδιοκτησία προστατεύεται. Αν λάβουμε υπόψη, την σχέση μεταξύ ελευθερίας και ιδιοκτησίας, έπεται ότι η λειτουργία του νόμου, είναι η προστασία της ελευθερίας, μέσω της προστασίας της ιδιοκτησίας.

6.5. Ιδιοκτησία και αρχή του νόμου

Ωστόσο, η νομοθεσία δεν είναι αρκετή. Μια βιώσιμη κοινωνία βασισμένη σε ασφαλή δικαιώματα ιδιοκτησίας, και ειρηνική ανταλλαγή ιδιοκτησίας, προϋποθέτει ότι ο καθένας έχει μια ίση συμμετοχή στην κοινωνία αυτή. Αυτό μπορεί να συμβεί μόνο αν ο νόμος αντιμετωπίζει όλους ισότιμα, και δεν υπάρχουν άλλα μέσα για την διευθέτηση των συγκρούσεων, εκτός από το νόμο. Πρέπει να υπάρχει η αρχή του νόμου. Η λειτουργία της αρχής του νόμου, που αποτελεί κεντρική αρχή του φιλελευθερισμού, είναι για να εξασφαλίζεται ότι αυτό γίνεται αμερόληπτα – προς όφελος όλων, και όχι μιας ισχυρής ελίτ ή οποιασδήποτε άλλης μειονότητας. Αν αυτό δεν συνέβαινε, ο νόμος θα ήταν αυθαίρετος. Αν ο νόμος εφαρμόζεται μόνο σε ορισμένους, οι άλλοι και οι αντίστοιχες ιδιοκτησίες τους, δεν θα είναι πλέον ασφαλείς. Αυτό είχε στο μυαλό του ο Χιουμ όταν έγραφε, ότι η

«εδραίωση του κράτους, σχετικά με τη σταθερότητα της κατοχής [...] [είναι] απολύτως απαραίτητη για την ανθρώπινη κοινωνία [...]. Η σύμβαση που αφορά τη σταθερότητα της κατοχής, υπεισέρχεται για να διακόπτει όλες τις περιπτώσεις έριδας και διαμάχης. Κι αυτός ο στόχος δεν θα επιτευχθεί, αν έχουμε τη δυνατότητα να εφαρμόζομε αυτόν τον κανόνα, με διαφορετικό τρόπο σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση [...]. Η κυβέρνηση [...] πρέπει να δρα σύμφωνα με γενικούς και ίσους νόμους, γνωστούς εκ των προτέρων σε όλα τα μέλη και για όλα τα θέματά τους».

Ο Harry Burrows Acton, τονίζει ομοίως τη σημασία της ισότητας ενώπιον του νόμου, αναμφισβήτητα το πιο σημαντικό στοιχείο της αρχής του νόμου, προς το συμφέρον όλων των ιδιοκτητών – διότι η μη υποστήριξη αυτής της αρχής, θα κατέστρεφε την ελευθερία:

«Ένα σύστημα της ατομικής ιδιοκτησίας, που έγινε για το συμφέρον συγκεκριμένων προσώπων, και ποικίλει για να ταιριάξει στις απαιτήσεις τους, θα παραβίαζε την ατομική ελευθερία, δεδομένου ότι αυτοί που δεν θα επωφελούντο, θα εξαναγκαζόντουσαν προς το συμφέρον των ευνοουμένων ιδιοκτητών, και ως εκ τούτου δεν θα ήταν ελεύθεροι. Ο κυβερνητικός εξαναγκασμός, πρέπει πάντα να έχει σκοπό, την τήρηση των κανόνων».

6.6. Ατομική ιδιοκτησία και φιλελεύθερη δημοκρατία

Πολλοί φιλελεύθεροι θεωρούν την ατομική ιδιοκτησία ως αναγκαία προϋπόθεση για πολιτικό πλουραλισμό, και φιλελεύθερη δημοκρατία. Ο Martin Wolf, ένας σύγχρονος δημοσιογράφος και ενημερωμένος εμπειρογνωμόνων για οικονομικές υποθέσεις, γράφει ότι:

«Η ατομική ιδιοκτησία [...] αποτελεί αναγκαία συνθήκη, για την πολιτική πολυφωνία. Μια πολιτική οντότητα [...], που ελέγχει όλους τους πόρους της χώρας, μέσω του κράτους, είναι απίθανο να επιτρέψει κάθε πρόσβαση της αντιπολίτευσης στα μέσα, για εκστρατεία εναντίον της. Ακόμη χειρότερα, αν όλες οι οικονομικές αποφάσεις είναι πολιτικές, η απώλεια της εξουσίας απειλεί με απώλεια των προς το ζην. Η εξουσία, γίνεται ο μόνος δρόμος προς τον πλούτο. Αυτό δεν είναι μόνο θανατηφόρο για την οικονομία. Επίσης, είναι θανατηφόρο για την δημοκρατική πολιτική, η οποία μετατρέπεται σε ένα είδος εμφυλίου πολέμου. Μια σταθερή δημοκρατία είναι νοητή, μόνον όταν η πολιτική δεν είναι ένα θέμα προσωπικής επιβίωσης».

6.7. Ιδιοκτησία και οικονομία

Τέλος, στρεφόμαστε στην οικονομία. Οι Φιλελεύθεροι, και οι οικονομικά φιλελεύθεροι ειδικότερα, υπογραμμίζουν τη σημασία της ιδιοκτησίας, για την οικονομία της αγοράς. Πιο πρόσφατα, μια σειρά μελετών που άσκησαν επιρροή, συμπεριλαμβανομένων εκείνων από τους Pipes και de Soto που αναφέρονται παραπάνω, ταυτοποίησαν την διασφάλιση των δικαιωμάτων ιδιοκτησίας, ως την κινητήρια δύναμη της οικονομικής ανάπτυξης. Είναι αυτή η πτυχή της, που έχει οδηγήσει σε πλήρη επανεξέταση της ιδιοκτησίας, και το ρόλο της στην κοινωνία.

Σύμφωνα με τον Tibor R. Machan, όταν μιλάμε για ελεύθερες αγορές, μιλάμε για ελευθερία του εμπορίου, κι αυτό

«προϋποθέτει δικαιώματα ιδιοκτησίας. Εάν δεν υπάρχουν τέτοια δικαιώματα, τότε δεν υπάρχει ανάγκη ή ευκαιρία για το εμπόριο. Οι άνθρωποι θα μπορούσαν απλά να πάρουν από τους άλλους, ό,τι θέλουν, και δεν θα χρειαζόταν να περιμένουν για την επίτευξη συμφωνίας για τους όρους της συναλλαγής. Ή, εναλλακτικά, αν όλα ανήκαν σε όλους, κανείς δεν θα αντάλλασε τίποτα. Θα απαιτείτο άδεια από τον καθένα, για κάθε συναλλαγή».

Ο Bernhard Heitger του Kiel Institute for World Economics, επισημαίνει ότι

«τα δικαιώματα ιδιοκτησίας, βρίσκονται στο επίκεντρο κάθε οικονομικής δραστηριότητας, και κανείς δεν θα μπορούσε να είναι οικονομικά ενεργός, αν του αφαιρούνταν οι καρποί των προσπαθειών του. Επιπλέον, οι εύλογες τιμές, και η αποδοτική χρήση των πόρων, απαιτούν ασφαλή ιδιοκτησιακά δικαιώματα».

Σήμερα, τέτοιες δηλώσεις φαίνεται να αναφέρουν το προφανές, αλλά αυτές οι πραγματικότητες είχαν αγνοηθεί από επαγγελματίες οικονομολόγους, για μεγάλο χρονικό διάστημα.

Ο Heitger λέει, ότι η παραδοσιακή θεωρία της ανάπτυξης

«δεν κάνει καμία αναφορά σε κίνητρα και ιδιοκτησιακά δικαιώματα. Απλά τα θεωρεί δεδομένα. Στην πραγματικότητα αυτό δεν συμβαίνει. Προφανώς, πολλές χώρες του Τρίτου Κόσμου, έχουν έλλειψη ασφαλών και καλά καθιερωμένων δικαιωμάτων ατομικής ιδιοκτησίας, και υπάρχουν πολλές διαβαθμίσεις μεταξύ ασφαλών και μη ασφαλών δικαιωμάτων ιδιοκτησίας, έτσι ώστε στην πραγματικότητα, υπάρχουν αποκλίνοντα κίνητρα, στην εργασία, στις επενδύσεις, και στην καινοτομία».

Οι Φιλελεύθεροι υποστηρίζουν ότι η ατομική ιδιοκτησία:
• είναι η πιο σημαντική πτυχή του φιλελευθερισμού
• αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα της, καθώς και εγγυητή της ελευθερίας
• ως εκ τούτου αποτελεί εγγυητή των πολιτικών δικαιωμάτων και των ατομικών ελευθεριών
• είναι η δικαιολόγηση της κοινωνίας, και ο λόγος για την κυβέρνηση και το δίκαιο
• απαιτεί κράτος δικαίου
• διατηρεί την ειρήνη και προάγει την συνεργατική συμπεριφορά
• είναι απαραίτητη προϋπόθεση για την πολυφωνία και την φιλελεύθερη δημοκρατία
• είναι το θεμέλιο για την ανάπτυξη και την οικονομία της ελεύθερης αγοράς
• επιτρέπει την αποτελεσματική χρησιμοποίηση των πόρων, ιδίως των γνώσεων, και κατά συνέπεια είναι το κλειδί για την καινοτομία

Ο Hernando de Soto κατέληξε στα ίδια συμπεράσματα, κατά τη σύγκριση των επιδόσεων μεταξύ καπιταλιστικών και αναπτυσσόμενων οικονομιών. Πιστεύει ότι δεν υπάρχει εναλλακτική λύση στον καπιταλισμό, για την επιτυχή ανάπτυξη – είναι «το μόνο παιχνίδι στην πόλη» – και ότι ο καπιταλισμός χαρακτηρίζεται από ασφαλή και επίσημα αναγνωρισμένα δικαιώματα ιδιοκτησίας. Η πρόκληση που αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα, είναι να εξασφαλιστεί ότι λειτουργεί υπέρ της πλειοψηφίας της ανθρωπότητας, αλλά που αυτή τη στιγμή, αυτό δεν γίνεται.

Ο International Property Rights Index (Διεθνής Δείκτης Ιδιοκτησιακών Δικαιωμάτων), στην ανάπτυξη του οποίου εμπλέκεται ο Hernando de Soto, περιγράφει τις έξι οικονομικές λειτουργίες ενός λειτουργικού συστήματος ιδιοκτησίας, ως εξής:
• [καθορισμός] του οικονομικού δυναμικού των περιουσιακών στοιχείων, περιγράφοντας την αξία τους εγγράφως.
• [ενσωμάτωση] διάσπαρτων πληροφοριών, σε ένα συγκροτημένο δίκτυο συστηματικών αντιπροσωπεύσεων.
• [καθιστώντας] τους ανθρώπους υπεύθυνους, συνδέοντας τα περιουσιακά στοιχεία στους ιδιοκτήτες τους, και καθιστώντας τους εύκολα αναγνωρίσιμους και εντοπίσιμους.
• [καθιστώντας] τα περιουσιακά στοιχεία ανταλλάξιμα, ώστε να μπορούν να μετακινούνται, να γίνονται πιο προσιτά, και να τους δίδονται διαφορετικές λειτουργίες.
• [δικτυώνοντας] τα άτομα, διά της μείωσης του κόστους σύνδεσης των περιουσιακών στοιχείων σε διευρυμένες αγορές.
• [προστασία] των συναλλαγών, με την εξασφάλιση όχι μόνο των περιουσιακών στοιχείων, αλλά και συναλλαγών.

Ένα σημαντικό οικονομικό επιχείρημα που χρησιμοποιείται από τους φιλελεύθερους είναι, ότι η ατομική ιδιοκτησία διασφαλίζει την αποτελεσματική χρησιμοποίηση των πόρων, ιδίως του πόρου της τεχνογνωσίας. Είναι σημαντικό να τονίσω αυτό το σημείο, αν μη τι άλλο, λόγω της σημασίας του στην τρέχουσα συζήτηση για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας.

Ο διάσημος φιλελεύθερος οικονομολόγος και νομπελίστας, Milton Friedman, εξηγεί το γιατί:

«Ο μόνος τρόπος με τον οποίο μπορείς να είσαι ελεύθερος, να συνεισφέρεις τις γνώσεις σου με τον δικό σου ιδιαίτερο τρόπο, είναι ελέγχοντας την ιδιοκτησία σου. Αν δεν ελέγχεις την ιδιοκτησία σου, αν κάποιος άλλος την ελέγχει, τότε αυτός θα αποφασίσει πώς να την χρησιμοποιήσει, και δεν έχεις καμία δυνατότητα να ασκήσεις καμιά επιρροή σε αυτό. Το ενδιαφέρον είναι, ότι υπάρχει πολλή γνώση σε αυτήν τον κοινωνία, αλλά [...] αυτή η γνώση είναι διάσπαρτη. Έχω κάποια γνώση. Έχεις κάποια γνώση. Έχει κάποια γνώση. Πώς μπορούμε να μαζέψουμε αυτά τα διάσπαρτα κομμάτια γνώσης, και πάλι μαζί; Και πώς θα το κάνουμε για το ίδιο συμφέρον των ατόμων, να χρησιμοποιήσουν αυτή τη γνώση αποτελεσματικά; Το κλειδί σ’ αυτό είναι η ατομική ιδιοκτησία, γιατί αν ανήκει σε μένα, ξέρετε, υπάρχει ένα προφανές γεγονός. Κανείς δεν ξοδεύει τα χρήματα κάποιου άλλου, τόσο προσεκτικά όσο ξοδεύει τα δικά του. Κανείς δεν χρησιμοποιεί πόρους κάποιων άλλων, τόσο προσεκτικά όσο χρησιμοποιεί τους δικούς του. Έτσι, αν θέλετε αποδοτικότητα και αποτελεσματικότητα, αν θέλετε οι γνώσεις να αξιοποιηθούν σωστά, θα πρέπει να το κάνετε μέσω της ατομικής ιδιοκτησίας».

7. Σύστημα χωρίς ατομική ιδιοκτησία, δεν μπορεί να λειτουργήσει

Ένα κεντρικό πρόβλημα που αντιμετωπίζει κάθε εναλλακτική στην ατομική ιδιοκτησία είναι, αυτό που ο Garrett Hardin ονόμασε «η τραγωδία των κοινών», σε άρθρο που δημοσιεύθηκε το 1968. Όταν κάτι είναι κοινή ιδιοκτησία, με όλους ή πολλά άτομα ως «ιδιοκτήτες» και με πρόσβαση, υπάρχει μια τάση στα ιδιοτελή και ορθολογικά άτομα, να αυξήσουν την εκμετάλλευση των πόρων για δικό τους όφελος. Το εν λόγω άτομο, παίρνει το πλήρες όφελος από την αύξηση, αλλά ταυτόχρονα, το κόστος κατανέμεται μεταξύ όλων των χρηστών. Στο τέλος τα κοινά πράγματα καταστρέφονται, όπως και οι άνθρωποι που τα χρησιμοποιούν.

Όπως επεσήμανε ο Hardin, αυτό είναι ένα γνώρισμα όλων των «κοινών», και θεωρεί ότι η δημόσια ιδιοκτησία, έχει τα χαρακτηριστικά των κοινών. Σε ένα μεταγενέστερο άρθρο του τόνισε, ότι κάθε φορά που

«ένα σύστημα διανομής δυσλειτουργεί, θα πρέπει να είμαστε σε επιφυλακή, για ύπαρξη κάποιου είδους κοινών. Οι πληθυσμοί των ψαριών στους ωκεανούς, έχουν αποδεκατιστεί, επειδή οι άνθρωποι έχουν ερμηνεύσει την «ελευθερία των θαλασσών» ως περιλαμβάνουσα ένα απεριόριστο δικαίωμα αλιείας. Τα ψάρια, στην πραγματικότητα, είναι ένα είδος κοινών».)

Η μόνη βιώσιμη εναλλακτική λύση, είναι η κατανομή της ιδιοκτησίας σε συγκεκριμένους κατόχους, με αποκλειστικά δικαιώματα χρήσης. Χρησιμοποιώντας τους δρόμους ως παράδειγμα, αντιπαρέβαλε τα διαφορετικά αποτελέσματα της ατομικής και της δημόσιας ιδιοκτησίας:

«Η κυκλοφοριακή συμφόρηση στους δημόσιους δρόμους που δεν χρεώνουν διόδια, είναι ένα άλλο παράδειγμα μιας κρατικά δημιουργημένης τραγωδίας των κοινών. Αν οι δρόμοι ήταν ιδιόκτητοι, οι ιδιοκτήτες θα χρέωναν διόδια, και οι άνθρωποι θα λάμβαναν υπόψη τα διόδια, όταν αποφάσιζαν αν θα τα χρησιμοποιήσουν. Οι ιδιοκτήτες των ιδιωτικών δρόμων, πιθανότατα να προέβαιναν επίσης σε αυτό που ονομάζεται τιμολόγηση φορτίου αιχμής, χρεώνοντας υψηλότερες τιμές σε περιόδους αιχμής της ζήτησης, και χαμηλότερες τιμές σε άλλες περιόδους. Αλλά επειδή οι κυβερνήσεις είναι ιδιοκτήτες των δρόμων, τους οποίους χρηματοδοτούν με χρήματα των φορολογουμένων, συνήθως δεν χρεώνουν διόδια. Η κυβέρνηση καθιστά τους δρόμους ένα είδος κοινών. Το αποτέλεσμα είναι η συμφόρηση».

Η πρώην ΕΣΣΔ, είναι ένα καλό παράδειγμα αποτυχίας, λόγω έλλειψης ατομικής ιδιοκτησίας. Ένα καλό βιβλίο που δημοσιεύθηκε λίγο μετά την κατάρρευση του κομμουνιστικού συστήματος, και χρησιμοποιεί υλικό που είχε προκύψει ως αποτέλεσμα της Glasnost, περιγράφει μια απαράμιλλη οικολογική και περιβαλλοντική καταστροφή. Αυτή η καταστροφή ήταν αποτέλεσμα της δημόσιας ιδιοκτησίας, που ήταν ένα σύστημα που θα περιέγραφα ως εκείνο κατά το οποίο «κανείς δεν είναι υπεύθυνος, κανείς δεν πληρώνει, και κανείς δεν νοιάζεται». Δεν υπήρχε πραγματική λογοδοσία. Οι συγγραφείς αναφέρουν τον πρόεδρο της κρατικής επιτροπής για την Προστασία της Φύσης (Goskompriroda), ο οποίος το 1989 παρατήρησε, ότι η τελική εξήγηση γι’ αυτό που πήγε λάθος στην ΕΣΣΔ ήταν, ότι «στις Ηνωμένες Πολιτείες, η γη ανήκει σε ιδιοκτήτες, ενώ στην χώρα μας ανήκει στο κράτος – δηλαδή, σε κανένα». Όπου ήταν δυνατόν να υπάρξει ατομική ιδιοκτησία , τα πράγματα ήταν διαφορετικά. Έτσι, για παράδειγμα, σε ιδιωτικά οικόπεδά τους -μόλις το 1 με 2 τοις εκατό του συνόλου των γαιών- οι αγρότες παρήγαγαν περίπου τα δύο τρίτα των πατατών και των αυγών, και περίπου το 40 τοις εκατό του κρέατος, που καταναλώνονταν στα μέσα της δεκαετίας του 1960.

Η αναδιανομή της ιδιοκτησίας για τους σύγχρονους σοσιαλιστές – και άλλους – είναι μια εναλλακτική λύση της κατάργησης. Μερικά πλεονεκτήματα της ατομικής ιδιοκτησίας, μπορούν να διατηρηθούν, ενώ διασφαλίζεται ότι εξαλείφονται οι τεράστιες ανισότητες. Αυτό είναι κάτι, που ο David Hume ονόμασε «εξισωτισμό». Προέβλεψε ότι όλες αυτές οι προσπάθειες θα αποτύχουν, επειδή

«[...] είναι πραγματικά, στο τέλος, ανεφάρμοστες. Και όσο η αποτυχία δεν επέρχεται, τόσο πιο επιζήμιο είναι για την ανθρώπινη κοινωνία. Αν εξισωθεί η ιδιοκτησία, οι διαφορετικοί βαθμοί τέχνης των ανθρώπων, η φροντίδα, και η εργατικότητά τους, αμέσως θα διαλύσουν αυτήν την ισότητα. Ή αν καταπνιγούν αυτές οι αρετές, η κοινωνία θα εκπέσει στην πιο ακραία ένδεια, και αντί να περιοριστεί η επαιτεία σε λίγους, θα γίνει αναπόφευκτη σε ολόκληρη την κοινότητα».

Ο εξισωτισμός της ιδιοκτησίας, είναι το ίδιο με το σοσιαλιστικό στόχο του εξισωτισμού των αποτελεσμάτων. Η διασφάλιση ότι οι περιουσίες είναι ίσες, δεν οδηγεί πουθενά, διότι διαφορετικά ανθρώπινα όντα παράγουν διαφορετικά αποτελέσματα, ακόμη και αν το σημείο εκκίνησης είναι το ίδιο. Η εναλλακτική – η κατάπνιξη των αρετών, ή, για να προσθέσω έναν άλλο παράγοντα, η μείωση των κινήτρων – υπονομεύει τα θεμέλια της οικονομικής προόδου, της επιχειρηματικότητας. Περιττό να λεχθεί, ότι η προσπάθεια να ελεγχθεί η κατανομή της ιδιοκτησίας, άμεσα ή έμμεσα, έχει ολέθριες συνέπειες, που ανταγωνίζονται εκείνες της κατάργησης της ατομικής ιδιοκτησίας.

8. Βασική βιβλιογραφία για τα δικαιώματα ιδιοκτησίας και της σημασίας τους

Armen A. Alchian, Property Rights, The Concise Encyclopedia of Economics, http://www.econlib.org/library/Enc/PropertyRights.html.
Tom Bethell, The Noblest Triumph – Property and Prosperity through the Ages, New York: St Martin’s Press, 1998.
International Property Rights Index 2009 Report, study conducted by Anne Chandima Dedigama, Washington DC: Property Rights Alliance, 2009.
Garrett Hardin, Tragedy of the Commons, entry in The Concise Encyclopedia of Economics published online by the Liberty Fund, Inc., (Library of Economics and Liberty, http://www.econlib.org/library/Enc/TragedyoftheCommons.html).
Stephan Kinsella, Against Intellectual Property, Washington: Auburn, Alabama: Ludwig von Mises Institute, 2008.
Richard Pipes, Property and Freedom, New York: Alfred A Knopf, Inc., 1999.
Hernando de Soto, The mystery of capital: why capitalism triumphs in the West and fails everywhere else, London: Bantam Press, 2000.
Adam Thierer and Clyde Wayne Crews (eds.), Copy Fights: The Future of Intellectual Property in the Information Age, Washington: Cato Institute, 2002.

9. Σημειώσεις