Η μια θεώρηση (ας την ονομάσουμε για ευκολία «εθνική») λέει περίπου τα εξής: Η επώδυνη δημοσιονομική προσαρμογή θα ήταν μονόδρομος ακόμα κι αν δεν μας την επέβαλε η Ε.Ε. Είχαμε το μεγαλύτερο δημόσιο έλλειμμα στην Ευρώπη, το 2009, και το δεύτερο μεγαλύτερο δημόσιο χρέος. Οι δημόσιες δαπάνες εκτοξεύθηκαν στο 52% του ΑΕΠ, ενώ τα έσοδα κατέρρευσαν στο 39%. Το έλλειμμα αυτό πληρώνουμε πανάκριβα στις αγορές, που αυξάνουν το κόστος χρηματοδότησης των τεράστιων δανειακών μας αναγκών. Ο φαύλος κύκλος δεν θα σπάσει αν δεν μειώσουμε δραστικά το δημόσιο έλλειμμα, για να πέσει το κόστος χρηματοδότησής του.

Πάνω από 40% των πρωτογενών δαπανών του κράτους το 2009 αφορούσαν μισθούς και συντάξεις, επισημαίνει η εθνική θεώρηση. Μόνο το 2009 οι δημόσιες δαπάνες για μισθούς και συντάξεις αυξήθηκαν κατά 11%. Είναι μεγάλο το κόστος διότι οι δημόσιοι υπάλληλοι αυξήθηκαν υπέρμετρα – μόνο την προηγούμενη πενταετία προστέθηκαν άλλοι 75.000. Δεν υπάρχει τρόπος να μειωθεί το έλλειμμα χωρίς να πέσει το μισθολογικό κόστος του δημόσιου τομέα, όσο μεγάλη κι αν είναι η προσπάθεια αύξησης των φορολογικών εσόδων.

Το πρόβλημα δεν σταματά εδώ, συνεχίζει η εθνική θεώρηση. Δεν γίνεται, στο όνομα της μητρότητας, να συνταξιοδοτούνται εργαζόμενες στα 50, όταν τα παιδιά τους έχουν τελειώσει πανεπιστήμιο. Δεν γίνεται να μην αλλάξει το ασφαλιστικό μας σύστημα, όταν με τα υπάρχοντα δεδομένα σε 25 χρόνια οι συντάξεις θα καταπίνουν το ένα πέμπτο του ΑΕΠ της χώρας.

Εχουμε, τέλος, τεράστια υστέρηση ανταγωνιστικότητας, καταλήγει η εθνική θεώρηση. Το 2009, η Ελλάδα ήταν μία από τις πιο αφιλόξενες χώρες στην επιχειρηματικότητα (ease of doing business), 109η επί συνόλου 183 στη λίστα της Παγκόσμιας Τράπεζας. Η δυνατότητά μας να προσελκύουμε επενδύσεις είναι απελπιστική. Το έλλειμμα ανταγωνιστικότητας δεν μπορεί να διορθωθεί χωρίς μεταρρύθμιση του κράτους, προστασία του ανταγωνισμού, μισθολογική αυτοσυγκράτηση, αύξηση της παραγωγικότητας και γενναίες δόσεις εξωστρέφειας. Ποιότητα τουρισμού, υπηρεσίες Υγείας, υποδομές φιλοξενίας εύπορων Βορειοευρωπαίων συνταξιούχων. Ξενόγλωσσα αυτοδιοικούμενα πανεπιστήμια –όπως προτείνει ο καθηγητής του LSE Ηλίας Μόσιαλος. Πράσινη ανάπτυξη. Σε όλα τα παραπάνω, η «εθνική θεώρηση» έχει δίκιο.

Στον αντίποδα, η «υπερεθνική» θεώρηση επισημαίνει ότι το ελληνικό πρόβλημα ανταγωνιστικότητας είναι και πρόβλημα του ευρωπαϊκού Νότου, που εντάθηκε την τελευταία δεκαετία. Τα μεγάλα εξωτερικά ελλείμματα του Νότου είναι η αντίστροφη όψη των εξωτερικών πλεονασμάτων του ευρωπαϊκού Βορρά. Η υποχώρηση του Νότου αντανακλά την αντίστοιχη αύξηση ανταγωνιστικότητας της Γερμανίας, μέσα από μεταρρυθμίσεις και μισθολογική αυτοσυγκράτηση των Γερμανών εργαζομένων επί σχεδόν δεκαετία.

Η υπερεθνική θεώρηση λέει επίσης ότι το κόστος δανεισμού της Ελλάδας διογκώνει υπέρογκα η κερδοσκοπική πίεση των διεθνών χρηματαγορών. Τα περίφημα «γυμνά CDS», τα εξωχρηματιστηριακά παράγωγα συμβόλαια ως αυτοτελές προϊόν και όχι ως ασφάλιση επενδυτικού κινδύνου, πολλαπλασιάζουν την υποτιμητική κερδοσκοπία εναντίον κρατικών ομολόγων. Υπενθυμίζει επίσης η θεώρηση αυτή ότι την παγκόσμια κρίση του 2008 – 09 δημιούργησε η ασυδοσία των χρηματοπιστωτικών αγορών, οι εθνικές κυβερνήσεις επωμίστηκαν τεράστια ελλείμματα και χρέη για να αντιμετωπίσουν την κρίση, και τώρα περνάνε το κόστος στους φορολογουμένους. Και ότι πρέπει επομένως να περιοριστεί δραστικά η δυνατότητα του αμιγώς κερδοσκοπικού χρηματοοικονομικού τομέα να εκμεταλλεύεται την κινητικότητα του κεφαλαίου για να επιτυγχάνει φορολογική και ρυθμιστική ασυλία. Χρειάζεται άμεσα στενός συντονισμός οικονομικής και φορολογικής πολιτικής στην ΟΝΕ, αυστηρότεροι ρυθμιστικοί κανόνες και εποπτεία του χρηματοπιστωτικού τομέα σε ευρωπαϊκό και παγκόσμιο επίπεδο.

Ποιο είναι το πρόβλημα, αφού οι δύο θεωρήσεις είναι καταφανώς συμπληρωματικές; Το πρόβλημα είναι ότι η «υπερεθνική» θεώρηση καλλιεργεί την ψευδαίσθηση ότι η Ελλάδα μπορεί να αποφύγει την επώδυνη προσαρμογή αρκεί η Ευρώπη να αποφασίσει να μας ξελασπώσει. Οτι, ακόμα περισσότερο, περίπου μας το οφείλει. Και ότι εφόσον η κρίση μας είναι μέρος της κρίσης του παγκόσμιου καπιταλισμού, «την κρίση να πληρώσει η πλουτοκρατία». Ομως, στο μεταξύ, η Ελλάδα θα έχει καταρρεύσει.

Η κρίση αναδεικνύει την ανάγκη οικονομικής διακυβέρνησης της ΟΝΕ. Η Γερμανία μπορεί να διασώσει το ευρώ αν αναλάβει τις ευθύνες της ως ηγετική δύναμη της Ευρωζώνης, τονώνοντας την εγχώρια ζήτηση και παρέχοντας προσωρινή δημοσιονομική στήριξη στις χώρες του Νότου. Θα το κάνει μόνο αν κι εμείς έχουμε αναλάβει πλήρως τις δικές μας ευθύνες. Θα το κάνει επίσης για να περισώσει ένα συλλογικό ευρωπαϊκό αγαθό και όχι γιατί μας το χρωστάει.

Η ενοχλητική αντίφαση της οικονομικής κρίσης του ευρωπαϊκού Νότου είναι ότι επιβάλλει ταυτόχρονα δύο πράγματα: άμεση προσαρμογή στους υπερεθνικούς κανόνες και συμβολή για να αλλάξουν οι κανόνες αυτοί. Δεν έχουμε την πολυτέλεια να περιμένουμε να αλλάξει το πλαίσιο ως προϋπόθεση για να προσαρμοστούμε. Αλλά αν την εθνική προσαρμογή δεν ακολουθήσει η ευρωπαϊκή αλλαγή, ο Νότος και το ευρώ θα δοκιμαστούν σκληρά.

Γιώργος Παγουλάτος

——————————————————

Σημειώσεις:
Δημοσιεύτηκε στις 7/3/2010

Η λέξη «δίκιο» δεσπόζει στο λεξιλόγιό μας, και το κράτος είναι το πρώτο στο οποίο θα στραφούμε. Ομως, το «κράτος δικαίου» μάς είναι έννοια άγνωστη και μακρινή. Οταν το επικαλούμαστε, συνήθως το ταυτίζουμε με ρουσφετολογικές διευθετήσεις. Με πάθος τα συνδικάτα μας, στο όνομα του δικαίου, υπερασπίζονται απολαβές που δεν αντιστοιχούν ούτε σε πραγματικά προσόντα ούτε σε παραγωγικές επιδόσεις, και σίγουρα όχι στις δυνατότητες της οικονομίας μας.

Το σύστημά μας διαχρονικά στηρίχθηκε σε ένα άγραφο κοινωνικό συμβόλαιο: οι πολλοί θα ανέχονται την υψηλή διαφθορά των ολίγων, αρκεί οι λίγοι να κάνουν τα στραβά μάτια στη μικροδιαφθορά των πολλών. Η φαυλότητα της κορυφής λειτούργησε ως άλλοθι για τη χαλαρότητα της βάσης, σε μια κοινωνία σούπα, ευρέων μεσοστρωμάτων αλλά αδύναμων αστικών ελίτ. Κοινωνικό συμβόλαιο αμοιβαίας ανοχής. Και αμοιβαίας συνενοχής. Τώρα το συμβόλαιο διαλύεται – δεν υπάρχουν λεφτά για να χρηματοδοτηθεί.

Ο συντηρητισμός μας διαχέεται παντού. Οι υπουργοί έφτιαχναν προϋπολογισμό υπουργείου παίρνοντας ως βάση τον προηγούμενο, φουσκώνοντάς τον όσο μπορούσαν και όσο τους επέτρεπε η πρόσβασή τους στον πρωθυπουργό. Δεν διεκδικούσαν κονδύλια για να χρηματοδοτήσουν συγκεκριμένες κοστολογημένες δράσεις, όπως γίνεται σε όλες τις σοβαρές χώρες. Πρώτα αποσπούσαν τα κονδύλια και στη συνέχεια εφεύρισκαν τις δραστηριότητες. Αμεση πολιτική απόδοση (αντί για μακροπρόθεσμη δημόσια ωφέλεια) ήταν το κυρίαρχο κριτήριο κατανομής δαπανών. Γι’ αυτό σοκάρουν σήμερα οι απίστευτοι σκελετοί του παρελθόντος που αποκαλύπτονται, σπατάλης δημόσιου χρήματος προς φίλους, πελάτες και εκλογικές περιφέρειες.

Είμαστε ισχυροί στην κριτική, αλλά ασθενείς στην αυτοκριτική. Είμαστε γρήγοροι να ρίξουμε το φταίξιμο στους άλλους, και ακόμα ταχύτεροι όταν τους ζητάμε να μας ξελασπώσουν. Δεν φταίει όμως η Ευρώπη για την οικονομική κατάντια μας, ούτε φταίνε οι αγορές που φτάσαμε ώς εδώ. Ναι, η διεθνής οικονομική κρίση είναι σε μεγάλο βαθμό αποτέλεσμα απληστίας των διεθνών επενδυτικών τραπεζών, συμπαιγνίας ρυθμιστικών αρχών με τα εποπτευόμενα συμφέροντα, μυωπίας και ιδιοτέλειας των ελίτ. Οχι όμως και η δική μας κρίση, κι ας κάνουν κύκλους από πάνω μας τα κοράκια των διεθνών χρηματαγορών. Η ελληνική κρίση δεν είναι δημιούργημα των αγορών ούτε της Ευρωπαϊκής Ενωσης, κι ας προσφέρεται η τελευταία ως πρόθυμος σάκος πυγμαχίας. Είναι όλη δικιά μας, προϊόν του πολιτικού μας συστήματος, των συνδικαλιστών μας, μιας παρασιτικής επιχειρηματικής τάξης, πελατειακής συναλλαγής και φοροδιαφυγής. Είναι παιδί του ελληνικού καταναλωτικού ονείρου: πολυτελή αυτοκίνητα, κινητό τελευταίας γενιάς, σκι στην Αράχωβα, διακοπές στη Μύκονο, και 20.000 φορολογική δήλωση. Σύνταξη στα 50. Είναι προϊόν μακρού εφησυχασμού της κοινωνίας μας.

Σοβαρές συντηρητικές κοινωνίες προτάσσουν την οικονομική σταθερότητα. Ομως η δική μας οικονομία έχτισε παλατάκια σε κινούμενη άμμο, προσθέτοντας και το αυθαίρετο «πανωσήκωμα». Εχουμε το μεγαλύτερο δημόσιο έλλειμμα – οικονομίες που συρρικνώθηκαν 5% έχουν χαμηλότερο έλλειμμα από μας. Εχουμε το δεύτερο μεγαλύτερο δημόσιο χρέος στην Ε. Ε. Εχουμε έναν από τους χειρότερους δείκτες εθνικής αποταμίευσης στην Ε. Ε. και, ως πρόσφατα, το υψηλότερο έλλειμμα τρεχουσών συναλλαγών. Και έχουμε το πλέον θνησιγενές συνταξιοδοτικό σύστημα. Αν δεν αλλάξει, οι δαπάνες για συντάξεις ώς το 2035 θα έχουν ξεπεράσει το 20% του ΑΕΠ, έναντι 13% του μέσου όρου της Ευρωζώνης και 12% της Ε. Ε. «27».

Και όμως, αντιμέτωποι με τα σαρωτικά δεδομένα, εξακολουθούμε να αναζητούμε υπεκφυγές. «Σε μια προκρούστεια περιστολή δαπανών δεν μπορούμε να συναινέσουμε», δήλωσε εμφατικά ο αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης, απογοητεύοντας πρόωρα όσους είχαν ελπίσει ότι θα στεκόταν με πατριωτική ευθύνη απέναντι στην κρίση, όπως μόνος του είχε σπεύσει να προεξοφλήσει. Κι ας αύξησε η προηγούμενη κυβέρνηση πάνω από 70% τις πρωτογενείς δαπάνες του κράτους μέσα σε 5 χρόνια. Και ας προσέθεσε (καθαρή αύξηση) 75.000 νέους δημόσιους υπαλλήλους.

Σαν καταιγίδα πέφτει η κρίση στην ελληνική οικονομία. Παρασύρει επιστρώματα και φερτά υλικά, διαλύει ωραιοποιήσεις και ψευδαισθήσεις, αποκαλύπτει την ωμή απελπιστική αλήθεια κάτω από την επιφάνεια, μας φέρνει καταπρόσωπο με τις ευθύνες μας. Αν υποκριθούμε ότι τίποτα δεν συνέβη, αν συνεχίσουμε μια από τα ίδια, τότε η επόμενη καταιγίδα θα μας τσακίσει. Αν αναλάβουμε όλοι το μερίδιο θυσιών που μας αναλογεί, τότε μπορούμε να μετατρέψουμε την καταστροφική αυτή συγκυρία σε τέλος εποχής και αρχή μιας νέας. Τότε, μέσα στην απελπισία, μπορεί να ανθήσει ξανά η αισιοδοξία.

Γιώργος Παγουλάτος

————————————————————-

Σημειώσεις:
Δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή στις 21/2/2010

Η Ευρώπη έχει δίλημμα: η κρίση της Ελλάδας απειλεί τη συνοχή του ευρώ. Η λογική του παραδειγματισμού έδειξε αρχικά να υπερτερεί. «Η Ελλάδα θα βγει από την κρίση αποκλειστικά με τις δικές της δυνάμεις» είναι η πάγια επωδός των κοινοτικών ηγετών και αξιωματούχων. Ομως, γρήγορα η καταρρακωμένη δημοσιονομική αξιοπιστία της Ελλάδας συναντήθηκε με τον τυχοδιωκτισμό των χρηματαγορών. Αρκεί μια δέσμευση επίσημη του Εκοφίν ότι χώρα της Ευρωζώνης δεν μπορεί να χρεοκοπήσει, για να σταματήσουν οι «σορτάκηδες» του Λονδίνου την υποτιμητική κερδοσκοπία στα ελληνικά ομόλογα, με επιτόκια που θα άρμοζαν στην Αργεντινή και την Ουκρανία αλλά όχι σε χώρα του ευρώ. Αν αρνηθεί η Ε. Ε. τη διαβεβαίωση, παραμένει βαρύτατο το κόστος της ελληνικής χρηματοδότησης, αυξάνοντας την πιθανότητα μελλοντικής σωστικής επέμβασης. Αν την παράσχει, διευκολύνει την προσαρμογή, ενισχύει όμως τον «ηθικό κίνδυνο». Η σοβαρότητα των Παπανδρέου – Παπακωνσταντίνου και το κλίμα εθνικής συναίνεσης που διαμορφώνεται οδηγούν την Ευρώπη προς την πρώτη επιλογή. Σε κάθε περίπτωση, το Πρόγραμμα Σταθερότητας είναι για μας μονόδρομος. Η μη εφαρμογή του θα σήμαινε ταπεινωτική διεθνή επιτήρηση και πολύ σκληρότερους όρους.

Η Ευρωπαϊκή Ενωση συμβιώνει στενά με την έννοια του «ηθικού κινδύνου» (moral hazard). Οικονομολόγοι και ασφαλιστές τον γνωρίζουν καλά. Οταν θεωρείς την προστασία εξασφαλισμένη, αμελείς τα αναγκαία μέτρα προφύλαξης. Αν η διάσωσή σου είναι δεδομένη, συμπεριφέρεσαι ανεύθυνα αναλαμβάνοντας υπέρμετρα ρίσκα. Δεν σε νοιάζει πάρα πολύ αν τρακάρεις το αυτοκίνητο, όσο ξέρεις ότι είναι πλήρως ασφαλισμένο.

Μπαίνοντας στην ΟΝΕ η Ελλάδα αγόρασε το καλύτερο πρόγραμμα ασφάλισης που υπήρχε στην αγορά. Οποιος αμφιβάλλει, ας κοιτάξει πού βρίσκονται σήμερα, χωρίς το ευρώ, η Ουγγαρία και η Λεττονία μετά το χτύπημα της κρίσης. Η ασφάλεια του ευρώ μάς προστάτευσε από καταστροφικές συναλλαγματικές επιθέσεις.

Ομως, η συμμετοχή μας στο ευρώ αύξησε τον ηθικό κίνδυνο. Στην εποχή της δραχμής όποτε οι εξαγωγές έπεφταν δυσανάλογα σε σχέση με τις εισαγωγές χτυπούσε συναγερμός. Ακολουθούσε υποτίμηση του νομίσματος, που μας έκανε όλους φτωχότερους αλλά διόρθωνε την ανισορροπία. Οταν το 2008 το έλλειμμα τρεχουσών συναλλαγών έφτανε το ιλιγγιώδες 14%, η κυβέρνηση Καραμανλή εξακολουθούσε να μοιράζει χρήματα καλλιεργώντας τον μύθο της ισχυρής οικονομίας. Το ευρώ ήταν η μεγαλύτερη κατάκτηση για μια οικονομία χρόνιας νομισματικής αστάθειας όπως η δική μας. Ομως εξασθένησε το σύστημα συναγερμού και τους μηχανισμούς αυτοδιόρθωσης. Η διόρθωση έγινε μέρος πολιτικής διαπραγμάτευσης στις Βρυξέλλες.

Η ΟΝΕ απέδειξε ότι μπορείς να παραβιάζεις το Σύμφωνο Σταθερότητας. Δεν μπορείς όμως να παραβιάζεις τον νόμο της βαρύτητας. Η ασφάλεια του ευρώ δεν σημαίνει ότι μια οικονομία μπορεί στο διηνεκές να συνεχίζει να εισάγει χωρίς να εξάγει, να καταναλώνει χωρίς να παράγει και να δανείζεται χωρίς να αποπληρώνει. Το αύριο -στο όνομα του οποίου τα δυσάρεστα αναβάλλονταν- είναι τώρα εδώ, μαζί μας.

Ηθικός κίνδυνος προκύπτει όταν δεν αναλαμβάνεις τις πλήρεις ευθύνες και συνέπειες των πράξεών σου, γνωρίζοντας ότι υπάρχει κάποιος άλλος για να σε ξελασπώσει. Το διαχρονικό ελληνικό κράτος δεν έχει πολλές επιτυχίες, σε ένα όμως πράγμα υπήρξε αξεπέραστο: έχει τελειοποιήσει την τέχνη τού να περνάει τον λογαριασμό στον επόμενο.

Για κάθε χώρα με σοβαρό κράτος και υπεύθυνο πολιτικό σύστημα το ευρώ παρέχει τεράστιες ευκαιρίες. Στην Ελλάδα των παραποιημένων αριθμών, των υπουργών – κομματαρχών, των συντεχνιών, των κολλητών και των κουμπάρων, το ευρώ χρησίμευσε ως τεράστια ομπρέλα συγκάλυψης δομικών αδυναμιών. Οι κυβερνήσεις μας μετέφεραν το κόστος της κρατικής σπατάλης κατευθείαν στο χρέος – δηλαδή στην επόμενη κυβέρνηση και στην επόμενη γενιά. Οι κοινοτικές εισροές τούς έδιναν τη δυνατότητα να μεταμφιέζουν τη μεταρρυθμιστική απραξία σε οικονομική επιτυχία, όταν η μόνη πραγματική ανάπτυξη οφειλόταν κυρίως στα κοινοτικά κονδύλια. Η εξασφαλισμένη ΚΑΠ επέτρεπε σε υπουργούς – αγροτοπατέρες να μοιράζουν επιδοτήσεις, παραπέμποντας την αναδιάρθρωση των καλλιεργειών στις θεσσαλικές καλένδες.

Το μεγάλο ηθικό δίδαγμα αυτής της πολύπλευρης κρίσης είναι μια επιστροφή στα στοιχειώδη: οι επιλογές μας έχουν συνέπειες. Και τότε πληρώνουμε όλοι.

Γιώργος Παγουλάτος

————————————————-

Σημειώσεις:
Δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή στις 6/2/2010

Από την άλλη, η κρίση βιώνεται ως συλλογική δοκιμασία από το σύνολο σχεδόν της κοινωνίας. Δημιουργεί κοινότητα προβλημάτων, που ενθαρρύνουν την αλληλεγγύη. Υποχρεώνει τους ανθρώπους να μειώσουν ταχύτητα, να παρατηρήσουν τον γείτονα, να πουν καλημέρα στον διπλανό τους. Αναδεικνύει συλλογικότητες, υπενθυμίζει ότι τα προβλήματα είναι κοινά, ότι, θέλοντας και μη, αν και σε διαφορετικές θέσεις, είμαστε όλοι στο ίδιο τρένο. Σχετικοποιεί την επιτυχία όσο και την αποτυχία, κλαδεύει κάτι από την οίηση των ισχυρών, μας καθιστά όλους σεμνότερους στην κοινή αίσθηση αδυναμίας.

Ενα μετά το άλλο εξελίσσονται τα στάδια της κρίσης. Στο στάδιο 1, από τα τέλη του 2008, είδαμε το διεθνές χρηματοπιστωτικό κραχ, τη συρρίκνωση των πιστώσεων, τα εθνικά πακέτα στήριξης των τραπεζών. Στο στάδιο 2, εγκαθίσταται η δημοσιονομική κρίση: διόγκωση των ελλειμμάτων από την κάμψη της παραγωγής και τα πακέτα αναθέρμανσης της οικονομίας. Στο στάδιο 3, η κρίση απλώνεται πια στην πραγματική οικονομία, η ύφεση βαθαίνει, επιχειρήσεις απολύουν μαζικά, η ανεργία καλπάζει.

Στη στροφή του σταδίου 2, η μεγαλύτερη διεθνής κρίση των τελευταίων 60 ετών συναντήθηκε με τις διαρθρωτικές μας αδυναμίες: μεγάλο δημόσιο έλλειμμα και χρέος, υστέρηση ανταγωνιστικότητας, υψηλότερος πληθωρισμός, ελλειμματικό ισοζύγιο, ελλιπής προστασία του ανταγωνισμού, δομική ανεπάρκεια του κράτους, αφιλόξενο επενδυτικό περιβάλλον, φαύλο συνταξιοδοτικό σύστημα, υστέρηση στο τρίγωνο της γνώσης – εκπαίδευση, έρευνα, καινοτομία. Το αποτέλεσμα της συνάντησης ήταν εκρηκτικό. Ολες οι χώρες της περιφέρειας της Ευρωζώνης (Ισπανία, Πορτογαλία, Ιρλανδία) εκδήλωσαν παρόμοια προβλήματα διπλών ελλειμμάτων και δημόσιου χρέους. Ομως μόνο η Ελλάδα τα συγκέντρωσε όλα σε ένα τόσο εκρηκτικό μείγμα, και με τόσο ολέθριο επιπλέον έλλειμμα αξιοπιστίας μετά το 2004. Γι’ αυτό μας γρονθοκοπούν αλύπητα οι αγορές.

Η κρίση σε μια κοινωνία μεταβιομηχανική, διαφοροποιημένη, προϊούσας κατανάλωσης και ευημερίας, βιώνεται τραυματικά. Δεν είναι μόνο τα ευπαθή στρώματα που αυξάνονται αντιμετωπίζοντας το φάσμα της οξείας φτώχειας. Είναι και τα έως πρόσφατα ευημερούντα μεσοστρώματα, που αντικρίζουν ένα διευρυνόμενο χάσμα μεταξύ προσδοκιών και δυνατοτήτων, συνηθειών και νέων δυσμενών συνθηκών. Η ύφεση και ανεργία απειλεί πλέον με αυξανόμενη ένταση τα μεσαία στρώματα. Δεν τα απειλεί ακόμα με το φάσμα της φτώχειας – σώζει ακόμα το παραδοσιακό μαξιλαράκι ασφάλειας που παρέχει η μεσογειακή οικογένεια. Η δοκιμασία τους δεν θα είναι δοκιμασία επιβίωσης, αλλά απώλειας κοινωνικής ταυτότητας, δικτύωσης και αυτοεκτίμησης. Δεν θα πρόκειται για στρώματα νεόφτωχα με την κυριολεκτική έννοια, όσο για ομάδες που βιώνουν μαζικά την κοινωνική καθίζηση: παππούς αγρότης, πατέρας επιστήμονας, γιος πτυχιούχος και προσοντούχος άνεργος. Αυτή η κρίση απειλεί να δημιουργήσει μια νέα κοινωνική ομάδα: την πρώην μεσαία τάξη.

Μια κοινωνία υπό κρίση κλείνεται στον εαυτό της. Γίνεται απαισιόδοξη, αμυντική, ξενοφοβική, υστερική, επιθετική. Οι οργίλες αντιδράσεις ενάντια στην –περιορισμένη– χορήγηση ιθαγένειας σε παιδιά νόμιμων μεταναστών που αποκτούν ελληνική παιδεία, προβληματίζουν. Είμαστε άραγε ακόμα η ίδια χώρα, που μόλις πριν από έξι χρόνια έσφυζε από αυτοπεποίθηση υποδεχόμενη την υφήλιο στους Ολυμπιακούς του 2004;

Η ιστορία υποδεικνύει ότι αν το στάδιο 3 παραταθεί, ακολουθεί το στάδιο 4: εκεί η οικονομική κρίση μετεξελίσσεται σε κοινωνική και πολιτική. Αποδοκιμασία του δημοκρατικού συστήματος και ριζοσπαστικοποίηση των άκρων, στα οποία θα έχουν προστεθεί οργισμένες ομάδες νεόφτωχων αποκομμένων από τον κοινωνικό κορμό. Ανεξέλεγκτες κοινωνικές εκρήξεις, εγκληματικότητα, ανομία, τρομοκρατία και βία εναντίον όλων. Προεπισκόπηση επεισοδίων έχουμε ήδη δει. Τα πράγματα μπορούν να γίνουν πολύ χειρότερα.

Το πολιτικό στοίχημα είναι να αποτραπεί το στάδιο 4. Οσο ακόμα βρισκόμαστε στις αρχές του σταδίου 3, να εγκαθιδρυθούν το ταχύτερο δυνατόν οι πρώτες σοβαρές ενδείξεις αντιστροφής του κλίματος. Λόγω της συμμετοχής μας στο ευρώ, το κορυφαίο οικονομικό στοίχημα της χώρας είναι δημοσιονομικό. Από την επιτυχία αυτού του εγχειρήματος, την αντιστροφή των αρνητικών δημοσιονομικών προσδοκιών, θα εξαρτηθεί το αν η κυβέρνηση θα καταφέρει να οικοδομήσει έναν συνασπισμό εμπιστοσύνης στα ηγετικά και μεσαία στρώματα, για να αντισταθμίσει το στρατόπεδο ανασφάλειας, φόβου και οργής που θα διευρύνεται. Η συγκυρία και η λειτουργία μας στο πλαίσιο της ΟΝΕ και των διεθνών αγορών υποχρεώνουν την κυβέρνηση να δώσει την πιο κρίσιμη μάχη της στο μέτωπο της δημοσιονομικής σταθεροποίησης, κι ας επικρέμαται δίπλα το φάσμα της ύφεσης. Αν κερδηθεί το κορυφαίο δημοσιονομικό στοίχημα, μπορεί να γίνει η αρχή ενός ενάρετου κύκλου. Αν χαθεί, χάνονται και όλα τα άλλα.

Γιώργος Παγουλάτος

—————————————————————

Σημειώσεις:
Δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή στις 24/1/2010

«Το ερώτημα δεν είναι πώς θα απαλλαγούμε από τον πατριωτισμό και τον εθνικισμό αλλά πώς θα τους καταστήσουμε ασφαλείς. Ενας πατριωτισμός του πολίτη (civic patriotism), που αποφεύγει τους αποκλεισμούς αλλά ανταποκρίνεται στην ανάγκη μιας παραδοσιακής ταυτότητας, μπορεί να παράσχει μια εναλλακτική στις πολλές παθολογικές εκδοχές ενός εθνικισμού του αίματος (blood kinship)».

Ετσι απαντά ο Μπέντζαμιν Μπάρμπερ στο δίλημμα «κοσμοπολιτισμός ή πατριωτισμός;» που θέτει η Μάρθα Νούσμπαουμ στο συλλογικό έργο «Για την αγάπη της πατρίδας: συζητώντας τα όρια του πατριωτισμού».

Κάτι παρόμοιο λέει και το δαιμονοποιημένο πλέον επιστημονικό σύγγραμμα της Θάλειας Δραγώνα, που βρέθηκε πρόσφατα βορά των καθ’ ημάς πατριδοκαπήλων:

«η καλλιέργεια της εθνικής αυτογνωσίας στις νέες γενιές (πρέπει) να οδηγεί σε μια εθνική ταυτότητα αρκετά ανθεκτική, ώστε να μη φοβούνται την αλλοίωση ή παρακμή της από τη συνεργασία των λαών και την αλληλεπίδραση των πολιτισμών, και αρκετά ανεκτική, ώστε να μην την υπερασπίζονται αμυντικά απορρίπτοντας τις ετερότητες, τις διαφορές και τους άλλους».

Είναι βέβαια δικαίωμα του καθενός να διαφωνεί με τις παραπάνω απόψεις. Διεθνώς η επιστημονική αντιπαράθεση γύρω από τα ζητήματα εθνικής ιστορίας και ταυτότητας διεξάγεται με πάθος – αλλά και κανόνες δεοντολογίας για τη μέθοδο, τις θεωρητικές υποθέσεις, τα επιστημονικά ευρήματα και την αξιολόγησή τους. Στην πολιτική συζήτηση βέβαια οι κανόνες είναι χαλαρότεροι. Παραμένει όμως μια ελάχιστη υποχρέωση πολιτικών ανδρών, όπως ο κ. Καρατζαφέρης, ο κ. Τραγάκης και οι άλλοι βουλευτές του ΛΑΟΣ, να γνωρίζουν τουλάχιστον τι είναι αυτό το οποίο καταγγέλλουν. Δεν προέκυψε κάτι τέτοιο από την παραποίηση και διαστρέβλωση των δήθεν ενοχοποιητικών «αποσπασμάτων» βάσει των οποίων απαίτησαν την αποπομπή της κ. Δραγώνα.

Κι όμως, ο σύγχρονος πατριωτισμός μπορεί να συνυπάρξει με την ελευθερία, τα δικαιώματα και τον κοσμοπολιτισμό της ανοιχτής κοινωνίας χωρίς να χάνει τίποτα από τη δύναμή του. Ο πατριωτισμός δεν κινδυνεύει αλλά αντίθετα εμπλουτίζεται από την επιστημονική γνώση και κριτική. Είναι ισχυρά εμπεδωμένος, γιατί ανταποκρίνεται στην εγγενή ανθρώπινη ανάγκη του ανήκειν σε μια ευρύτερη κοινότητα. Μια κοινότητα συνεκτικότερη από το σύνολο της ανθρωπότητας και περιεκτικότερη από τη στενή τοπική προέλευση. Ο πατριωτισμός είναι εγγενής στις ανθρώπινες κοινωνίες, αναβλύζει αυθόρμητα σαν τη μητρική αγάπη, ισχυρότερος από κάθε εκλογίκευση, επικρατέστερος κάθε εμποδίου. Αυτό που αλλάζει δεν είναι η ίδια η ύπαρξη, αλλά το φορτίο και περιεχόμενο της εθνικής ταυτότητας, καθώς εξελίσσονται οι ιστορικές συνθήκες.

Ο πατριωτισμός δεν απειλείται για έναν ακόμα λόγο: γιατί, όπως γράφει στο παραπάνω συλλογικό έργο ο Τσαρλς Τέιλορ,

«στον σύγχρονο κόσμο δεν μπορούμε να κάνουμε χωρίς πατριωτισμό: οι κοινωνίες που προσπαθούμε να οικοδομήσουμε -ελεύθερες, δημοκρατικές και έως ένα βαθμό κοινωνίες εθελουσίας ισότητας- χρειάζονται ισχυρή ταύτιση από πλευράς των πολιτών τους».

Ο πατριωτισμός κατά Τέιλορ δίνει επίσης μια απάντηση σε όσους στενόμυαλα επιχειρηματολογούν εναντίον της (υπό προϋποθέσεις) απονομής ιθαγένειας στα γεννημένα στην Ελλάδα παιδιά μεταναστών:

«μια δημοκρατία πολιτών, λέει ο Τέιλορ, είναι εξαιρετικά ευάλωτη απέναντι στην αποξένωση που δημιουργούν οι μεγάλες ανισότητες και στην αίσθηση εγκατάλειψης και αδιαφορίας που εύκολα εισπράττουν οι εγκαταλειμμένες μειονότητες»

Για να λειτουργήσουν οι σύγχρονες δημοκρατίες χρειάζονται την κινητοποίηση και συμμετοχή των πολιτών, απαιτούν μια κοινή ταυτότητα, και αυτή είναι η λειτουργία του πατριωτισμού. Πρόκειται όμως τότε όχι για έναν εθνικιστικό πατριωτισμό «του αίματος», αλλά για έναν σύγχρονο «συνταγματικό πατριωτισμό» του πολίτη. Τότε, η επιλογή, όπως γράφει ο Τέιλορ, είναι μία:

«να είμαστε κοσμοπολίτες και πατριώτες ταυτόχρονα, δηλαδή να προωθούμε ένα είδος πατριωτισμού που είναι ανοιχτός σε αισθήματα οικουμενικής αλληλεγγύης, ενάντια σε έναν κλειστό πατριωτισμό που στηρίζεται στις διακρίσεις και στους αποκλεισμούς».

Η δημοκρατία λοιπόν εντείνει την ανάγκη της πατρίδας. Ομως τα δημοκρατικά κεκτημένα της πατρίδας βρίσκονται υπό επίθεση όποτε οι πατριδοκάπηλοι εξαπολύουν κυνήγια μαγισσών, εκστρατεύοντας κατά υποτιθέμενων και ανύπαρκτων ανθελλήνων, εργαζόμενοι για να μετατρέψουν τη φιλελεύθερη δημοκρατία μας σε μια τυραννία της πλειοψηφίας και του αγανακτισμένου όχλου.

Παρότι εραστές του εθνικά ανάδελφου, οι εγχώριοι εθνικιστές μας δεν είναι καθόλου μόνοι. Στις ΗΠΑ, αγαπημένο άθλημα της υπερδεξιάς είναι η αμφισβήτηση του πατριωτισμού των ιδεολογικών της αντιπάλων. Σε ΗΠΑ και Ισραήλ, σοβαροί διανοούμενοι καταγγέλλονται για αντισημιτισμό επειδή επικρίνουν την αδιέξοδη πολιτική του ισραηλινού κράτους. Στη γειτονική Τουρκία, γενναίοι δημοσιογράφοι και ακαδημαϊκοί υφίστανται την τρομοκρατία μισαλλόδοξων εθνικιστών, το ίδιο και στη Ρωσία. Από τις ΗΠΑ και τη Ρωσία μέχρι το Ισραήλ και τις αναπτυσσόμενες χώρες, ο σύγχρονος εθνικιστικός νεο-μακαρθισμός έχει έναν κοινό αντίπαλο: τους φιλελεύθερους του κέντρου και της αριστεράς. Και ένα κοινό γνώρισμα: θέτει πάντοτε υπό αμφισβήτηση τον πατριωτισμό των αντιπάλων του. Αυτή είναι και η θεμελιώδης διαφορά της ακροδεξιάς (ή των ακροδεξιών της ακροαριστεράς) από το δημοκρατικό φάσμα, ή το «συνταγματικό τόξο», που μας θύμισε ο Νίκος Αλιβιζάτος στην «Καθημερινή» της περασμένης Κυριακής.

Γιώργος Παγουλάτος

——————————————————

Σημειώσεις:
Δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή στις 10/1/2010

Ο Μπόρις του Γούντι Αλεν είναι ένας αφόρητος μηδενιστής και ιδιοφυής μισάνθρωπος, που μέσα στο σκληρό περίβλημα κρύβει μιαν ευαίσθητη ψυχή. Το ελληνικό κράτος, από την πλευρά του, μετριότατης ευφυΐας αλλά πονόψυχης συμπεριφοράς, ποτέ δεν έκανε καρδιά να πει «όχι» στα αιτήματα οργανωμένων συντεχνιών, κομματικών πελατειών, και αναξιοπαθούντων οικονομικά ισχυρών. Μέσα στο αγαπησιάρικο περίβλημά του, το διαχρονικό ελληνικό κράτος κρύβει έναν ανεύθυνο και εγωιστικό χαρακτήρα.

Ο Μπόρις παντρεύτηκε μιαν έξυπνη υπέροχη γυναίκα σε έναν τέλειο πρώτο γάμο με όλες τις τυπικές προδιαγραφές της επιτυχίας, αλλά ο δύστροπος χαρακτήρας του τον οδήγησε στην αυτοκαταστροφή. Οπλισμένο με τη γοητεία του μεσογειακού εραστή, το ελληνικό κράτος έκανε κι αυτό έναν ιδεώδη γάμο με την πολύφερνη Eυρωπαία ΟΝΕ – σύζυγο περιζήτητη που ασκεί την πολυγαμία και απολαμβάνει να κρατάει αρκετούς επίδοξους μνηστήρες στην αίθουσα αναμονής. Ομως, ο ανειλικρινής χαρακτήρας και οι κρυμμένοι σκελετοί στην ντουλάπα του ελληνικού κράτους οδηγούν τον γάμο του με την ΟΝΕ σε ταραχώδη συμβίωση. Η πρώτη σύζυγος του Μπόρις μάλλον ανακουφίστηκε όταν τον είδε να πηδάει από το παράθυρο – είχε πια καταντήσει ανυπόφορος. Αντιθέτως, η πολυγαμική σύζυγος ΟΝΕ του ελληνικού κράτους γνωρίζει ότι δεν υπάρχει τρόπος να απαλλαγεί από τον κακομαθημένο σύντροφό της. Την ανάγκην φιλοτιμία ποιούσα, προσπαθεί, έστω καθυστερημένα, να τον εκπαιδεύσει σε ασκήσεις αυτοπειθαρχίας και καλής συμπεριφοράς.

Ο Μπόρις κατοικεί σε ένα μινιμαλιστικό λοφτ, ζει με τα απολύτως στοιχειώδη, σαν ολιγαρκής κυνικός φιλόσοφος που προτιμά να μη χρωστάει σε κανέναν. Από τη μεριά του, το ελληνικό κράτος κατοικεί σε γκλάμορους σπίτι–τούρτα που αγόρασε με στεγαστικό δάνειο, επιπλωμένο με την τελευταία λέξη της νεοπλουτίστικης μόδας, και οδηγεί θηριώδες μαύρο τζιπ – αγορασμένο βέβαια με καταναλωτικό δάνειο. Διατηρεί το σπίτι του «κούκλα» και πετάει ανάκατα τα σκουπίδια του στο βρώμικο πεζοδρόμιο, όπου ήδη στοιβάζονται σε μικρούς λόφους. Παρομοίως στοιβάζονται και οι απλήρωτες δόσεις των δανείων του.

Ο Μπόρις είναι ένας νευρωτικός διανοούμενος, που προσπαθεί φιλότιμα να μυήσει τη δεύτερη, ομορφούλα αλλά απελπιστικά ανεγκέφαλη, νεαρότατη σύζυγό του στις υψηλότερες απολαύσεις του πνεύματος. Αντικοινωνικός αλλά συνεπής, την αγαπά με τη δική του πικρόχολη αυστηρότητα. Από τη μεριά του, το ελληνικό κράτος είναι «έξω καρδιά» στη διαχρονική φαυλότητά του, διαρκές παράδειγμα χαλαρότητας και παιδαγωγικής αποτυχίας, που διαπρέπει στον πολιτισμό του λαϊκοπόπ. Δεν σταματάει να κολακεύει τους νέους – κι ας έχει υποθηκεύσει το μέλλον τους με ένα τεράστιο χρέος κι ένα χρεοκοπημένο ασφαλιστικό σύστημα.

Ο κυνικός Μπόρις περιφρονεί τη «βλακεία της ανθρωπότητας», αποκαλώντας τους γύρω του «μικρόβια» και «κρετίνους». Το ελληνικό κράτος περιφρόνησε συχνά τους «κουτόφραγκους», με τους βαρετούς κανόνες και τις γκρίζες πειθαρχίες τους. Στην ταινία, η μαμά της νεαρότατης γυναίκας του Μπόρις εισβάλλει για να σώσει την απλοϊκή κόρη της από τον υποχόνδριο σύζυγό της. Στην καθ’ ημάς πραγματικότητα, οι νόμιμοι κηδεμόνες της Ευρωζώνης, κ. Τρισέ, Αλμούνια και Γιουνκέρ, σπεύδουν να προφυλάξουν την πολύτιμη προστατευομένη τους από τον κακόφημο σύντροφο με το άσωτο παρελθόν.

Αφού έχει πηδήσει για δεύτερη φορά από το παράθυρο ο Μπόρις ανακαλύπτει επιτέλους το κατ’ αυτόν νόημα της ζωής: να τη ζεις όπως έρχεται, αξιοποιώντας τις ευκαιρίες. Η μεγάλη ιδέα του Μπόρις είναι η εντροπία: περισσότερο από οποιαδήποτε σχέδια και όνειρα, τη ζωή μας διαμορφώνει η δύναμη του τυχαίου. Απαξ και αλλάξει δεν μπορούμε να γυρίσουμε πίσω. Το μόνο που απομένει σε αυτό το εχθρικό σύμπαν είναι να αντλήσουμε όσες, περιορισμένες, ευκαιρίες ευτυχίας μπορούμε, γιατί σύντομα όλα θα τελειώσουν.

Αντίθετα: το δράμα της ελληνικής οικονομίας είναι ακριβώς αποτέλεσμα της παράδοσής μας στη δύναμη της συγκυρίας και του εφήμερου, της φυγής από τον προγραμματισμό του αύριο και από τις συνέπειες των επιλογών μας. Η εντροπία, το αναντίστρεπτο χάος, είναι ο μεγάλος αντίπαλος που πρέπει να νικήσουμε, πριν η δύναμη του αναντίστρεπτου νικήσει εμάς! Εχοντας απομυζήσει όσο δεν πάει άλλο το παρόν βγάζοντας τη γλώσσα στο μέλλον, στο χείλος της εκπαραθύρωσης, το ελληνικό κράτος δείχνει επιτέλους να συναισθάνεται το κενό από κάτω, και να αλλάζει. Θα τα καταφέρει; Θα το δούμε στην επόμενη ταινία του Γούντι Αλεν.

Γιώργος Παγουλάτος

————————————————————

Σημειώσεις:
Δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή στις 13/12/2009

Λίγο απέχει η ελληνική οικονομία από τη χρεοκοπία. Είναι δικό μας διαχρονικό δημιούργημα η ελληνική κρίση, προϊόν της εγχώριας πολιτικής οικονομίας κι όχι του διεθνούς συστήματος, που επιδεινώθηκε απλώς από τη διεθνή συγκυρία. Με τη χειρότερη δυναμική δημόσιου χρέους στην Ε.Ε., απειλητικότερη κι από το έλλειμμα του 12,7%. Με ένα συνταξιοδοτικό σύστημα που το κόστος του το 2009 αγγίζει ήδη το 13,5% του ΑΕΠ, ποσοστό που προβλεπόταν για το 2020! Το τέρας του δημόσιου δανεισμού μας γύρισε δυο δεκαετίες πίσω και καταπίνει τις μελλοντικές δεκαετίες.

Απέναντι στην κρίση, πολιτικό σύστημα και ΜΜΕ βρίσκονται στην κατάσταση εκείνη της πολυπράγμονος αταραξίας που συνδέεται με τα ώριμα στάδια του προχωρημένου κυνισμού. Ανίκανοι να συναισθανθούν την πίεση του επείγοντος, παραδομένοι στις συνήθειες του παρελθόντος.

Παραδείγματα; Μέρες προϋπολογισμού και ο υπουργός Οικονομικών εμφανίζεται σε κεντρικό τηλεοπτικό δελτίο ειδήσεων για να απαντήσει στις ερωτήσεις των δημοσιογράφων. Μήπως του ζητούν να εξηγήσει τη δημοσιονομική κατάσταση και τι θα σήμαινε μια κρίση δανεισμού της χώρας για τον επιχειρηματία, τον εργαζόμενο, τον συνταξιούχο; Μήπως ερωτάται ποια διαρκέστερα μέτρα σκοπεύει να λάβει και τι θα κάνει για τη γραφειοκρατία και τη σπατάλη του Δημοσίου; Τίποτε απ’ όλα αυτά. Η πρώτη ερώτηση του ζητάει να σχολιάσει υποτιθέμενες ενδοκυβερνητικές διαφωνίες, θέμα στο οποίο επανέρχεται επίμονα και η δεύτερη και η τρίτη και η τέταρτη και η πέμπτη ερώτηση. Η έκτη ερώτηση ζητάει να μάθει αν η κυβέρνηση γνώριζε ή όχι την πραγματική κατάσταση της οικονομίας πριν από τις εκλογές. Αυτά είναι τα ερωτήματα που η τηλεόραση προέταξε ως τα σημαντικότερα για τον προϋπολογισμό μιας οικονομίας που βρίσκεται στο χείλος της κατάρρευσης. Παραπολιτική μέχρι τέλους! Business as usual.

Την ίδια ώρα, κορυφαία στελέχη της απελθούσας κυβέρνησης διαγκωνίζονται σε αντιπολιτευτικές κορώνες εναντίον μιας νέας κυβέρνησης, που όλοι ξέρουμε τι δημοσιονομική κατάσταση παρέλαβε, και που είναι βέβαιο ότι σύντομα θα προσφέρει άφθονους λόγους σοβαρότερης κριτικής. Την ίδια ώρα, τα συνδικάτα του ΚΚΕ εμποδίζουν τον κοινωνικό διάλογο για το ασφαλιστικό, το οποίο, ως έχει, εγγυάται με βεβαιότητα την αυριανή πτώχευση της χώρας. Και ο εκπρόσωπος του ΣΥΡΙΖΑ στην αρμόδια επιτροπή της Βουλής, αντιμέτωπος με τον διοικητή της Τραπέζης της Ελλάδας που περιγράφει την κατάσταση δανεισμού της χώρας, τον καταγγέλλει για «δημοσιονομική τρομοκρατία»!

Το πρόβλημα του πολιτικού, μιντιακού και συνδικαλιστικού μας συστήματος είναι ότι αδυνατεί όχι να τρομοκρατηθεί αλλά έστω κατά το ελάχιστον να θορυβηθεί από την τρομακτική κατάσταση της οικονομίας. Βέβαια, θα αντιτάξουν οι γνώστες του Κέινς, οι οικονομίες βγαίνουν από την ύφεση αρκεί όλοι να διατηρήσουν τις οικονομικές τους συνήθειες, να συναλλάσσονται, να επενδύουν, να καταναλώνουν. Οχι όμως ακριβώς τις ίδιες συνήθειες σε κρίσεις σαν την δική μας, όταν η επίπλαστη έως τώρα ευημερία μας στηρίχθηκε στην παραοικονομία, τη φοροδιαφυγή και τον δανεισμό.

Αλλοι πάλι πολιτικοί και οικονομικοί σχολιαστές προσπαθούν να μας πείσουν ότι η λύση βρίσκεται στη μείωση των φόρων για να τονωθεί η ζήτηση. «Κοιτάξτε τι έκανε η Μέρκελ», λένε. Αποσιωπούν ότι η Μέρκελ αντιμετωπίζει δημόσιο έλλειμμα 3% (και όχι 12%), ηγείται χώρας με συνταγματική ρήτρα απαγόρευσης του δημόσιου ελλείμματος, και κυβερνά μια οικονομία που η βασική ανισορροπία της είναι ότι συνεχίζει να εξάγει περισσότερα από όσα εισάγει! (Αντίθετα με το δικό μας εξωτερικό έλλειμμα, το μεγαλύτερο στην Ευρωζώνη…)

Πώς αντιδρούν από την πλευρά τους τα ισχυρότερα και ευπορότερα στρώματα, σε μια κρίση που πλήττει το σύνολο της κοινωνίας, αλλά πλήττει σκληρότερα τις φτωχές και ευπαθείς ομάδες; Φοβάμαι, με τη μυωπικότητα και τον νεοπλουτισμό που χαρακτήρισαν την τελευταία δεκαετία. Με λίγες φωτεινές εξαιρέσεις, τα ηγετικά στρώματα δεν δείχνουν να αντιλαμβάνονται το μερίδιο ευθύνης που τους αναλογεί στην προσπάθεια να βγει η χώρα από τη δεινή οικονομική κατάσταση. Δεν έχουν συναίσθηση της κοινωνικής έκρηξης που επαπειλείται αν η επιχειρούμενη ήπια σταθεροποίηση αποτύχει, και η αδυναμία δανεισμού της χώρας οδηγήσει σε μια σκληρή προσαρμογή με όρους ΔΝΤ και όχι Ε.Ε. Οπου μισθοί, συντάξεις και παροχές δεν θα παγώσουν απλώς αλλά θα περικοπούν δραστικά, γονατίζοντας την κοινωνική πλειονότητα. Τότε η επιβάρυνση των ευπορότερων θα είναι επαχθέστερη από την όποια έκτακτη εισφορά καλούνται τώρα να καταβάλουν. Και τότε η κανονικότητα θα είναι αντικείμενο νοσταλγίας, γιατί η επιστροφή σε αυτήν θα είναι αδύνατη.

Γιώργος Παγουλάτος

————————————————————-

Σημειώσεις:
-Δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή στις 29/11/2009

Εγραφε ο Βένελιν:

«Υπάρχει ένα πράγμα για το οποίο θα ήθελα να σου γράψω: η αποσύνθεση της Σοβιετικής Ενωσης. (…) Εζησα ολόκληρη τη ζωή μου κάτω από τη σκιά της σοβιετικής αρκούδας – και τώρα η αρκούδα έφυγε. Για χρόνια με υποχρέωναν να βλέπω τη ρώσικη επανάσταση ώς το μεγαλύτερο γεγονός της ιστορίας – και τώρα η επανάσταση τέλειωσε μια για πάντα. Εκατομμύρια άνθρωποι έμαθαν να ζουν φυλακισμένοι από το φόβο του Μεγάλου Αδελφού – και ο φόβος αυτός γινόταν ακόμα πιο βασανιστικός, διότι αφορούσε όχι μόνο τη δική μας κατάσταση αλλά ολόκληρο τον δημοκρατικό πολιτισμό. Στα μάτια μας η Δύση έμοιαζε τόσο εύθραυστη, τόσο τρωτή! Νομίζαμε πως τίποτε δεν θα σταματούσε τον κομμουνιστικό Λεβιάθαν – και τώρα ο Λεβιάθαν εξαφανίστηκε! Ολα τα σεβάσμια σύμβολα, τελετουργίες, ονόματα – τα πάντα έχασαν την αγιότητά τους και πετάχτηκαν στο παρελθόν».

«Φτάνουμε τώρα στη σημαντική ερώτηση: Ποια συμπεράσματα μπορούμε να αντλήσουμε από αυτά τα μεγαλειώδη γεγονότα; Νομίζω ότι το σοβιετικό δράμα θα έπρεπε να παράσχει ένα ισχυρό αντικίνητρο για όλους τους πολιτικούς, φιλοσόφους και “κοινωνικούς μηχανικούς”, που αναζητούν ριζοσπαστικούς τρόπους για να κάνουν όλη την ανθρωπότητα ευτυχισμένη. Ελπίζω ότι ο πολιτικός μεσσιανισμός εξοφλήθηκε μια για πάντα και ότι η ανθρωπότητα θα αντιμετωπίσει επιτέλους σοβαρά και υπεύθυνα το πρόβλημα των ορίων της. Των ορίων της λογικής, στην εγκαθίδρυση ξεκάθαρων και λογικά ακατανίκητων σχημάτων που παρέχουν ιδανικές τελικές λύσεις. Των ορίων της πολιτικής δράσης, που συχνά ξεκινά από υποσχέσεις “κοινού καλού” για να καταλήξει να τρομοκρατεί την κοινωνία αντί να θεραπεύει τα προβλήματά της. Των ορίων της εξουσίας, που μπορεί να αγγίξει ανεπανάληπτα επίπεδα γραφειοκρατικού συγκεντρωτισμού, αλλά θα είναι πάντα σε ασυμφωνία με τις προσδοκίες και φιλοδοξίες των ελεύθερων ανθρώπων. Και τέλος των ορίων της ανθρώπινης ψυχής, του ανθρώπινου πνεύματος: οι άνθρωποι δεν μπορούν απλώς να αγαπούν, πρέπει και να μισούν. Χέρι χέρι με τον αλτρουισμό και την αυτοθυσία πορεύεται και η αποφασιστικότητα να σκοτώσεις. Οποτε η σταυροφορία για την εγκαθίδρυση “επίγειων παραδείσων” αρχίζει, η -καθόλου παραδείσια- επιθυμία για εκδίκηση παραμονεύει από πίσω».

«Αυτή είναι μία από τις πιθανές ερμηνείες της φοβερής μπολσεβίκικης κληρονομιάς. Οι άνθρωποι του Λένιν ήταν θυελλώδεις, υπερήφανοι και αλαζόνες. Μόλις νόμισαν ότι διάβασαν τα περίεργα σημάδια της ιστορίας, δεν υπήρχε πια -έτσι φαινόταν τότε- τίποτε να τους σταματήσει. Πιστεύω ότι στο τέλος της μπολσεβίκικης επανάστασης θα πρέπει να προσπαθήσουμε να κάνουμε τους εαυτούς μας μετριόφρονες, σεμνούς και συγκρατημένους. Και ελπίζω η επίγνωση των ορίων μας να μας καταστήσει επίσης κοινωνούς της κρυμμένης ομορφιάς που ενυπάρχει στην ανθρώπινη συνύπαρξη. Εδώ στις ΗΠΑ, η κατάρρευση της Σοβιετικής Ενωσης ερμηνεύεται σαν απόδειξη της αναπόφευκτης επικράτησης της δημοκρατίας. Νομίζω ότι αυτός είναι ακριβώς ο πιο λάθος τρόπος για να ερμηνεύσουμε το γεγονός. Δεν υπάρχει καμία “επιστημονική λογική” που να έχει “προκαθορίσει” τη μετάβαση από τη δικτατορία στη δημοκρατία. Δεν υπάρχει κανένας “νόμος επικράτησης της δημοκρατίας” για να υποκαταστήσει το μαρξιστικό “νόμο επικράτησης του κομμουνισμού”. Η δημοκρατία δεν είναι το τέλος της ιστορίας και η αποτυχία της ρώσικης επανάστασης δεν “αποδεικνύει” τίποτα. Μας δίνει απλώς την ευκαιρία να προεκτείνουμε τον διαλογισμό μας για την ανθρώπινη φύση και την πολιτική ένα βήμα πιο πέρα. Μια ευκαιρία που, φοβάμαι, πολλοί άνθρωποι θα χάσουν».

Δύο δεκαετίες αργότερα, η αναζήτηση συνεχίζεται…

Γιώργος Παγουλάτος

———————————————————————————–

Σημειώσεις:
Δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή στις 15/11/2009