της Ασπασίας Τσαούση

Πριν από μια εικοσαετία δύσκολα θα έβρισκε κανείς άρθρο δημοσιευμένο σε νομικό περιοδικό που να συνέδεε τη δικηγορία με τα συναισθήματα, ούτε καν ως λέξεις, πόσω μάλλον ως έννοιες. Σήμερα, με την αλματώδη ανάπτυξη των σπουδών για τους Εναλλακτικούς Τρόπους Επίλυσης των Διαφορών [ΕΤΕΔ] σε ολόκληρο τον δυτικό κόσμο, έχουμε ένα πλουσιότερο μοντέλο του δικηγορικού επαγγέλματος κι ένα νέο προφίλ του δικηγόρου ως επαγγελματία που διεκπεραιώνει πολυσύνθετους ρόλους.

1. Ο δικηγόρος ως διαχειριστής συναισθημάτων

Η συναισθηματική νοημοσύνη (emotional intelligence) αναφέρεται στην ικανότητά μας να αντιλαμβανόμαστε, να ελέγχουμε και να αξιολογούμε τα συναισθήματά μας. Πρόκειται για μια έννοια που έχει αναλυθεί στα πλαίσια συμπεριφορικών κυρίως ερευνών κι έχει αξιοποιηθεί κατά την τελευταία δεκαπενταετία από κλάδους όπως οι οργανωσιακές σπουδές. Η συναισθηματική νοημοσύνη σχετίζεται με την αυτογνωσία, την αυτοπειθαρχία, τον αλτρουισμό και την ικανότητά μας να συμπάσχουμε με τους συνανθρώπους μας (empathy). Σύμφωνα με τον Daniel Goleman, όσοι έχουν υψηλό δείκτη ΕQ (Εmotional Quotient) είναι περισσότερο επιτυχημένοι, τόσο στην επαγγελματική όσο και στην προσωπική τους ζωή. Επομένως, ένα άτομο με μέτριο ΙQ και υψηλό ΕQ μπορεί να είναι περισσότερο πετυχημένο από ένα ιδιαίτερα ευφυές άτομο, αρκεί να καλλιεργήσει τη συναισθηματική του νοημοσύνη. Τέλος, ενώ η γνωστική μας νοημοσύνη είναι αποτέλεσμα της «γενετικής λοταρίας» και δεν αλλάζει, η συναισθηματική μας ευφυΐα υπόκειται σε διαρκή εξέλιξη κι επομένως μπορεί να βελτιωθεί.

Τα συναισθήματα είναι οι βιωματικές αντιδράσεις μας απέναντι σε γεγονότα που μας αφορούν άμεσα. Βιώνουμε θετικά συναισθήματα όπως ενθουσιασμό και χαρά όταν ικανοποιείται κάποια ανάγκη μας, σωματική ή ψυχολογική. Βασικές ανθρώπινες ανάγκες είναι η ανάγκη για αναγνώριση, για αυτοπραγμάτωση, για ανάπτυξη δεσμών με πρόσωπα ή ομάδες, για αυτονομία και για την κατάκτηση μιας κοινωνικής θέσης. Τα θετικά συναισθήματα συνήθως προάγουν τη συνεργασία. Αντιθέτως, τα αρνητικά συναισθήματα προκύπτουν όταν οι βαθύτερες ανάγκες μας παραμένουν ανεκπλήρωτες. Ο φόβος, ο θυμός και οι ενοχές ενεργοποιούν ανταγωνιστικές συμπεριφορές και δυναμιτίζουν τις προσπάθειες για εποικοδομητικό διάλογο.

Σε πολλές έννομες τάξεις έχει γίνει σήμερα ευρύτερα αποδεκτό ότι ο επιτυχημένος δικηγόρος πρέπει να είναι επιτυχημένος διαχειριστής συναισθημάτων, των δικών του και των άλλων, πελατών και συναδέλφων του. Η διαχείριση συναισθημάτων αποκτά ιδιαίτερη σημασία όταν ο δικηγόρος προσπαθεί να επιλύσει μια διαφορά εξωδικαστικά. Για τον λόγο αυτό, η θεωρία και οι τεχνικές των διαπραγματεύσεων έχουν εξελιχθεί παράλληλα με τον επιστημονικό κλάδο της ψυχολογίας.

Κάθε υπόθεση έχει διαστάσεις νομικές, οικονομικές, κοινωνικές αλλά και συναισθηματικές. Αυτές τις τελευταίες οι νομικοί συνήθως τις παραγνωρίζουν διότι θεωρούν ότι δεν άπτονται του αντικειμένου τους. Ωστόσο, για να αντεπεξέλθουν επιτυχώς στο έργο τους, οι δικηγόροι θα πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τους τον συναισθηματικό παράγοντα. Σε λίγα επαγγέλματα αναδεικνύεται με τόσο έντονο τρόπο το γεγονός ότι τα συναισθήματα έχουν επιπτώσεις- επιπτώσεις που συχνά φτάνουν στις αίθουσες των δικαστηρίων. Πράγματι, ήδη από το πρώτο διάστημα της άσκησής του, ένας νεαρός δικηγόρος σύντομα θα διαπιστώσει ότι ένας μεγάλος αριθμός υποθέσεων που χειρίζεται προϋποθέτουν κάποιον βαθμό συναισθηματικής εμπλοκής.

Η συναισθηματική εμπλοκή μεταφράζεται πρακτικά σ΄ ένα πιο συνεργατικό πνεύμα άσκησης του επαγγέλματος. Οι πρώτες σχετικές έρευνες που πραγματοποιήθηκαν στις ΗΠΑ στις αρχές του 1980 κατέδειξαν ότι οι δικηγόροι που υιοθετούσαν μια συνεργατική προσέγγιση, δηλαδή όσοι επιχειρούσαν να λύσουν το πρόβλημα (και όχι απλά και μόνο να επικρατήσουν στον δικαστικό αγώνα) ήταν πιο αποτελεσματικοί στον χειρισμό υποθέσεων σε σχέση με τους ανταγωνιστικούς συναδέλφους τους, αλλά επίσης απολάμβαναν μεγαλύτερη καταξίωση μέσα στο επάγγελμα.

Προκειμένου να ασκήσει με επιτυχία το επάγγελμά του, ο δικηγόρος είναι απαραίτητο να διαθέτει ένα σύνολο από δεξιότητες που αναπτύσσονται μέσα από συγκεκριμένες τεχνικές. Ανάμεσα σ΄ αυτές εξέχουσα θέση κατέχουν οι στρατηγικές διαχείρισης των συναισθημάτων. Με την εκμάθηση των στρατηγικών αυτών ο δικηγόρος είναι καλύτερα εφοδιασμένος να αντιμετωπίσει τις δυσκολίες του επαγγέλματος, διότι γίνεται καλύτερος γνώστης της ανθρώπινης ψυχολογίας. Βελτιώνει τις επικοινωνιακές του ικανότητες, γίνεται καλύτερος ακροατής κι επομένως συλλαμβάνει περισσότερες διαστάσεις των υποθέσεων που χειρίζεται. Κατανοεί καλύτερα τα εμπλεκόμενα πρόσωπα, τα κίνητρα, τις ανασφάλειές τους και τις βαθύτερες ανάγκες τους.

2. Ο δικηγόρος ως γνώστης της μη λεκτικής επικοινωνίας

Το επιστημονικό ενδιαφέρον για τη μη λεκτική επικοινωνία ουσιαστικά ξεκίνησε το 1872 με τη δημοσίευση του βιβλίου του Κάρολου Δαρβίνου, Η Έκφραση των Συναισθημάτων στον Άνθρωπο και τα Ζώα. Πολλά από τα συμπεράσματά του ήρθε έναν αιώνα αργότερα να επιβεβαιώσει η χαρτογράφηση του ανθρώπινου γονιδιώματος, που εντόπισε τις βιολογικές μας καταβολές ως αίτια πολλών ειδών συμπεριφοράς. Όταν επικοινωνούμε μεταξύ μας, περνάμε ο ένας στον άλλον μη λεκτικά μηνύματα που φανερώνουν πολλά για τα συναισθήματά μας, τον χαρακτήρα μας και τις προθέσεις μας. Οι ψυχολόγοι διακρίνουν πολλά είδη μη λεκτικής επικοινωνίας: τις εκφράσεις του προσώπου μας, τις χειρονομίες μας, την φωνητική επικοινωνία δηλαδή τον τόνο και την ένταση της φωνής μας, τη γλώσσα του σώματος, την ανάγκη μας για «προσωπικό χώρο», το βλέμμα μας, την απτική επικοινωνία και την εξωτερική μας εμφάνιση.

Όταν ο δικηγόρος μάθει τη γλώσσα της μη λεκτικής επικοινωνίας είναι σε θέση να διαπραγματευτεί πιο αποτελεσματικά με άτομα διαφορετικού φύλου, φυλής, εθνικής καταγωγής και κοινωνικής προέλευσης. Καθώς εξασκεί τη γλώσσα αυτή, σταδιακά αναπτύσσει περισσότερη αυτοπεποίθηση κι έτσι μπορεί να χειριστεί πιο σύνθετες διαπραγματεύσεις, όπου καλείται να αντιμετωπίσει όχι μόνο προβληματικές καταστάσεις, αλλά και προβληματικούς ανθρώπους. Οι ψυχολόγοι έχουν σκιαγραφήσει των προφίλ των προβληματικών προσωπικοτήτων που ενδέχεται με την συμπεριφορά τους να ζημιώσουν ανεπανόρθωτα την προσπάθεια επίτευξης συμφωνίας. Τα έντονα συναισθήματα είναι πηγές σύγκρουσης και οδηγούν στις περισσότερες περιπτώσεις στην κλιμάκωση της οποιασδήποτε διαμάχης. Καθώς ο δικηγόρος μετατρέπεται σε «διαχειριστή συναισθημάτων» ασκείται στον αυτο-έλεγχο και έτσι διατηρεί την πνευματική διαύγεια και την κριτική ικανότητα που απαιτείται για να παίρνει τις σωστές αποφάσεις και να αποφεύγει παγίδες και γνωστικά σφάλματα.

3. Ο δικηγόρος ως διαμεσολαβητής

Ένας καλός δικηγόρος πρέπει να μάθει όχι μόνο να κερδίζει, αλλά και να χάνει. Κυρίως όμως πρέπει να μάθει να μην υπονομεύει τις σχέσεις του με πελάτες και συναδέλφους. Όταν ο δικηγόρος υιοθετεί συνειδητά μια προσέγγιση που να λαμβάνει υπόψη της τη συναισθηματική διάσταση ανθρώπων και καταστάσεων, αποφεύγει διαισθητικά και μια σειρά στρατηγικών που είναι ηθικά επιλήψιμες ή πάντως ηθικά αμφιλεγόμενες, όπως ψέματα, εξαπάτηση, αποδυνάμωση του αντιπάλου, απόκρυψη πληροφοριών και οπορτουνιστική εκμετάλλευση πληροφοριών.

Οι περισσότερες επίδικες διαφορές στηρίζονται σε μια σύγκρουση θέσεων και συμφερόντων. Προκειμένου να επιλύσει τη διαφορά, είτε ακολουθώντας τη δικαστική οδό είτε επιχειρώντας να τη λύσει εξωδικαστικά, ο δικηγόρος πρέπει να «ξεκαθαρίσει το τοπίο». Για να αποσαφηνιστούν τα προβλήματα, πρέπει να εντοπιστούν τα συναισθήματα που τα συνοδεύουν και τα υποδαυλίζουν. Έτσι, ο δικηγόρος μπορεί να δει τα προβλήματα στις πραγματικές τους διαστάσεις και να τα χειριστεί καλύτερα. Ταυτόχρονα, ως εκπρόσωπος των συμφερόντων του πελάτη του, ο δικηγόρος «σφραγίζει» τις υποθέσεις του με τη δική του προσωπικότητα: οι δικές του εσωτερικές συγκρούσεις και η στάση που τηρεί γενικότερα απέναντι στη διαχείριση συγκρούσεων επηρεάζουν κάθε του ενέργεια. Μαθαίνοντας να ελέγχει πρώτα ο ίδιος τα συναισθήματά του, ο δικηγόρος μπορεί να δει τους άλλους δικηγόρους ως εν δυνάμει συνεργάτες και να αναζητήσει μαζί τους τις καλύτερες δυνατές λύσεις που να προάγουν τα συμφέροντα και των δύο πλευρών.

———————————————————————-
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Τα Νέα στις 14/5/2007. Μία παραλλαγή αυτού του άρθρου έχει δημοσιευτεί στην ιστοσελίδα «LawNet.gr» στις 17/3/2007

Είμαι βέβαιη πως κάθε γυναίκα που έχει συμβιώσει με Έλληνα χαμογέλασε πικρά διαβάζοντας τα αποτελέσματα του τελευταίου Ευρωβαρόμετρου, σύμφωνα με το οποίο οι Έλληνες άνδρες έρχονται τελευταίοι όλων των υπολοίπων Ευρωπαίων σε ό,τι αφορά τη συμμετοχή τους στις οικιακές εργασίες.

Κάθε Ελληνίδα που έχει ζήσει κάτω από την ίδια στέγη με Έλληνα μπορεί να σχολιάσει το στατιστικό αυτό δεδομένο και να περιγράψει την εμπειρία της, δίνοντας πάμπολλα και χαρακτηριστικά παραδείγματα από την καθημερινότητά της. Ωστόσο, έχει σημασία να προσεγγίσουμε τα αποτελέσματα της έρευνας από τη σκοπιά διαφορετικών επιστημών—να αναζητήσουμε και να εντοπίσουμε περισσότερες διαστάσεις τους, με σκοπό να ερμηνεύσουμε τη συμπεριφορά του Έλληνα άνδρα, αλλά και τη στάση της Ελληνίδας.

Ας δούμε πρώτα τη νομική διάσταση: στις εφημερίδες παρουσιάστηκαν τα αποτελέσματα με όρους όπως «οι άνδρες στη χώρα μας δεν δίνουν ένα χέρι στις γυναίκες τους για την καθαριότητα του σπιτιού», «μόνο το 3% των Ελλήνων βοηθούν το έτερον ήμισυ στην καθαριότητα του σπιτιού», κτλ.

Ο άνδρας εδώ παρουσιάζεται ως πρόσωπο που βοηθά τη γυναίκα στα οικιακά της καθήκοντα, ως άτομο που εθελοντικά προσφέρει τον χρόνο του για να βοηθήσει το άτομο που είναι κυρίως επιφορτισμένο με αυτόν τον ρόλο, τη σύζυγό του. Είναι όμως έτσι τα πράγματα; Είναι η Ελληνίδα υποχρεωμένη να ασχολείται αυτή κυρίως, αυτή σχεδόν αποκλειστικά (όπως επιβεβαιώνει το Ευρωβαρόμετρο) με τις οικιακές εργασίες;

Ακόμη κι ένας φοιτητής της Νομικής που έχει απλά παρακολουθήσει το μάθημα του Οικογενειακού Δικαίου γνωρίζει ότι μετά την αναθεώρηση που επέφερε ο Νόμος 1329/1983, η ισότητα των δύο φύλων είναι η βασική αρχή που διαπνέει τις σχέσεις των συζύγων στο γάμο. Το άρθρο 1387 του Αστικού μας Κώδικα προβλέπει ότι οι σύζυγοι «αποφασίζουν από κοινού για κάθε θέμα του συζυγικού βίου» και ρυθμίζουν τον κοινό βίο κατά τρόπο που να μην εμποδίζει «την επαγγελματική και την υπόλοιπη δραστηριότητα του καθενός από αυτούς και να μην παραβιάζει τη σφαίρα της προσωπικότητάς του». Τα άρθρα 1389 και 1390 ΑΚ κάνουν λόγο για «κοινή συμβολή των συζύγων στις οικογενειακές ανάγκες», που εξειδικεύεται σε μια σειρά αμοιβαίων υποχρεώσεων: για διατροφή δική τους και των τέκνων τους και για συμβολή τους στη λειτουργία του κοινού οίκου. Το άρθρο καταλήγει ότι η εκπλήρωση των υποχρεώσεων αυτών γίνεται «με τον τρόπο που επιβάλλει η έγγαμη συμβίωση» και «ανάλογα με τις συνθήκες της οικογενειακής ζωής».

Άρα ο νομοθέτης είχε την πρόθεση οι συζυγικές σχέσεις να είναι ισότιμες. Αυτό το μοντέλο γάμου είχε σκοπό να θεσμοθετήσει διότι πίστευε ότι η ελληνική κοινωνία είναι ώριμη να το δεχτεί. Οι εμπειρικές έρευνες των τελευταίων είκοσι ετών έχουν δείξει το αντίθετο: ότι η αλλαγή νοοτροπίας που αποτελεί τη βάση για την αυτόβουλη αλλαγή συμπεριφοράς των δύο φύλων στο γάμο τους επέρχεται με ρυθμούς βραδύτατους και κυρίως στα αστικά κέντρα.

Επομένως οι κοινωνικές μας αντιλήψεις είναι που μας διαφοροποιούν από τους υπόλοιπους Ευρωπαίους –και ο τρόπος που αυτές αντικατοπτρίζονται στη ρύθμιση της οικογενειακής ζωής είναι χαρακτηριστικός. Οι συμπεριφορές μας ως σύζυγοι είναι εμπειρικά μετρήσιμες και μ’ αυτήν την έννοια καταγράφονται και αξιολογούνται από τους κοινωνικούς επιστήμονες.

Έτσι, ένας κοινωνιολόγος θα έδινε μια διαφορετική απάντηση στο ερώτημα «είναι υποχρεωμένη η Ελληνίδα να επιφορτίζεται με την ευθύνη των οικιακών εργασιών»; Θα απαντούσε «δυστυχώς είναι, βάσει των κοινωνικών προτύπων που κυριαρχούν για τα δύο φύλα». Παρόμοια μηνύματα λαμβάνουμε και από άλλες χώρες. Tο 1989 η Arlie Hochschild (κοινωνιο-λόγος και καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια Berkeley) δημοσίευσε το βιβλίο της The Second Shift στο οποίο καταδείκνυε ότι οι Αμερικανίδες που εργάζονται εξω-οικιακά δουλεύουν «μια δεύτερη βάρδια» όταν επιστρέφουν στο σπίτι τους, διότι επιβαρύνονται σχεδόν αποκλειστικά με τις οικιακές εργασίες αλλά και με την φροντίδα των παιδιών [1]. Το συμπέρασμα είναι ότι οι νόμοι αναθεωρούνται, αλλά οι κοινωνικές προσδοκίες για τους ρόλους των δύο φύλων αντιστέκονται στις νομικές αλλαγές.

Ένας κοινωνιολόγος του δικαίου θα έδινε μια ακόμη πιο απαισιόδοξη απάντηση στο παραπάνω ερώτημα. Θα επισήμαινε ότι η ανισότητα που εξακολουθεί να χαρακτηρίζει την ελληνική οικογένεια συνιστά πηγή αδικίας σε πολλά επίπεδα κι έτσι συμβάλλει στο έλλειμμα θεσμών της κοινωνίας μας. Πρώτος ο Αριστοτέλης συνέλαβε και κατέγραψε τον συσχετισμό της δικαιοσύνης στον οίκο με τη δικαιοσύνη και την αρετή της πολιτείας στα Πολιτικά του (Ι, 1260b12):

«[O]ικία μεν πάσα μέρος πόλεως, ταύτα δ’ οικίας, την δε του μέρους προς την του όλου δει βλέπειν αρετήν, αναγκαίον προς την πολιτείαν βλέποντας παιδεύειν και τους παίδας και τας γυναίκας, είπερ τι διαφέρει προς το την πόλιν είναι σπουδαίαν και τους παίδας είναι σπουδαίους και τας γυναίκας σπουδαίας. Αναγκαίον δε διαφέρειν. αι μεν γαρ γυναίκες ήμισυ μέρος των ελευθέρων, εκ δε των παίδων οι κοινωνοί γίνονται της πολιτείας».

Η ανισότητα των δύο φύλων αποτελεί την κύρια τροχοπέδη για την ανύψωση της ποιότητας της συζυγικής σχέσης που εξασφαλίζει τη σταθερότητα της οικογενειακής ζωής. Ταυτόχρονα είναι εμπόδιο για την οικονομική πρόοδο και την κοινωνική ευημερία. Δεν είναι καθόλου τυχαίος ο συσχετισμός: οι χώρες που σημειώνουν σύμφωνα με το Ευρωβαρόμετρο μεγαλύτερη συμμετοχή των ανδρών στις οικιακές εργασίες (βλ. Φινλανδία) έχουν μεγαλύτερο κατά κεφαλήν εισόδημα και καλύτερους θεσμούς. Δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι η Φινλανδία είναι γνωστή για την έλλειψη διαφθοράς, το εξαιρετικό εκπαιδευτικό της σύστημα, το μεγάλο ποσοστό εισφοράς του ΑΕΠ στην Έρευνα και στην Τεχνολογία –και βέβαια τον υψηλότατο Δείκτη Ανθρώπινης Ανάπτυξης (Human Development Index) και Δείκτη Ανθρώπινης Ανάπτυξης Κατά Φύλο (Gender-related Development Index).

Η οικογένεια είναι ο βασικός φορέας κοινωνικοποίησης—εκεί αγόρια και κορίτσια μαθαίνουν τα πρότυπα συμπεριφοράς που θα τους συνοδεύουν στην ενήλικη ζωή τους. Το πώς θα τα ενστερνιστούν και πώς θα αντιδράσουν σ’ αυτά θα καθορίσει με τρόπο αποφασιστικό τις μετέπειτα αποφάσεις ζωής τους: πότε θα παντρευτούν και πόση διάρκεια θα έχει ο γάμος τους. Και πάλι τα δημογραφικά δεδομένα επιβεβαιώνουν αυτό που όλοι και όλες παρατηρούμε γύρω μας:

Τι είναι όλες αυτές οι τάσεις παρά το αθροιστικό αποτέλεσμα της προσπάθειας μεμονωμένων γυναικών να αντιδράσουν στην αδικία που φέρνει η ανισότητα –ή απλά η ορθολογική αντίδρασή τους στις δομές κινήτρων που δημιούργησαν ο νόμος και οι κανόνες κοινωνικής συμπεριφοράς;

Πώς λοιπόν θα αλλάξουν τα πρότυπα; Στην Ισπανία προσπάθησαν να το επιτύχουν δυναμικά, ψηφίζοντας το 2005 ειδικό νόμο που “υποχρέωνε” τους άνδρες να συμμετέχουν περισσότερο όχι μόνο στις οικιακές εργασίες, αλλά και στην φροντίδα των παιδιών και των ηλικιωμένων μελών της οικογένειάς τους. Προς το παρόν, οι αντιδράσεις των Ισπανών φαίνεται να έχουν κατισχύσει, δεδομένου ότι στοιχίζονται με τους Έλληνες άνδρες στην τελευταία θέση στο Ευρωβαρόμετρο. Στις χώρες του Ευρωπαϊκού νότου, οι κοινωνιολογικές μελέτες δίνουν μια απογοητευτική εικόνα, διότι δείχνουν ότι ο μέσος χρόνος που αφιερώνει ένας πατέρας στο παιδί του είναι περίπου 30 λεπτά. Στις ΗΠΑ, όπου σύμφωνα με έρευνες οι σύζυγοι ξοδεύουν περισσότερο χρόνο με τα παιδιά τους (τέσσερις περισσότερες ώρες σε σχέση με το 1985), συμμετέχουν ελάχιστα στις οικιακές εργασίες, πέφτοντας σε επίπεδα χαμηλότερα και του 1970.

Πιστεύω ότι δεν έχει γίνει βαθύτερα κατανοητή η σημασία της ανισότητας διότι δεν έχουν γίνει αντιληπτές οι συνέπειές της. Αν συνέβαινε αυτό, θα υπήρχε και η ευρύτερη κοινωνική συναίνεση που απαιτείται για μια συστηματική καμπάνια ενημέρωσης των Ελλήνων και των Ελληνίδων. Διαφορετικοί φορείς θα κινητοποιούνταν προς τον ίδιο στόχο ορμώμενοι από διαφορετικά κίνητρα: προοδευτικές μη κυβερνητικές οργανώσεις πολιτών για την εμπέδωση της ουσιαστικής ισότητας και πιο συντηρητικοί φορείς όπως η Εκκλησία της Ελλάδος για τη διατήρηση της συνοχής της ελληνικής οικογένειας σ’ έναν κόσμο που αλλάζει. Το πολύ σημαντικό έργο κρατικών θεσμικών οργάνων όπως είναι η Γενική Γραμματεία Ισότητας δεν μπορεί να καρποφορήσει χωρίς την αρωγή άλλων κοινωνικών δυνάμεων.

Προς το παρόν, ο Έλληνας πασάς είναι περιχαρακωμένος σε ρόλους που ταιριάζουν σε μιαν άλλη εποχή, με διαφορετικά κοινωνικά και οικονομικά δεδομένα. Πρέπει να προσαρμοστεί: πρέπει να αλλάξει στάση και να αναθεωρήσει το ρόλο του. Στον ρόλο του βοηθού της συζύγου απέτυχε. Ας διεκδικήσει για τον εαυτό του έναν καλύτερο ρόλο: αυτόν του συνεργάτη και συντρόφου — αυτού που ακόμη κι αν δεν μπορεί να συνεισφέρει στο ποσοστό που ορίζει ο νόμος, μπορεί ωστόσο να αξιολογήσει τους πολλαπλούς ρόλους της συζύγου του και να αναγνωρίσει την πολύτιμη συνεισφορά της στην οικογένεια. Μόνο έτσι θα γεννηθούν καινούρια πρότυπα συντροφικότητας που θα θέσουν τα θεμέλια για τους υγιείς γάμους του μέλλοντος. Οι πασάδες ούτως ή άλλως ανήκουν στο παρελθόν.

———————————————————————-
Πηγές:

Μία παραλλαγή αυτού του άρθρου δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Ελευθεροτυπία» στις 17/3/2007