«Δεν ανησύχησεν ο Νέρων όταν άκουσε
του Δελφικού Μαντείου τον χρησμό.
“Τα εβδομήντα τρία χρόνια να φοβάται”.
Είχε καιρό ακόμη να χαρεί.
Τριάντα χρονώ είναι. Πολύ αρκετή
ειν’ η διορία που ο Θεός του δίδει
Για να φροντίσει για τους μέλλοντας κινδύνους.
…
Αυτά ο Νέρων. Και στην Ισπανία ο Γάλλος
κρυφά το στράτευμά του συναθροίζει και το ασκεί,
ο γέροντας ο εβδομήντα τριώ χρονώ.»
Κ.Π. Καβάφης, «Η Διορία του Νέρωνος», 1918

Όταν στις 2 Δεκεμβρίου του 2009 το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο ανακοινώνει- με βάση το άρθρο 104 πργ. 8 συνθΕΕ- την υπαγωγή της Ελλάδας σε καθεστώς επιτήρησης, η ελληνική κοινωνία και το πολιτικό μας σύστημα βρίσκονται αντιμέτωπες με την υποχρέωση της αναγνώρισης της σκληρής πραγματικότητας της οικονομικής, πολιτικής και κοινωνικής χρεοκοπίας. Ο εγκλωβισμός της ελληνικής οικονομίας στο επίκεντρο της κρίσης του ευρώ, οι διεθνείς αντιδράσεις για τις ακολουθούμενες μεθοδεύσεις μας (τα περίφημα πλέον «greek statistics») και ο υπαρκτός κίνδυνος πτώχευσης, λειτούργησαν ως καθρέφτης που αποκάλυψε τις χρόνιες αδυναμίες μας κατά τρόπο που δεν μπορούσαμε να συνεχίσουμε να αγνοούμε. Ο «μεγάλος ασθενής της Ευρώπης», σύμφωνα με το έγκυρο περιοδικό BusinessWeek, πρέπει άμεσα να αλλάξει ρότα προκειμένου να μην τσακιστεί στα απότομα βράχια των διεθνών χρηματοπιστωτικών αγορών, της αδυναμίας εξυπηρέτησης του χρέους και της πολιτικής αναξιοπιστίας, παράγοντες που απειλούν να θέσουν τη χώρα μας στο περιθώριο της Ιστορίας για τις επόμενες δεκαετίες.

Η ύφεση του 2009 τερματίζει μία πολύχρονη περίοδο συνεχούς οικονομικής μεγέθυνσης (1995-2008) που ενέτεινε τον εφησυχασμό για τις δομικές ανεπάρκειες του ακολουθούμενου αναπτυξιακού μοντέλου, κύρια χαρακτηριστικά του οποίου υπήρξαν τα υψηλά δημοσιονομικά ελλείμματα, η διαρκής πιστωτική επέκταση και οι σημαντικές μεταφορές κοινοτικών πόρων. Ειδικά το χαμηλό κόστος δανεισμού, απόρροια της συμμετοχής στην ΟΝΕ, αντί να χρησιμοποιηθεί ως μέσο διευκόλυνσης της μετάβασης σε ένα σύγχρονο μοντέλο οικονομικής ανάπτυξης, επέτρεψε την αναβολή των αναγκαίων μεταρρυθμίσεων και την αναπαραγωγή του κυρίαρχου οικονομικο-πολιτικού συστήματος, το οποίο και αρθρώνεται στην πελατειακή αναδιανομή του εθνικού πλούτου μέσω της κατοχύρωσης και διανομής προσόδων σε πλήθος κοινωνικών ομάδων και επαγγελματικών φορέων.

Είναι προφανές ότι, οι ευθύνες του δημοσιονομικού εκτροχιασμού βαρύνουν πρώτιστα την καραμανλική διακυβέρνηση των ετών 2007-2009, περίοδο κατά την οποία δεν υπήρξε η παραμικρή αντίδραση στην ταυτόχρονη χειροτέρευση όλων των δημοσιονομικών μεγεθών (χρέος, έλλειμμα, ισοζύγιο πληρωμών). Το υψηλότερο κόστος δανεισμού λόγω της διεθνούς κρίσης, όχι μόνο δεν αποτρέπει τη συνέχιση των υψηλών ρυθμών ιδιωτικής κατανάλωσης αλλά και, δεν επηρεάζει τις πολιτικές επιλογές της αύξησης των (μη παραγωγικών) δημόσιων δαπανών. Ταυτόχρονα, η κατάρρευση των εισπρακτικών μηχανισμών και γενικότερα η επικρατούσα πλαδαρότητα σε όλα τα επίπεδα της διακυβέρνησης, εκπέμπουν σήμα μίας κυβέρνησης αδύναμης και απρόθυμης να ανταπεξέλθει στις πιέσεις του εσωτερικού και εξωτερικού περιβάλλοντος.

Ωστόσο, τα σημάδια της κρίσης, για όποιον δεν επαναπαυόταν στη ψευδή (πλην όμως βολική) ασφάλεια της επίπλαστης οικονομικής μεγέθυνσης και της μετάθεσης των αναγκαίων αλλαγών, ήταν εκεί πολύ πριν, προδιαγράφοντας τα μελλούμενα κατά τρόπο σχεδόν αναπόδραστο. Η υστέρηση της Ελλάδας σε κρίσιμους δείκτες ανάπτυξης όπως, μεταξύ άλλων, η ανταγωνιστικότητα και το επιχειρηματικό περιβάλλον, η διαφθορά και η παρα-οικονομία, η λειτουργία της δημόσιας διοίκησης και η καλή διακυβέρνηση (good governance), δημιουργούσε δυνάμει επικίνδυνες συνθήκες στο σύγχρονο περιβάλλον των διεθνοποιημένων και αλληλοεξαρτώμενων οικονομιών. Και όπως τελικά αποδείχτηκε με δραματικό τρόπο, η ελληνική οικονομία δεν ήταν τόσο θωρακισμένη όσο θέλαμε να πιστεύουμε.

Διόλου τυχαία λοιπόν, τα τελευταία χρόνια συντηρείται και αναπαράγεται μία φιλολογία της κρίσης, αν και όχι με σαφήνεια οριοθετημένη. Και όπως εύστοχα παρατηρούσε ο ιταλός πολιτικός στοχαστής Αντόνιο Γκράμσι στα Τετράδια της Φυλακής, «μία κρίση μπορεί να διαρκέσει για δεκαετίες. Αυτή η ξεχωριστή διάρκεια σημαίνει ότι αθεράπευτες διαρθρωτικές αντιθέσεις έχουν αποκαλυφθεί και παρά το γεγονός αυτό, οι πολιτικές δυνάμεις που αγωνίζονται να υπερασπιστούν και να διατηρήσουν τις υπαρκτές δομές, καταβάλουν κάθε δυνατή προσπάθεια να τις θεραπεύσουν και να τις ξεπεράσουν εντός συγκεκριμένων ορίων».

Πραγματικά, υπήρξαν στο παρελθόν αρκετές προσπάθειες να διορθωθούν τα κακώς κείμενα, περισσότερο και λιγότερο πετυχημένες, όπως ήταν ο «εκσυγχρονισμός» και η «επανίδρυση του κράτους», πάντοτε όμως στο πλαίσιο που επέβαλε ο στενός πολιτικός ορίζοντας που διαμόρφωναν οι υπολογισμοί πολιτικού κόστους-οφέλους των εκάστοτε κυβερνήσεων.

Το νέο βιβλίο του ομότιμου καθηγητή του Εθνικού & Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών Πάνου Καζάκου, μπορεί να διαβαστεί ακριβώς ως ένα χρονικό των προσπαθειών των διαδοχικών κυβερνήσεων της περιόδου 1993-2010 να εξισορροπήσουν ανάμεσα στις αναγκαίες μεταρρυθμίσεις και στις επωφελείς αδράνειες και βολικές καθυστερήσεις. Αυτή η εξαιρετικά ευαίσθητη ισορροπία ανάμεσα στις απαιτούμενες αλλαγές πλεύσης και στα όρια που θέτουν οι πελατειακές αντοχές του πολιτικού συστήματος εξηγεί μεταξύ άλλων γιατί όλες οι προσπάθειες σύγκλισης με τους ευρωπαίους εταίρους μας έμειναν διαχρονικά ημιτελείς καθώς, ως άλλοι Σίσυφοι παρατηρούσαμε στωικά το βράχο των επίπονων προσπαθειών μας να κατρακυλά στο σημείο εκκίνησης, ξανά και ξανά.

Ο συγγραφέας ορθά επισημαίνει το «διαχρονικό ρήγμα ανάμεσα σε γνώση και πολιτική πράξη» χρησιμοποιώντας ως τυπικό παράδειγμα το ασφαλιστικό όπου οι επισημάνσεις των διαφόρων επιστημονικών επιτροπών παρέμειναν αναξιοποίητες.

Ο καθ. Καζάκος κάνει εύστοχα λόγο για «μακρο-οικονομικό λαϊκισμό», δεξιάς και αριστερής προέλευσης, που συνίσταται σε «μία οικονομική αντίληψη για τη διαχείριση της οικονομίας που τονίζει την αναδιανομή, υποβαθμίζει τους κινδύνους δημοσιονομικών ανισορροπιών και του πληθωρισμού και παραβλέπει τους εξωτερικούς περιορισμούς» (σελ. 133).

Γιατί όμως ο πολιτικός λόγος του λαϊκισμού εκτοπίζει με χαρακτηριστική ευκολία την επιστημονική-τεχνοκρατική γνώση; Και γιατί οι κυβερνώντες εμφανίζονται εξαιρετικά πρόθυμοι να εγκαταλείψουν την προώθηση μεταρρυθμίσεων που οι ίδιοι έχουν προηγουμένως αναγνωρίσει τη σημασία τους;

Μία απάντηση σε αυτά τα ερωτήματα προσφέρει το πλαίσιο της ανάλυσης που ακολουθεί ο συγγραφέας. Ακολουθώντας τη θεωρία της δημόσιας επιλογής, ο Καζάκος επικεντρώνεται στη σημασία των τυπικών και άτυπων μορφών θεσμικής οργάνωσης του πολιτικο-οικονομικού μας συστήματος και τις ορθολογικές επιλογές των πολιτών που προσαρμόζουν ανάλογα τις συμπεριφορές τους. Σε αυτό το πλαίσιο κυριαρχούν οι αδύναμοι τυπικοί θεσμοί διακυβέρνησης, το ανεπαρκές κοινωνικό κεφάλαιο και η χαμηλή «εμπιστοσύνη» (trust) μεταξύ των κοινωνικών εταίρων και τέλος, ένας ιδεολογικά ακατέργαστος αντι-φιλελευθερισμός που μετουσιώνεται σε αρνητική προδιάθεση απέναντι στις αγορές (anti-market bias). Συνολικά διαμορφώνεται ένα ισχυρό πλέγμα οικονομικών και πολιτικών συμφερόντων που έχουν τη δυνατότητα να μπλοκάρουν (veto) κάθε προσπάθεια εισαγωγής αλλαγών αυξάνοντας κατακόρυφα το πολιτικό κόστος για εκείνους που τις στηρίζουν.

Σήμερα όμως, η κρίσιμη κατάσταση των δημόσιων οικονομικών επιβάλει σημαντικές αλλαγές στον μέχρι πρότινος ακολουθούμενο τρόπο λειτουργίας του πολιτικο-οικονομικού μας συστήματος. Στην πραγματικότητα επιτάσσει τη διαμόρφωση ενός νέου μοντέλου οικονομικής ανάπτυξης. Ωστόσο φοβούμαστε ότι, κάτι τέτοιο δεν φαίνεται να γίνεται πλήρως αντιληπτό από μεγάλο μέρος της ελληνικής κοινωνίας που συνεπικουρούμενο από την αξιωματική αντιπολίτευση (που μοιάζει να κινείται ανάμεσα σε έναν ακατέργαστο και μάλλον αφελή κεϋνσιανισμό και στην ανεύθυνη ψηφοθηρία περί αντικατάστασης του Μνημονίου από μια «δέσμη αναπτυξιακών μέτρων») δείχνει να πιστεύει πως έπειτα από ένα διάστημα επώδυνης προσαρμογής-διόρθωσης θα είμαστε σε θέση να επανέλθουμε στις γνώριμες επιλογές του πρόσφατου παρελθόντος.

Ωστόσο, τίποτε δεν απέχει περισσότερο από αυτές τις αντιλήψεις. Οι κανόνες δημοσιονομικής πειθαρχίας που πρόκειται να διαμορφώσει και υιοθετήσει η Ευρωπαϊκή Ένωση θα είναι ιδιαίτερα αυστηροί απέναντι σε άφρονες και κοντόθωρες οικονομικές επιλογές των κρατών-μελών. Τα διεθνή κεφάλαια, έπειτα από την πρόσφατη παγκόσμια ύφεση που τοποθέτησε τον σκεπτικισμό στη θέση της οικονομικής αισιοδοξίας, θα ζητούν αυξημένες εγγυήσεις ώστε ένα μετακινηθούν σε περιοχές αυξημένου ρίσκου.

Τελικά, υπάρχει διέξοδος προς ένα διατηρήσιμο δρόμο ευημερίας και ένα μοντέλο ανάπτυξης σε στέρεες βάσεις που να αξιοποιεί αποτελεσματικά τα συγκριτικά πλεονεκτήματα της χώρας; Ο συγγραφέας στις καταληκτικές γραμμές του βιβλίου θεωρεί πως η «πράσινη οικονομία» μπορεί υπό προϋποθέσεις να προσφέρει σημαντικές ευκαιρίες ανάπτυξης σε πολλούς τομείς της οικονομικής δραστηριότητας, δημιουργώντας θέσεις απασχόλησης και μειώνοντας την εξάρτηση μας από ενεργοβόρες μορφές ανάπτυξης με υψηλό περιβαλλοντικό και οικονομικό κόστος. Κάτι τέτοιο βέβαια προϋποθέτει σαφή σχεδιασμό βιομηχανικής πολιτικής και συνέργειες κράτους-επιχειρήσεων που φαίνεται να γίνονται συνήθης πρακτική σε όλο τον πλανήτη. Και βέβαια κοντά σε αυτά, προ-απαιτείται μία πολιτική ηγεσία ικανή να εμπνεύσει ένα νέο συλλογικό όραμα, να σχεδιάσει τις απαιτούμενες πολιτικές για την επίτευξή του και να τις εφαρμόσει αποφασιστικά.

Τα παραπάνω μένει βέβαια να αποδειχτούν. Μέχρι τότε όμως το σύντομο και περιεκτικό έργο του καθ. Καζάκου θα συντροφεύσει τους αναγνώστες με μια εξαιρετικά χρήσιμη και καλογραμμένη καταγραφή των ευμετάβλητων ισορροπιών ανάμεσα στις πολιτικές και τις οικονομικές αγορές που καθόρισαν τις οικονομικές μας τύχες την τελευταία δεκαπενταετία, προσφέροντας μας ταυτόχρονα μία πειστική ερμηνεία για την κατάληξη της συλλογικής μας πορείας στα σημερινά αδιέξοδα. Πράγμα διόλου ασήμαντο σε μία περίοδο όπου στην πολιτική ζωή του τόπου μας κυριαρχούν οι αφορισμοί και τα ευχολόγια, η έλλειψη ιδεών και η σύγχυση των πνευμάτων.

Δημήτρης Σκάλκος

Επρόκειτο για μία υπέροχη παράσταση που, πέρα από τις σπουδαίες ερμηνείες των ηθοποιών, δεν υπέπεσε στις γνωστές ευκολίες επιθεωρησιακού χαρακτήρα στις οποίες μάλλον μας έχουν συνηθίσει στα τελευταία χρόνια οι μεταφορές των έργων του μεγάλου κωμωδιογράφου και μοναδικού ανατόμου των δημόσιων ηθών της Πόλης.

Ταυτόχρονα όμως, η παράσταση υπήρξε ακούσιος δημιουργός μίας παράπλευρης εμπειρίας εξόχως αποκαλυπτικής για τα δημόσια ήθη των σύγχρονων ελλήνων. Έτσι, όταν ο περίφημος Αλλαντοπώλης απευθύνει το διάγγελμά του στο λαό εξαγγέλλοντας μέτρα για την ανάκαμψη της πόλης, το κοινό της Επιδαύρου επιβραβεύει με χειροκροτήματα εκείνες τις προτάσεις που επιδοκιμάζει και προφανώς θα ήθελε να τις δει να τυγχάνουν εφαρμογής στην τωρινή διακυβέρνηση της χώρας. Και αν οι επευφημίες των θεατών ήταν μάλλον αναμενόμενες στις προτάσεις, πχ., περί φορολόγησης της εκκλησιαστικής περιουσίας, εντύπωση μας έκανε η ολοφάνερα παγερή υποδοχή της πρότασης περί πάταξης της φοροδιαφυγής.

Φυσικά, ο υποψιασμένος αναγνώστης δεν εντυπωσιάζεται από την παρουσία αρκετών φοροφυγάδων ανάμεσα στους θεατές της παράστασης. Γνωρίζει, μεταξύ άλλων, τη μεγάλη διάδοση της αυτό-απασχόλησης στην Ελλάδα (λόγω και των αυξημένων ευκαιριών για φοροδιαφυγή) καθώς και την (συμπτωματική;) συγκέντρωση σημαντικού μέρους των δηλούμενων εισοδημάτων κοντά στο κάθε φορά αφορολόγητο όριο. Γνωρίζει επίσης για το πλασματικό ΑΕΠ και την εκτεταμένη παραοικονομία καθώς και για την υστέρηση εσόδων από τους άμεσους φόρους σε σχέση με τον κοινοτικό μέσο όρο. Και αντιλαμβάνεται βέβαια τις συνέπειες της φοροδιαφυγής στη (δια)φθορά των πολιτικών θεσμών, στη διεύρυνση του δημοσιονομικού ελλείμματος, στον περιορισμό κάθε ουσιαστικής δυνατότητας εφαρμογής κοινωνικών πολιτικών (υγεία, παιδεία, απασχόληση), όπως επίσης και τις προφανείς αδικίες για τους μισθωτούς αλλά και για τα χαμηλότερα εισοδηματικά στρώματα λόγω των έτσι ή αλλιώς περιορισμένων εισοδημάτων τους.

Και βέβαια η φοροδιαφυγή δεν αποτελεί νέο φαινόμενο. Είναι μάλιστα τόσο παλαιά όσο και η φορολόγηση και η ευρεία διάδοσή της τον καιρό του Αριστοφάνη συνιστούσε μία διαρκή απειλή για τα δημόσια έσοδα. Ωστόσο, η πολιτική και ηθική αντιμετώπιση της φοροδιαφυγής ήταν μάλλον διαφορετική καθώς γινόταν αντιληπτή ως αντι-κοινωνική πράξη, όπως και κάθε ενέργεια που στρεφόταν κατά του δημόσιου συμφέροντος. Όπως λέει χαρακτηριστικά ο Περικλής στον Επιτάφιο του, το 431 π.Χ., «αν, ωστόσο, η αυστηρότητα λείπει από την καθημερινή μας ζωή, στα δημόσια πράγματα, από εσωτερικό σεβασμό, δεν παρανομούμε. Σεβόμαστε τους άρχοντες, πειθαρχούμε στους νόμους και, μάλιστα, σε όσους έχουν γίνει για να προστατεύουν τους αδύνατους και όσους, αν και άγραφοι, είναι ντροπή να τους παραβαίνει κανείς».

Αν και ο Περικλής εκφώνησε τον Επιτάφιο σε μία δεδομένη ιστορική στιγμή και με συγκεκριμένη στόχευση, είναι προφανής η αναντιστοιχία των λόγων του αθηναίου ηγέτη με τη σημερινή κατάσταση της κατακερματισμένης ελληνικής κοινωνίας. Μία κοινωνία οι πολίτες της οποίας αρέσκονται στην ιδιώτευση χωρίς καμία αίσθηση υποχρεώσεων απέναντι στο κράτος και τους συμπολίτες τους, παρά μόνο δικαιωμάτων απέναντι σε ένα «κούφιο» κράτος που ρόλο του διαμεσολαβητή ανάμεσα σε πολυάριθμες προσοδοθηρικές ομάδες που νέμονται πλούτο και πόρους, ιδιωτικούς και δημόσιους. Είναι μάλιστα τέτοια η διάδοση, ο κυνισμός και ο συμβιβασμός (και η ηθική διάβρωση, θα προσθέταμε επίσης) που δεν μπαίνουν καν στον κόπο να κρατήσουν τα προσχήματα μίας έστω λεκτικής αποδοκιμασίας της φοροδιαφυγής. Κάπως έτσι (και ίσως υπερβολικά) εκλάβαμε την αντίδραση μεγάλου μέρους των θεατών της παράστασης.

Υπό αυτό το πρίσμα, θα μπορούσε κάποιος να αναρωτηθεί για την πολιτική υποδοχή και την αποτελεσματικότητα της πρακτικής της δημοσιοποίησης των ονομάτων των φοροφυγάδων αλλά και γενικότερα για τον τελικό περιορισμό της εκτεταμένης φοροδιαφυγής, καθώς η δίωξη τους θα συνεπαγόταν την τιμωρία μεγάλου μέρους των υπόχρεων σε φορολόγηση πολιτών, σε κάθε περίπτωση εξαιρετικά ασύμφορου από την άποψη του πολιτικού κόστους για τους πολιτικούς που θα αναλάμβαναν αυτή τη μάλλον αυτό-καταστροφική πρωτοβουλία.

Ο Αριστοφάνης επιχειρεί να ξεπεράσει το πρόβλημα εισάγοντας ένα κωμικό τέχνασμα. Ένα αντίπαλο δέος (τον Αγοράκριτο) απέναντι στον φαύλο κυρίαρχο πολιτικό (και τότε αντίπαλο του Περικλή, τον Κλέωνα) που τον εκτοπίζει χρησιμοποιώντας τα ίδια ανήθικα μέσα. Πρόκειται για προβληματική που συναντάμε στα Πολιτικά του Αριστοτέλη και αργότερα στον Κικέρωνα και φυσικά στον Ηγεμόνα του Μακιαβέλι και αφορά την υιοθέτηση εκείνης της πολιτικής ηθικής που θα επιτρέψει την «καλή διακυβέρνηση» απέναντι στην κυριαρχία της φαυλότητας

Και με τους σύγχρονους όρους της πολιτικής διαχείρισης και σε επίπεδο πολιτικής ηγεσίας, πώς κατορθώνεις σε περιόδους κρίσεις να πείσεις και να παρακινήσεις το πολιτικό σώμα να εγκαταλείψει παγιωμένες και συχνά προσοδοφόρες πρακτικές και να υιοθετήσει νέες στηρίζοντας επώδυνα μέτρα;

Το ζήτημα όμως δεν (πρέπει να) τίθεται μόνο με όρους πολιτικής φιλοσοφίας, πολιτικού μάνατζμεντ ή πολιτικής επικοινωνίας. Αντί της (θεμιτής) απαξίωσης της φοροδιαφυγής με αμφίβολα όμως αποτελέσματα, απαιτείται η προώθηση μίας δέσμης αντικινήτρων για τους φοροφυγάδες, με τη συνολική αλλαγή του θεσμικού πλαισίου που διέπει τη λειτουργία του κράτους και των αγορών, κατά τρόπο που επιβραβεύει την παραγωγικότητα της εργασίας και αποτρέπει την άκοπη προσοδοθηρία. Σήμερα βρίσκεται στη διάθεσή μας ένας μεγάλος αριθμός δημόσιων πολιτικών που εφαρμόζονται επιτυχημένα στις σύγχρονες δημοκρατίες, από τις οποίες μπορούν οι κυβερνώντες να επιλέξουν εκείνες που με τις κατάλληλες προσαρμογές θα συμβάλουν στη διαμόρφωση ενός διάφανου και αποτελεσματικού κράτους δικαίου στο οποίο πρακτικές όπως αυτές της φοροδιαφυγής αποτελούν περιορισμένα φαινόμενα μικρο-διαφθοράς και όχι βασικό πρόβλημα οικονομικής διακυβέρνησης.

Φυσικά οι απαντήσεις στα παραπάνω ερωτήματα δεν βρίσκονται στις κωμωδίες του Αριστοφάνη. Σε κάθε περίπτωση πάντως, η παρακολούθηση των έργων του στις μέρες μας είναι σαφώς και πολλαπλώς χρησιμότερη από την παρακολούθηση των έργων των σύγχρονων- κυρίως τηλεοπτικών- κωμωδιογράφων που αρέσκονται να χαϊδεύουν τα αυτιά ενός κοινού εξίσου πρόθυμου να απεκδυθεί κάθε ίχνος ευθύνης για το σημερινό κατάντημα της χώρας. Άλλωστε η έννοια της ατομικής ευθύνης δεν απαντάται συχνά στο λεξιλόγιο τους και μάλλον απουσιάζει από τις καταστατικές αρχές της σύγχρονης ελληνικής πολιτείας. Με άλλα λόγια, δύσκολοι καιροί (και) για τους Αριστοφάνηδες.

Δημήτρης Σκάλκος

«Όλα τα ζώα είναι ίσα, αλλά κάποια ζώα είναι περισσότερο ίσα από τα άλλα.»
Η Φάρμα των Ζώων

Ο Alexis de Tocqueville έλεγε πως οι δεξιότητες που παράγουν θαυμάσια λογοτεχνία, δεν παράγουν απαραίτητα και ορθή πολιτική, και στις περισσότερες των περιπτώσεων είχε δίκιο. Ωστόσο, δεν υπήρξε τέτοια η περίπτωση του αγγλο-ινδού συγγραφέα και δημοσιογράφου George Orwell (1903-1950), το έργο του οποίου χαρακτηρίζεται από πολιτική διεισδυτικότητα, νοηματική σαφήνεια και αδιαμφισβήτητη λογοτεχνική αξία ικανό να σταθεί και να εμπνεύσει εξήντα χρόνια έπειτα από τον θάνατο του.

Συγγραφέας που «σφράγισε το βρετανικό δοκίμιο όπως κανείς άλλος από την εποχή του Henry Hazlitt», σύμφωνα με το περιοδικό Newsweek, ο Eric Arthur Blair, όπως ήταν το πραγματικό του όνομα, εμπνευστής εκφράσεων που έμειναν στην ιστορία (μεταξύ των οποίων ο όρος «ψυχρός πόλεμος»), υπήρξε παράλληλα οξυδερκής αναλυτής της πολιτικής πραγματικότητας της εποχής του, που οι κατοπινές εξελίξεις, το δίχως άλλο, τον δικαίωσαν.

Πενήντα χρόνια από την έκδοση της περίφημης Φάρμας των Ζώων (Animal Farm, 1945), η οποία καθυστέρησε λόγω της αρχικής της απόρριψης από τον T.S. Eliot, ο Όργουελ προσφέρει μία αξεπέραστη αλληγορική πολιτική σάτιρα που περιγράφει την τραγικότητα της διάψευσης των προσδοκιών της Οκτωβριανής Επανάστασης, και ταυτόχρονα κάθε επανάστασης που δίνει υπέρμετρες και δίχως έλεγχο εξουσίες σε μία μικρή ομάδα αντιπροσώπων.

Στο σύντομο αυτό έργο του, ο Όργουελ εξιστορεί τις περιπέτειες των ζώων μίας φάρμας, τα οποία υπό την ηγεσία των γουρουνιών εξεγείρονται κατά του ιδιοκτήτη της και εκμεταλλευτή τους κ. Jones, παρά μόνο για να βρουν στη συνέχεια μία εξίσου αφόρητη κατάσταση υπό τη νέα τους διοίκηση.

Όταν τελικά ο Ναπολέων, το γουρούνι-ηγέτης της φάρμας, συμμαχεί με τους ανθρώπους προκειμένου να διαφυλάξουν από κοινού την εξουσία τους απέναντι στους καταπιεζόμενους ανθρώπους και ζώα, ο συγγραφέας δεν αφήνει την παραμικρή αμφιβολία για το κεντρικό μήνυμα του έργου του: η εξουσία διαφθείρει και προωθεί τα συμφέροντα αυτών που την ασκούν.

Στην εισαγωγή που έγραψε ο Όργουελ το 1947, ειδικά για την ουκρανική έκδοση της Φάρμας των Ζώων, που διανεμήθηκε στους Ουκρανούς πρόσφυγες, η Σοβιετική Ένωση χαρακτηρίζεται ως μία ιεραρχική κοινωνία όπου οι εξουσιαστές δεν έχουν κανένα λόγο να παραχωρήσουν τις εξουσίες τους, όπως άλλωστε και κάθε άλλη κυρίαρχη τάξη.

Ο Όργουελ είχε επηρεαστεί- αν και επικριτικός απέναντι του- από το γνωστό έργο του James Burnham (1905-1987) The Managerial Revolution (1941) που προέβλεπε την αντικατάσταση της πολιτικής αντιπαράθεσης από το διαχειριστικό κράτος που ελέγχει μία κάστα τεχνοκρατών, η οποία κυριαρχεί σε μία κοινωνία όπου ο καπιταλισμός δεν λειτουργεί και ο σοσιαλισμός δεν έρχεται. Οι αναλογίες είναι προφανείς.

Αξίζει να σημειωθεί ότι, ο Burnham διαφωνούσε με όσους υποστήριζαν στους κόλπους του αμερικανικού τροτσκιστικού Σοσιαλιστικού Εργατικού Κόμματος (Socialist Workers Party), του οποίου υπήρξε ιδρυτικό στέλεχος, ότι η Σοβιετική Ένωση είναι κράτος των εργατών χωρίς όμως η εξουσία να ασκείται από τους ίδιους (degenerated worker’s state, σύμφωνα με την τροτσκιστική ορολογία) και άρα θα έπρεπε να στηρίζεται κριτικά. Αντίθετα επέμενε στην άποψη ότι η ΕΣΣΔ δεν ήταν τίποτε περισσότερο από ένα γραφειοκρατικό κολεκτιβιστικό κράτος που δεν έπρεπε να τύχει ουδεμίας υποστήριξης.

Αν ο Marx έγραψε για την «δικτατορία του προλεταριάτου» και ο Λένιν την όρισε ως την απεριόριστη εξουσία βασισμένη στη δύναμη και όχι στους νόμους, o Όργουελ επέμεινε στη φύση της εξουσίας καθεαυτής, απογυμνωμένης από κάθε ιδεολογικό μανδύα- μία σιδερένια και απρόσωπη δύναμη, ένα αυτό-αναφορικό χομπσιανό σύστημα κυριαρχίας, «το πιο παγωμένο από όλα τα κρύα τέρατα» για τον Nietzsche.

Μερικές δεκαετίες μετά, οι θεωρίες της δημόσιας επιλογής (public choice theories- James Buchanan, Gordon Tullock, Douglass North, κ.ά.) μέσα από την οικονομική ανάλυση των θεσμών κατέδειξαν εκείνες τις περιπτώσεις όπου η επιδίωξη της εξυπηρέτησης των στενά προσδιοριζόμενων συμφερόντων αποτελεί την ορθολογική επιλογή των κυβερνώντων («where you stand is where you sit», ήτοι πως η θέση σου καθορίζει τις αντιλήψεις σου).

Παρότι ο Όργουελ σε όλη τη διάρκεια του σύντομου βίου του δεν σταμάτησε να ακολουθεί τις αρχές του δημοκρατικού σοσιαλισμού, δεν μπορεί κανείς να παραγνωρίσει τις ιδεολογικές συγγένειες των απόψεων του με τη φιλελεύθερη σκέψη του στοχαστή λόρδου Acton («η εξουσία διαφθείρει, και η απόλυτη εξουσία διαφθείρει απόλυτα») καθώς επίσης και με το έργο συγγραφέων όπως ο Edmund Burke στο έργο του Αντιλήψεις για την Επανάσταση στη Γαλλία και ο Alexis de Tocqueville στη Δημοκρατία στην Αμερική, οι οποίοι, από διαφορετικές βέβαια οπτικές γωνίες, στέκουν επικριτικά απέναντι στον κολεκτιβισμό. Παρόμοιες αντιλήψεις με αυτές του Όργουελ μοιράζεται ένα πλήθος σημαντικών μη μαρξιστών σοσιαλιστών, όπως ο Bertrand Russell.

Ο πολωνός, και παλαιός αντικαθεστωτικός, φιλόσοφος Leszek Kolakowski, σπουδαίος ανατόμος του φαινομένου του ολοκληρωτισμού, έχει επισημάνει ότι δεν γνωρίζουμε τον τρόπο να εναρμονίζουμε τα συγκρουόμενα συμφέροντα των μελών μίας κοινωνίας καθώς, «δεν υπάρχει ένα σχέδιο μιας ασφαλούς και χωρίς συγκρούσεις κοινωνίας». Και φυσικά, η βίαιη κατάργηση των αντιτιθέμενων συμφερόντων δεν αποτελεί σε καμία περίπτωση τη λύση των κοινωνικών ζητημάτων.

Στο 1984 (1948) ο Όργουελ περιγράφει το εφιαλτικό σενάριο μίας ολοκληρωτικής δυστοπίας, όπου ο Μεγάλος Αδελφός ρυθμίζει στην παραμικρή λεπτομέρεια τους την κοινωνική αλλά ακόμη και την προσωπική ζωή των πολιτών της φανταστικής Ωκεανίας. Σήμερα το επίθετο «οργουελικός» χρησιμοποιείται προκειμένου να περιγραφεί ο απόλυτος έλεγχος και παρακολούθηση κάθε ανθρώπινης δραστηριότητας.

Η δυστοπία του 1984, ουσιαστικά αποτελεί την συνέχεια της Φάρμας των Ζώων. Αν και επικεντρώνεται στους μηχανισμούς διαφύλαξης και αναπαραγωγής της εξουσίας του Μεγάλου Αδελφού, κύρια μέσω του απόλυτου ελέγχου της επικοινωνίας, δεν είναι ένα βιβλίο για την προπαγάνδα και τη «διπλή γλώσσα», αλλά αντίθετα μία καταγγελία ενάντια στον πατερναλισμό και την κυριαρχία της Μοναδικής Σκέψης που συνθλίβουν το άτομο.

Όπως λέει χαρακτηριστικά ένας από τους ήρωες του 1984, ο οποίος εκπροσωπεί την κομματική νομενκλατούρα, «το κόμμα επιζητά την εξουσία για την εξουσία. Δεν μας ενδιαφέρει το καλό των άλλων. Ενδιαφερόμαστε μόνο για την δύναμη…Γνωρίζουμε ότι κανείς δεν αποκτά την εξουσία προκειμένου να την παραδώσει…Η εξουσία δεν είναι μέσο, είναι αυτοσκοπός….Το αντικείμενο της εξουσίας είναι η εξουσία».

Είναι αυτή ακριβώς η έλλειψη ελευθερίας της έκφρασης και πλουραλισμού που επιτρέπει την ανεμπόδιστη κυριαρχία του διαχειριστικού μηχανισμού (apparatus). Μέσα από την τρομακτική σκιαγράφηση του κολεκτιβιστικού ολοκληρωτισμού, ο Orwell μας στέλνει ένα ηχηρό μήνυμα ελευθερίας.

Σε αυτό το σημείο, ο δημοκρατικός σοσιαλισμός του Όργουελ συναντά τον κλασσικό φιλελευθερισμό. Η εμπιστοσύνη στο άτομο και η δυσπιστία προς κάθε εξουσία αποτελούν αρχές που μοιράζονται τα δύο ρεύματα τα οποία- παρά τις όποιες συχνά σημαντικές διαφορές τους- μιλούν την ίδια γλώσσα. Άλλωστε ας μην ξεχνούμε ότι ο πρώιμος βρετανικός σοσιαλισμός υπήρξε βαθιά αντι-μαρξιστικός.

Την ίδια περίπου εποχή, ο Friedrich Hayek συγγράφει το σημαντικό του έργο The Road To Serfdom (1944), το οποίο συνέβαλε όσο λίγα στη μεταπολεμική ανάκαμψη του ευρωπαϊκού φιλελευθερισμού. Ο Όργουελ αναφέρεται στη κριτική του σε αυτό με τα εξής χαρακτηριστικά λόγια: «Στο αρνητικό μέρος της διατριβής του καθηγητή Χάγιεκ υπάρχει πολλή αλήθεια. Δεν μπορεί να ειπωθεί πάρα πολύ συχνά- οπωσδήποτε, δεν λέγεται όσο συχνά θα έπρεπε- ότι ο κολεκτιβισμός δεν είναι εγγενώς δημοκρατικός, αλλά, αντιθέτως, δίνει σε μια τυραννική μειονότητα τέτοιες δυνάμεις, που οι Ισπανοί Ιερό-Εξεταστές δεν είχαν ονειρευτεί ποτέ».

Το συγγραφικό έργο, η πολιτική δράση, οι ιδέες και ο βίος του Όργουελ αποτέλεσαν συχνά πεδίο έντονων αντιπαραθέσεων, κάτι μάλλον αναπόφευκτο για ανθρώπους που δεν διστάζουν να βρεθούν απέναντι στο κυρίαρχο ρεύμα της εποχής τους και στις κατεστημένες αντιλήψεις.

Ο γνωστός αρθρογράφος Κρίστοφερ Χίτσενς είναι ίσως ο πλέον κατάλληλος να σχολιάσει σημαντικές προσωπικότητες καθώς στο παρελθόν έχει ασχοληθεί με τα πεπραγμένα του Χένρυ Κίσινγκερ (The Trial of Henry Kissinger, 2002), της Μητέρας Τερέζα (The Missionary Position-Mother Teresa in Theory and Practice, 1997) ενώ ακόμη μας πρόσφερε μια εξαιρετική βιογραφία του Τόμας Τζέφερσον (Thomas Jefferson- Author of America, 2005).

Ο Χίτσενς στα Γράμματα σε ένα Νεαρό Αντιρρησία (Letters to a Young Contrarian, 2001) σκιαγραφεί το πορτρέτο του συνεπή διανοούμενου, στον οποίο αποδίδει τον χαρακτηρισμό του «ελευθερόφρονα». Ο ελευθερόφρονας διανοούμενος δεν κρίνεται με βάση το τι σκέφτεται αλλά το πώς σκέφτεται. Η ελεύθερη σκέψη προϋποθέτει διανοητικό θάρρος, ιδεολογική εντιμότητα και συνέπεια λόγων και πράξεων (μέτρο κάθε ηθικής στάσης). Και μας υπενθυμίζει τη ρήση του Όργουελ πως, πολλές φορές αυτό που διακρίνει κανείς δυσκολότερα είναι αυτό που βρίσκεται μπροστά στα μάτια του.

Στο θαυμάσιο έργο του Why Orwell Matters (2003) ο Χίτσενς στο πρόσωπο του βρετανού συγγραφέα βρίσκει το πρότυπο του ελευθερόφρονα διανοούμενου και διακρίνει εκείνα τα χαρακτηριστικά που θα μπορούσαν να αποτελέσουν οδηγό προσανατολισμού της ελεύθερης σκέψης στο σύγχρονο κόσμο που ταλαντεύεται ανάμεσα στον ηθικό ρελατιβισμό και τον τυφλό δογματισμό.

Εν κατακλείδι, δεν μπορούμε παρά να συμφωνήσουμε με τον Χίτσενς πως, στις μέρες μας το έργο του Orwell αποκτά ιδιαίτερη επικαιρότητα. Καθώς οι θεσμοί της ανοικτής κοινωνίας δέχονται τα ομαδικά πυρά των οπαδών του δογματισμού, του ανορθολογισμού και της μισαλλοδοξίας, η στοιχειώδης ιδεολογική εντιμότητα και ορθή κρίση επιβάλουν την αναγνώριση του γεγονότος ότι η ανθρώπινη ελευθερία και η κοινωνική ευημερία προϋποθέτουν την απαγκίστρωση του ατόμου από τον ασφυκτικό εναγκαλισμό των κρατικών εξουσιών και την υιοθέτηση αποκεντρωμένων μορφών διακυβέρνησης. Πρώτιστα όμως προϋποθέτει «να συλλογιέται ελεύθερα». Κάτι που η πένα του Όργουελ ανέδειξε κατά τρόπο μοναδικό.

Δημήτρης Σκάλκος

Το επιτελείο της Ντόρας Μπακογιάννη προφανώς συμμεριζόταν τη παραπάνω άποψη και γι’ αυτό, καθ’ όλη τη διάρκεια της εσωκομματικής προεκλογικής περιόδου, επιμελώς προσπάθησε να αποφύγει κάθε αναφορά σε πολιτικές ιδέες και αξίες που θα μπορούσαν να γίνουν αντικείμενο αντιπαράθεσης γνωρίζοντας εκ των προτέρων το αρνητικό γι’ αυτούς αποτέλεσμά της. Παρόλα αυτά, για μία σειρά από λόγους που έχουν αναλυθεί επαρκώς και ξεφεύγουν από το θέμα του παρόντος σημειώματος, η παραπάνω στρατηγική δεν απέδωσε τα προσδοκώμενα αποτελέσματα και το κόμμα της αξιωματικής αντιπολίτευσης βρίσκεται σήμερα να πορεύεται στο μέλλον με τα μάτια στραμμένα στο παρελθόν.

Όχι όμως στο πρόσφατο παρελθόν του α-πολιτικού «μεσαίου χώρου», ούτε στον (με και χωρίς εισαγωγικά) φιλελευθερισμό της ηγεσίας Μητσοτάκη, ούτε καν στον ευέλικτο καραμανλικό πραγματισμό της μεταπολίτευσης. Στη πραγματικότητα, η επόμενη μέρα της Νέας Δημοκρατίας έρχεται από τα βάθη της προ-ιστορίας της παράταξης, αυτή της προ-δικτατορικής ΕΡΕ, με τον εθνο-λαϊκισμό και τον κρατισμό να αποτελούν τη καταστατική ιδεολογική αναφορά της.

Και τώρα, τι; Εγκλωβισμένη ανάμεσα σε μία παρωχημένη λαϊκιστική Αριστερά και σε μία αναχρονιστική και εξίσου λαϊκιστική Δεξιά, η πολιτική ζωή του τόπου τα επόμενα χρόνια είναι πιθανό να μοιάζει με θλιβερή επανάληψη του σκηνικού των αρχών της δεκαετίας του ’90, όταν αν-ιστορικά και ανορθολογικά στοιχεία καθόριζαν τη πολιτική ατζέντα της χώρας με τα γνωστά αποτελέσματα της εθνικής εσωστρέφειας και της διεθνούς απομόνωσης.

Ωστόσο, το ΠΑΣΟΚ του Γιώργου Παπανδρέου δεν θα είναι εντελώς μόνο του στη δύσκολη προσπάθεια εκσυγχρονισμού της κοινωνίας και της οικονομίας. Είναι αυτονόητο πως, θα βρει πρόθυμους συνομιλητές στο χώρο των κεντρώων-φιλελεύθερων πολιτών που, υπό προϋποθέσεις, μπορούν να αποτελέσουν χρυσές κοινωνικές και πολιτικές (ακόμη και εκλογικές) εφεδρείες. Διότι, αν μη τι άλλο, η εκλογή Σαμαρά στην ηγεσία της Νέας Δημοκρατίας σηματοδοτεί τον οριστικό απεγκλωβισμό των εναπομεινάντων φιλελεύθερων από τη συντηρητική παράταξη.

Δημήτρης Σκάλκος

Διόλου τυχαία, η συντηρητική παράταξη δεν μπόρεσε να εκμεταλλευτεί το ιστορικό μομέντουμ, το πρόσκαιρο ιδεολογικό προβάδισμα που έδωσε στα συντηρητικά κόμματα η κατάρρευση των καθεστώτων της ανατολικής Ευρώπης και της πρώην Σοβιετικής Ένωσης. Η αιφνίδια απώλεια της (δυτικής) ιδεολογικής πυξίδας της και η «εκσυγχρονιστική πρόταση» του Κ. Σημίτη προκάλεσαν για πρώτη ίσως φορά εύλογη αμηχανία για τον αξιακό και ιδεολογικό προσανατολισμό του κόμματος. Δυστυχώς όμως, οι όποιες ανησυχίες για τη φυσιογνωμία της ΝΔ θάφτηκαν στον ιδεολογικό βάλτο του αρχηγισμού στο όνομα μίας επίπλαστης ενότητας με στόχο τη ταχύτερη επάνοδο στην εξουσία. Υπό τις ηγεσίες Έβερτ και Καραμανλή, η Νέα Δημοκρατία μετατράπηκε σε ένα απέραντο νεκροταφείο πολιτικών ιδεών, σε μία μάλιστα εποχή ραγδαίων διεθνών αλλαγών και εξελίξεων.

Η αναμενόμενη κόπωση που επέφερε στο κοινωνικό σώμα η πολύχρονη διακυβέρνηση της χώρας από το ΠΑΣΟΚ δημιούργησε προς στιγμή τη ψευδαίσθηση μίας ιδιότυπης ηγεμονίας της Νέας Δημοκρατίας υπό το ιδεολόγημα του «μεσαίου χώρου». Ωστόσο, η συγκυριακά ευνοϊκή για τη ΝΔ φάση του πολιτικού κύκλου, δεν στάθηκε ικανή να αποτρέψει τη κατάρρευση της κενής περιεχομένου πρότασης του μεσαίου χώρου, που αποτέλεσε σύλληψη επικοινωνιακού-τακτικιστικού και όχι πολιτικού-ιδεολογικού πραγματισμού.

Ο ήχος της κατάρρευσης, υπό τις παλινωδίες της ανερμάτιστης διακυβέρνησης Καραμανλή υπήρξε εκκωφαντικός, αν και όχι για όλους καθώς στη Νέα Δημοκρατία δεν φαίνεται να κατανοούν πλήρως τα διδάγματα του πρόσφατου παρελθόντος. Η ταυτόχρονη επίκληση του «κοινωνικού φιλελευθερισμού» χωρίς τη παραμικρή επεξεργασία του από τους δύο διεκδικητές της αρχηγίας του κόμματος, αν μη τι άλλο αποκαλύπτει την ιδεολογική γύμνια αλλά και τα συντηρητικά ανακλαστικά της Νέας Δημοκρατίας, καθώς επιλέγει ξανά τη τακτική του ετεροκαθορισμού, ήτοι δεν είμαστε φιλελεύθεροι, είμαστε κάτι άλλο.

Ωστόσο, σήμερα περισσότερο παρά ποτέ είναι αναγκαίο να συνδεθεί η Νέα Δημοκρατία με τα σύγχρονα ρεύματα του φιλελευθερισμού και να συμβάλει στη διαμόρφωση ενός μετώπου που θα υψώσει ανάχωμα στις σειρήνες του λαϊκισμού, της εθνικής και της οικονομικής περιχαράκωσης που απειλούν να προσδώσουν στις συνέπειες της οικονομικής κρίσης μονιμότερα χαρακτηριστικά, υπερασπιζόμενη τις ανοιχτές αγορές και τις πολυπολιτισμικές κοινωνίες.

Όταν ο ιδρυτής της Νέας Δημοκρατίας Κων. Καραμανλής όριζε τον «ριζοσπαστικό φιλελευθερισμό» ως ιδεολογική αρχή της, δεν δίστασε να δανειστεί όπλα από «τη φαρέτρα της Δεξιάς και της Αριστεράς», υπονοώντας το ανοιχτό πνεύμα και την ευελιξία που πρέπει να διακρίνουν τη προσέγγιση των ζητημάτων. Κατ’ αντίστοιχο τρόπο, η πρόκληση για τον αυριανό ηγέτη της Νέας Δημοκρατίας είναι η επεξεργασία μίας σύγχρονης φιλελεύθερης πρότασης που θα συναρθρώνει τις σύγχρονες αντιλήψεις για την αγορά και τη κοινωνία σε μία δέσμη ιδεών προσαρμοσμένων στις ελληνικές ιδιαιτερότητες και δεδομένα, επιτρέποντας στην ελληνική οικονομία και κοινωνία να πορευτεί στο δρόμο της ανάπτυξης και της ευημερίας.

Προφανώς, κάτι τέτοιο δεν μπορεί παρά να είναι αποτέλεσμα μίας μακράς διαδικασίας πρόθυμου διαλόγου και θαρραλέας αυτοκριτικής στο εσωτερικό του κόμματος και στη κοινωνία, κάτι που αναπόφευκτα θα περιλαμβάνει επώδυνες αντιπαραθέσεις και συγκρούσεις. Από την επιτυχή όμως έκβαση αυτής της διαδικασίας θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό ο χρόνος επανόδου της συντηρητικής παράταξης στην εξουσία. Κυρίως όμως θα εξαρτηθεί η ικανότητά της να αποτελέσει βραχυπρόθεσμα μία χρήσιμη αντιπολίτευση και ενδεχομένως μακροπρόθεσμα μία αποτελεσματική κυβέρνηση για το τόπο και τους πολίτες του.

Δημήτρης Σκάλκος

Η δημιουργία ενός κοινού ευρωπαϊκού χώρου όπου υποχωρεί η κρατική κυριαρχία συνιστά ένα πρωτόγνωρο πολιτικό εγχείρημα, μία προσπάθεια οικοδόμησης ενός «μεταμοντέρνου» κράτους, το οποίο αναμενόμενα αποτέλεσε πόλο έλξης εκατομμυρίων βλεμμάτων σε ολόκληρο τον πλανήτη.

Σήμερα ωστόσο, προσεκτικοί αναλυτές όπως ο διευθυντής του γνωστού κέντρου για την ευρωπαϊκή μεταρρύθμιση (CER) Τσαρλς Γκραντ (Charles Grant), προειδοποιούν πως τα αποθέματα «ήπιας ισχύος» της ΕΕ δεν είναι ανεξάντλητα και επισημαίνουν την αναγκαιότητα προώθησης γενναίων μεταρρυθμίσεων στο ευρωπαϊκό οικοδόμημα.

Η εικόνα της ΕΕ στο διεθνές περιβάλλον έχει υποστεί πλήγματα στο βαθμό που κυριαρχούν οι προσλαμβάνουσες για το «φρούριο Ευρώπη», με τον έλεγχο των μεταναστευτικών ροών να καταλαμβάνει ολοένα και ψηλότερη θέση στις προτεραιότητες των ευρωπαϊκών κρατών και τις «εκτός Σένγκεν» χώρες να συναντούν αυξανόμενα προσκόμματα στη πρόσβαση τους εντός των ευρωπαϊκών τειχών.

Ταυτόχρονα, η ευρωπαϊκή «αυτοεικόνα», δηλαδή η εικόνα της Ευρώπης για τον εαυτό της καθίσταται ολοένα και περισσότερο θολή και δυσδιάκριτη, όπως καταδεικνύεται από τα χαμηλά ποσοστά συμμετοχής των Ευρωπαίων πολιτών και την άνοδο των δυνάμεων του ευρωσκεπτικισμού στις πρόσφατες εκλογές για το «ευρωπαϊκό κοινοβούλιο». Για πολυπληθείς ευρωπαϊκές κοινωνικές ομάδες, η ΕΕ αποτυγχάνει να ανταποκριθεί στις βασικές απαιτήσεις τους για οικονομική ευημερία, ασφάλεια και αίσθηση κοινότητας.

Ορθά οι δύο συγγραφείς μας υπενθυμίζουν τη ρήση του ιστορικού Φερνάν Μπροντέλ (Fernand Braudel) για τη προσέγγιση των λαών της Μεσογείου πως, ο πολιτισμός προηγείται, η οικονομία έπεται και η πολιτική ανθίσταται, μία ρήση που διατηρεί ατόφια την αξία της στη σημερινή Ευρώπη.

Έτσι λοιπόν, η απαγκίστρωση των κρατών-μελών της ΕΕ από το δίχτυ της παθητικής εσωστρέφειας πρώτιστα απαιτεί μία νέα ευρωπαϊκή «αφήγηση», που θα επανατοποθετήσει τον ευρωπαϊκό χώρο στο ιστορικό γίγνεσθαι και θα προσδώσει την αίσθηση κοινής ταυτότητας και συγκεκριμένης κατεύθυνσης.

Η απουσία ξεκάθαρης πολιτικής κατεύθυνσης συνοδεύεται από την ολοφάνερη αδυναμία χάραξης συγκεκριμένης οικονομικής κατεύθυνσης, η οποία αντανακλάται στην ελλιπή υλοποίηση της στρατηγικής της Λισαβόνας, με την Ευρώπη να υστερεί σε ανταγωνιστικότητα και καινοτομία έναντι των ΗΠΑ.

Η πρόσφατη οικονομική κρίση κατέδειξε τα όρια του μοντέλου οικονομικής διαχείρισης των ευρωπαϊκών συνθηκών, καθώς έγινε πλέον αντιληπτό πως, η σταθερή χρηματοπιστωτική πολιτική δεν εγγυάται τη δημοσιονομική σταθερότητα που με τη σειρά της επιβάλει κοινές οικονομικές πολιτικές.

Σήμερα, ο οικονομικός δυναμισμός της Ευρώπης μοιάζει να συνθλίβεται ανάμεσα στον κρατισμό της παραδοσιακής ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας (Γαλλία, Γερμανία) και τον οικονομικό εθνοκεντρισμό των ευρωπαϊκών συντηρητικών κομμάτων (γερμανικά εμπορικά πλεονάσματα).

Εξυπακούεται τέλος πως, η διαμόρφωση ενός νέου οικονομικού και κοινωνικού μοντέλου προϋποθέτει νέες ιδέες και θαρραλέες πολιτικές προτάσεις. Σε αυτό το πλαίσιο, γίνεται περισσότερο από αντιληπτό το μελαγχολικό έλλειμμα μίας φιλόδοξης πολιτικής ηγεσίας όπως ευτύχησε να διαθέτει η Ευρώπη των προηγούμενων δεκαετιών, από τον οραματιστή της «Ευρώπης των λαών» Ζαν Μονέ (Jean Monnet) μέχρι νεότερους ηγέτες, όπως τον Ζακ Ντελόρ (Jacques Delors).

Η επικύρωση και η θέση σε ισχύ της «συνθήκης της Λισσαβόνας» επιτρέπει στην ΕΕ να απεγκλωβιστεί από μία πολύχρονη και επίπονη διαδικασία θεσμικής αβεβαιότητας και πολιτικής εσωστρέφειας -που επέτεινε την απόσταση ανάμεσα στους Ευρωπαίους πολίτες και τα κέντρα λήψης αποφάσεων της Ένωσης- και να επικεντρωθεί στη διαμόρφωση μίας κοινής πρότασης για την αντιμετώπιση των πιεστικών προβλημάτων (κλιματική αλλαγή και ενεργειακή επάρκεια, μετανάστευση, κ.λπ), από την έκβαση της οποίας θα κριθεί εν πολλοίς η μελλοντική της πορεία.

Ωστόσο, παρά τη πρόσφατη εντυπωσιακή κινητικότητα που επέδειξαν τα ευρωπαϊκά κράτη, τόσο σε εθνικό όσο και σε διακρατικό επίπεδο (G20), στο συντονισμό της δράσης τους για την αντιμετώπιση της οικονομικής κρίσης (εξαγορές τραπεζών, «πακέτα στήριξης», νέο κανονιστικό πλαίσιο για τις χρηματοπιστωτικές αγορές) δεν κατέστη δυνατό να καλυφθεί η απόσταση ανάμεσα στις επιμέρους προσεγγίσεις τους, όπως αυτές εκφράζονται από τα διαφορετικά οικονομικο-κοινωνικά μοντέλα («αγγλοσαξονικό», «ρηνανικό», «σκανδιναβικό», κ.λπ) και τις διαφορετικές προτεραιότητες των εθνικών κρατών.

Πρόκειται για διαφορές που μάλλον θα ενταθούν, καθώς μεσοπρόθεσμα θα γίνουν περισσότερο αισθητές οι συνέπειες της οικονομικής ύφεσης στις ευρωπαϊκές κοινωνίες, κύρια μέσω της πίεσης των διψήφιων ποσοστών ανεργίας, δυσχεραίνοντας ακόμη περισσότερο την αναγκαία διαμόρφωση μίας κοινής οικονομικής πολιτικής (κι όχι μόνο κοινής αγοράς!) στον ευρωπαϊκό χώρο.

Συμπερασματικά, το καλογραμμένο, τεκμηριωμένο με πλούσια βιβλιογραφία κι ευκολοδιάβαστο βιβλίο των Ξενοφώντα Γιαταγάνα και Δημήτρη Καλουδιώτη επιτυγχάνει να επανεισάγει τη μακροπολιτική στο επίκεντρο της συζήτησης και να εμπλουτίσει τον προβληματισμό για τη θέση της Ευρώπης στο μελλοντικό παγκόσμιο χάρτη. Διόλου αμελητέο επίτευγμα, σε μια συζήτηση που μονοπωλείται από ατέρμονες νομικές διαβουλεύσεις που συγκαλύπτουν τις κοντόθωρες εθνικές οπτικές και τα βραχυπρόθεσμα πολιτικά συμφέροντα των ευρωπαϊκών κρατών.

Τέλος, σε ένα πολιτικό μικρόκοσμο, όπως ο ελληνικός, που μονότονα εξαντλεί τη συζήτηση για τη θέση της Ελλάδας στο ευρωπαϊκό γίγνεσθαι στο ζήτημα της ονομασίας της ΠΓΔΜ και αναπαράγει άκριτα τις ανέξοδες αιτιάσεις περί «διευθυντηρίου των Βρυξελλών», η νηφάλια, πολύπλευρη και εμπεριστατωμένη γραφή των συγγραφέων είναι όχι μόνο ευπρόσδεκτη αλλά και πολλαπλά απαραίτητη.

Δημήτρης Σκάλκος

«It is the perspective of seeing markets and other institutions in terms of their role in advancing freedoms and liberties of individuals that Hayek brought into singular prominence.»
Amartya Sen

Η σκέψη του σπουδαίου αυστριακού διανοητή Φρίντριχ Χάγιεκ (1899-1992), του «Κάρολου Μαρξ του φιλελευθερισμού» σύμφωνα με τον γάλλο συγγραφέα Guy Sorman, παραμένει εν πολλοίς άγνωστη στη χώρα μας, αν και το τελευταίο διάστημα πραγματοποιούνται ορισμένες αξιόλογες προσπάθειες μελέτης και προβολής του έργου του . Γεγονός μάλλον παράδοξο καθώς σήμερα, οι «σπουδές Χάγιεκ» (hayekian studies) γνωρίζουν άνθηση στις κοινωνικές επιστήμες και το έργο του μελετάται ακόμη και σε κλάδους όπως οι νευρο-επιστήμες. Είναι προφανές πως, η περιθωριοποίηση του Χάγιεκ στην εγχώρια συζήτηση οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στη σύνδεσή του με το «νεοφιλελευθερισμό» και τις αρνητικές συνδηλώσεις του που συνοδεύουν αυτό το ρεύμα σκέψης στη πολιτική συζήτηση της χώρα μας.

Αυτές ακριβώς τις πλευρές του έργου του «πολιτικού» Χάγιεκ επιχειρεί να προσεγγίσει, εν οίδει εισαγωγής, η παρούσα μελέτη. Σε κάθε περίπτωση, η σκέψη του Χάγιεκ αποστρέφεται το δογματισμό και τις ιδεοληψίες και το έργο του, ανοιχτό σε πολλαπλές αναγνώσεις , αποτελεί μία διαρκή πρόκληση για καθένα που επιθυμεί παρακολουθήσει τις περιδιαβάσεις της έννοιας της ελευθερίας στην ιστορία των πολιτικών ιδεών.

1. Αυθόρμητες τάξεις

Η έννοια της «αυθόρμητης τάξης» (spontaneous order) κατέχει ξεχωριστή θέση στο φιλοσοφικό οικοδόμημα του Φρίντριχ Χάγιεκ και αποτελεί ίσως την πλέον σημαντική συνεισφορά του στην ιστορία των πολιτικών ιδεών. Στη Δυτική σκέψη, η αυθόρμητη τάξη, με την έννοια της συστηματικής μελέτης του αθέλητου ή απρόθετου συντονισμού των δράσεων, συναντάται για πρώτη φορά στους εμπειριστές φιλοσόφους του σκωτικού Διαφωτισμού (David Hume, Adam Ferguson, Adam Smith- «αόρατο χέρι της αγοράς») . Η παράδοση αυτή εξελίσσεται με τον Carl Menger και την περίφημη Σχολή των Αυστριακών Οικονομικών (τέλη 19ου αιώνα) και στη συνέχεια με τον Χάγιεκ που την επανέφερε στο προσκήνιο .

Η έννοια της αυθόρμητης τάξης δεν υπονοεί μια φυσική αρμονία συμφερόντων αλλά, τη δυνατότητα συμβιβασμού των αντιτιθέμενων συμφερόντων διαφορετικών ατόμων που κινούνται στη βάση της επιδίωξης του ατομικού τους συμφέροντος (self-interest). Η επιδίωξη του ατομικού συμφέροντος δεν συνεπάγεται κοινωνικό όφελος σε κάθε περίπτωση, αντίθετα προϋποθέτει την ύπαρξη των κατάλληλων κοινωνικών και οικονομικών θεσμών .

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυθόρμητης τάξης είναι η εξέλιξη της γλώσσας, όπου η έμφυτη ικανότητα ατομικών νοηματικών αναπαραστάσεων του ανθρώπινου εγκεφάλου επιτρέπει την επικοινωνία μέσω του συσχετισμού των φωνητικών εκφράσεων και των σημασιολογικών εννοιών . Οι λειτουργικές ομοιότητες ανάμεσα στις αγορές και στη γλώσσα απασχόλησαν τους κλασσικούς φιλελεύθερους διανοητές από την εποχή του Άνταμ Σμιθ . Για τον Χάγιεκ, οι περισσότερες από τις οικονομικές παρατηρήσεις του θα μπορούσαν να βρουν εφαρμογή και στη γλωσσολογία .

Ο Menger μας προσφέρει ένα ιδιαίτερα επεξηγηματικό παράδειγμα ανάδυσης μίας αυθόρμητης τάξης στο πεδίο της οικονομίας, αυτό της εμφάνισης και εξέλιξης του χρήματος ως αθέλητου συντονισμού των υποκειμενικών προτιμήσεων των ατόμων, όπου η ανθρώπινη δράση (ανταλλαγή) καταλήγει στη δημιουργία ενός απρόθετου (δηλαδή όχι συνειδητά σχεδιασμένου) κοινωνικού θεσμού όπως το χρήμα .

Η οικονομία για τον Χάγιεκ είναι ακόμη ένα πολύπλοκο σύστημα επικοινωνίας, συντονισμού, αλληλεπιδράσεων και προσαρμογών μεγάλου αριθμού αθέλητων ενεργειών. Ιδιαίτερα σημαντικό για την μετέπειτα εξέλιξη της σκέψης του υπήρξε το άρθρο του «The Trend of Economic Thinking» . Ο Χάγιεκ επαναλαμβάνει τη θέση του Μίζες πως η κοινωνία είναι «οργανισμός» και όχι «οργάνωση» και εισάγει την έννοια της «καταλλαξίας» (catallaxy) , δηλαδή τη τάξη που προκύπτει από τον συντονισμό των επιμέρους συναλλαγών (exchange) σε μία αγορά. Η καταλλαξία αποτελεί την οργανωτική αρχή της αυθόρμητης τάξης του συνόλου των κοινωνικών συναλλαγών και η οποία αντιδιαστέλλεται από την οικονομία, την ιεραρχική οργάνωση των συναλλαγών για την επίτευξη συγκεκριμένων σκοπών .

2. Το ζήτημα της γνώσης

Ο Χάγιεκ συνέβαλε αποφασιστικά στην εξέλιξη της παράδοσης της «αυθόρμητης τάξης» καταδεικνύοντας τα όρια της ικανότητας συνειδητού σχεδιασμού των κοινωνικών θεσμών με αποτελεσματικό τρόπο.

Η γνώση είναι ατελής (incomplete), κατακερματισμένη (fragmented) και διάσπαρτη (dispersed) κατά τρόπο που καθιστά αδύνατη τη συγκέντρωσή της σε ένα μοναδικό κέντρο λήψης απόφασης, έτσι ώστε να επιτυγχάνεται η βέλτιστη κατανομή των πόρων. Ο συντονισμός και η χρήση αυτής της διάσπαρτης γνώσης αποτελεί «το κεντρικό ερώτημα των κοινωνικών επιστημών» . Ο Χάγιεκ υπήρξε δύσπιστος στην εφαρμογή των μεθόδων των φυσικών επιστημών στις κοινωνικές επιστήμες (πχ. οι οικονομικές στατιστικές) και υπογράμμισε τη σημασία της γνώσης των ακριβών περιστάσεων «του χρόνου και του τόπου», δηλαδή των συγκεκριμένων συνθηκών κάτω από τις οποίες λαμβάνουν χώρα τα προς μελέτη φαινόμενα .

Ο Χάγιεκ αναπτύσσει τη θεωρητική βάση των ορίων της γνώσης αρχικά στο πεδίο της θεωρητικής ψυχολογίας και στο έργο του The Sensory Order , όπου η αντιληπτική μας ικανότητα για τον εξωτερικό κόσμο διαμεσολαβείται από την υποκειμενική και αφηρημένη αναπαράστασή του στο ανθρώπινο μυαλό. Δεν μπορούμε- και δεν έχει νόημα- να γνωρίσουμε τη πραγματική (καθαρή) φύση του κόσμου, παρά μόνο να αναπτύξουμε ένα σύστημα επαγωγικών κατηγοριοποιήσεων των εμπειριών μας . Παραπέρα, για τον αυστριακό διανοητή, η δυναμική φύση του πραγματικού κόσμου, όπου «η διαρκής αλλαγή είναι ο κανόνας» , δεν επιτρέπει τον αποτελεσματικό σχεδιασμό για την επίτευξη συγκεκριμένων στόχων.

Στο πεδίο της οικονομίας, η ατελής γνώση, η διάσπαρτη πληροφόρηση, η προσαρμοστικότητα των ατόμων στο περιβάλλον καθώς και ο ρόλος της επικοινωνίας και των αντιλήψεων καθιστούν προβληματική την έννοια του homo economicus και οδηγούν στην απόρριψη του «ορθολογικού κονστρουκτιβισμού» (rational constructivism) των νέο-κλασσικών οικονομικών.

Ο Χάγιεκ απορρίπτει τα στατικά οικονομικά μοντέλα της γενικής ισορροπίας που προϋποθέτουν την όμοια πρόσβαση στην ορθή πληροφόρηση, ενώ στη πραγματικότητα υφίσταται ένας «καταμερισμός της γνώσης» (division of knowledge) όπου τα άτομα δρουν με βάση διαφορετικές υποκειμενικές προσλαμβάνουσες . Κυρίως όμως αδυνατούν να προβλέψουν την αλλαγή, δηλαδή τη διαρκή μεταβολή των δεδομένων στα πολύπλοκα συστήματα, ακολουθώντας φορμαλιστικές προσεγγίσεις της οικονομίας.

Σύμφωνα με τον Carl Menger, οι τιμές προκύπτουν ως αθέλητες συνέπειες διαδικασιών υποκειμενικών αξιολογήσεων . Αυτές ακριβώς οι υποκειμενικές αξιολογήσεις καθιστούν τον ανταγωνισμό μία «διαδικασία ανακάλυψης» (discovery procedure) μέσω του μηχανισμού των τιμών.

Αν και αρχικά τα αυστριακά και τα νέο-κλασσικά οικονομικά βρέθηκαν κοντά λόγω της κοινής τους αντίθεσης στις σχολές του ιστορικισμού και του μαρξισμού, σύντομα απομακρύνθηκαν στο πλαίσιο της διαμάχης για τον σοσιαλιστικό υπολογισμό, όπου οι αντίπαλοι των Μίζες και Χάγιεκ χρησιμοποίησαν νέο-κλασσική επιχειρηματολογία (βλ. πργ. 4). Ειδικότερα στον Χάγιεκ συναντούμαι μια θεώρηση της οικονομίας που βρίσκεται στους αντίποδες της νέο-κλασσικής σχολής. Η ατελής πληροφόρηση, που καθιστά προβληματική τη λειτουργία των αγορών στα νέο-κλασσικά οικονομικά, βρίσκεται στο κέντρο της χαγιεκιανής θεωρίας και επιτρέπει την αποτελεσματική λειτουργία των αγορών .

3. O μεθοδολογικός ατομικισμός του Χάγιεκ

Ο Χάγιεκ απορρίπτει τον μεθοδολογικό ολισμό, εκείνες δηλαδή τις επιστημονικές προσεγγίσεις που αντιμετωπίζουν τα κοινωνικά φαινόμενα (κοινωνία, οικονομία) ως ενιαίες και δεδομένες οντότητες ανεξάρτητες από τα μέρη που τις συνθέτουν . Αντίθετα, ο Χάγιεκ θεωρεί πως σκοπός των κοινωνικών επιστημών (θα πρέπει να) είναι η ανακάλυψη των δεσμών και των σχέσεων ανάμεσα στα μέρη που τελικά δίνουν μορφή στα κοινωνικά φαινόμενα .

Ο μεθοδολογικός ατομικισμός του Χάγιεκ παρουσιάζει κοινά γνωρίσματα- αν και δεν ταυτίζεται- με την επιστημονική μεθοδολογία του Καρλ Πόππερ, όπως αναπτύσσεται στο έργο του The Logic of Scientific Discovery . Ειδικότερα στη μελέτη της οικονομίας ακολουθεί και εξελίσσει τη μεθοδολογία του Carl Menger, ειδικά ως προς τις έννοιες «του χρόνου και του λάθους» (time and error) στις οικονομικές αποφάσεις των ατόμων. Όπως γράφει χαρακτηριστικά, «…στην “ατομικιστική” μέθοδο οφείλουμε κάθε γνώση των οικονομικών φαινομένων που κατέχουμε» .

Ωστόσο, ο Χάγιεκ στέκεται ταυτόχρονα κριτικά απέναντι στον μεθοδολογικό ατομικισμό που προσεγγίζει τα άτομα ως στατικά κι αμετάβλητα δρώντα υποκείμενα. Έτσι, μεταφέροντας τη σκέψη του στο πεδίο της οικονομίας, θεωρεί προβληματική κα παραπλανητική την έννοια του homo economicus (έννοια κυρίαρχη στα νέο-κλασσικά οικονομικά) καθώς προϋποθέτει πως τα άτομα κάνουν οικονομικούς υπολογισμούς στη βάση αμετάβλητων προτιμήσεων . Τούτο με τη σειρά του, οδηγεί στον «επιστημονισμό» (scientism) και τον «κονστρουκτιβιστικό ορθολογισμό» (constructivist rationalism) , δηλαδή τη δυνατότητα της ενσυνείδητης καθοδήγησης της κοινωνίας προς συγκεκριμένους στόχους.

Η ατομική ελευθερία είναι ταυτόχρονα προϊόν μίας φιλελεύθερης κοινωνίας και γενεσιουργός παράγοντας εξέλιξης της. Η λειτουργία των αγορών ως κοινωνικού modus operandi, η έννοια της «δημόσιας σφαίρας» καθώς και μια προσέγγιση της «καλής κοινωνίας» (good society) διαχωρίζουν το έργο του Χάγιεκ τόσο από τους κοινοτιστές όσο και από φιλελεύθερους διανοητές που διατυπώνουν θεωρίες «δικαιωμάτων» (rights-based liberalism, πχ. Rawls, Nozick) . Όπως ορθά παρατήρησε ο πολιτικός φιλόσοφος Chandran Kukathas, για τον Χάγιεκ «ο ατομικισμός είναι κοινωνική θεωρία» , τα χαρακτηριστικά της οποίας μπορούν να θεμελιώσουν ένα «φιλελεύθερο κοινοτισμό» .

4. Η διαμάχη για τον οικονομικό προγραμματισμό και τον σοσιαλιστικό σχεδιασμό

Οι απόψεις του Χάγιεκ για την οικονομία σχηματοποιήθηκαν γύρω από την επιστημονική διαμάχη αναφορικά με την αγορά ως προϋπόθεση αποτελεσματικού οικονομικού σχεδιασμού . Πρόκειται για το περίφημο «calculation debate» που κυριάρχησε στις αναζητήσεις της οικονομικής θεωρίας των δεκαετιών του ’30 και του ’40 .

Το έργο του Mises κατέχει κεντρική θέση στο ερευνητικό του πρόγραμμα (research program) του Χάγιεκ. Ο Χάγιεκ υποστήριξε και εξέλιξε τις θέσεις του Mises για το ανέφικτο του σοσιαλιστικού σχεδιασμού προσθέτοντας τη δική του οπτική για την ατελή και κατακερματισμένη γνώση. Η σχετική διαμάχη πυροδοτήθηκε το 1922 από τον Μίζες που υποστήριξε την αναγκαιότητα του μηχανισμού των τιμών για τον ορθολογικό οικονομικό υπολογισμό (calculation).

Είναι σημαντικό να θυμόμαστε το ιστορικό πλαίσιο της διαμάχης καθώς, τότε σοσιαλισμός σήμαινε κολεκτιβισμός, δηλαδή την εθνικοποίηση των μέσων παραγωγής και τον λεπτομερή κεντρικό σχεδιασμό για την υποκατάσταση της «άναρχης» καπιταλιστικής παραγωγής από την επιστημονική διαχείριση της.

Οι σοσιαλιστές διανοούμενοι που συμμετείχαν στη διαμάχη (Oscar Lange, Abba Lerner, κ.ά.), ακολουθώντας το υπόδειγμα της γενικής ισορροπίας των νέο-κλασσικών οικονομικών, αν και δέχτηκαν την αναγκαιότητα του μηχανισμού των τιμών, υποστήριξαν πως οι τιμές μπορούσαν να καθοριστούν κεντρικά (κράτος) . Ο συνδυασμός αγορών στα καταναλωτικά αγαθά με κρατική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής που εξέφρασαν κατηγοριοποιήθηκε με το όρο «σοσιαλισμός της αγοράς» (market socialism).

Για τους Χάγιεκ και Μίζες ο κεντρικός καθορισμός των τιμών θα συνεπαγόταν αδυναμία υπολογισμού του κόστους ευκαιρίας (opportunity costs) και υπέρογκα κόστη συναλλαγών (transaction costs). Και απορρίπτουν τα νέο-κλασσικά οικονομικά της Walras-ιανής γενικής ισορροπίας υπενθυμίζοντας την άποψη του Richard Cantillon για την αγορά, σύμφωνα με την οποία η αγορά είναι μια αρένα όπου οι συμμετέχοντες ωθούν τις τιμές στη κατεύθυνση της ισορροπίας εκμεταλλευόμενοι τις ευκαιρίες κέρδους που προκύπτουν από την ανισσοροπία των τιμών. Ο Χάγιεκ άσκησε δριμεία κριτική στη «κατασκευή» της γενικής ισορροπίας καθώς, η διαθέσιμη πληροφόρηση με βάση την οποία λαμβάνονται οι οικονομικές αποφάσεις, από τη φύση της (δεν μπορεί παρά να) είναι ασύμμετρη .

5. Ο ωφελιμισμός του Χάγιεκ

Στο έργο του Χάγιεκ η ελευθερία δεν έχει μόνο εγγενή αξία αλλά και εργαλειακή (instrumentalist) αξία. Ο χαγιεκιανός φιλελευθερισμός αρθρώνεται ταυτόχρονα γύρω από δεοντολογικά (deontological) επιχειρήματα με βάση το φυσικό δίκαιο και συνεπειοκρατικά (consequentialist) επιχειρήματα με βάση την κοινωνική ωφελιμότητα του . Βέβαια, ο ωφελιμισμός του Χάγιεκ δεν εντάσσεται στη παράδοση του κλασσικού, «ηδονιστικού» ωφελιμισμού του Jeremy Bentham και του John Stuart Mill, αλλά περισσότερο είναι ένας έμμεσος, διαδικαστικός ωφελιμισμός που λειτουργεί ως κριτήριο αξιολόγησης συστημάτων κανόνων δικαιοσύνης .

Αξίζει να υπογραμμίσουμε πως, σε αντίθεση με τις αιτιάσεις των αντιπάλων του, η κοινωνική διάσταση δεν απουσιάζει από το έργο του Χάγιεκ, όπως και σχεδόν από το σύνολο της φιλελεύθερης σκέψης. Από τους David Hume και Adam Smith και ενδιάμεσα τον Alexis de Tocqueville, έως τον Herbert Spencer και τον William Graham Sumner, το άτομο ως κοινωνικό υποκείμενο έχει κεντρική θέση στη φιλελεύθερη πολιτική φιλοσοφία . Φυσικά, αξίζει να αναφέρουμε εκείνες τις όψεις του πολύπλευρου ρεύματος του αναρχο-φιλελευθερισμού που απορρίπτουν κάθε αναγωγή στο κοινωνικό, με κυρίαρχη τη μορφή του γερμανού υπαρξιστή φιλοσόφου Max Stirner .

Για τον Χάγιεκ τα άτομα είναι κοινωνικά όντα και διαμορφώνονται ως ένα βαθμό από τους θεσμούς που καθορίζουν τη κοινωνική τους συμπεριφορά (γλώσσα, ηθικοί κανόνες, εθιμικό δίκαιο, κ.ά.). Πλευρές της κοινωνικής οντολογίας του Χάγιεκ τον φέρνουν τόσο κοντά στο ρεύμα του κοινοτισμού (Ch. Taylor), όσο και στον πολιτικό συντηρητισμό (E. Burke, Μ. Oakeshott) , χωρίς βεβαίως να αποδίδει ηθικά χαρακτηριστικά στις κοινότητες. Σύμφωνα με τον μελετητή του, John Gray, το έργο του καταλαμβάνει τον ενδιάμεσο χώρο ανάμεσα στο σοσιαλισμό και τον συντηρητισμό .

Η φιλελεύθερη τάξη που έχει στο επίκεντρό της την ουδέτερη «νομοκρατία»- αντί της καθοδηγούμενης «τελοκρατίας» των προκαθορισμένων σκοπών- διαφυλάσσει και προάγει την ελευθερία των ατόμων. Έτσι, ο Χάγιεκ (όπως και ο Μίζες) απορρίπτει τον σοσιαλισμό στο επίπεδο της αποτελεσματικότητας και της ηθικής ταυτόχρονα, άποψη που τον διαφοροποιεί από διανοητές όπως, για παράδειγμα, ο Frank Knight (1885-1972) που υποστηρίζει πως σε ένα στατικό σύστημα ο σοσιαλιστικός σχεδιασμός είναι εφικτός και οι αντιρρήσεις του εδράζονται αποκλειστικά στην ηθική διάσταση του σοσιαλιστικού προγράμματος (normative claims) .

6. Θεσμοί και «φιλελεύθερος συνταγματισμός»

Ο Χάγιεκ αποδίδει ιδιαίτερη σημασία στους θεσμούς οργάνωσης της κοινωνικής ζωής και αναπτύσσει τις ιδέες του στο έργο του Το Σύνταγμα της Ελευθερίας (1960) για το οποίο φιλοδοξούσε να αποτελέσει τον Πλούτο των Εθνών του εικοστού αιώνα. Τις ιδέες αυτές τις εξελίσσει στο μεταγενέστερο τρίτομο έργο του Law, Legislation and Liberty (1973-1979). Είναι σαφές πως για τον Χάγιεκ, όπως και για το σύνολο των φιλοσόφων της «αυθόρμητης τάξης» (Χιουμ, Σμιθ, κ.ά.), ο μηχανισμός του απρόθετου συντονισμού των ατομικών δράσεων δεν λειτουργεί ανεξάρτητα από το θεσμικό πλαίσιο εντός του οποίου αυτές πραγματοποιούνται, αλλά αντίθετα προϋποθέτει την αποτελεσματική συνδρομή των κατάλληλων νομικών κανόνων (πχ., περιουσιακά δικαιώματα).

Με σημείο αναφοράς τη φιλελεύθερη νομική θεωρία του Χιουμ , ο Χάγιεκ αρθρώνει τη σκέψη του γύρω από ένα φιλελεύθερο συνταγματισμό που λειτουργεί ως ένα «μετα-πλαίσιο» (meta-context), το οποίο επιτρέπει την ανάπτυξη πολλαπλών πλαισίων ελεύθερης δράσης των ατόμων ώστε να επιτυγχάνεται η ανεμπόδιστη και απρόσκοπτη στοχοθεσία τους.

Για τον επιφανέστερο φιλελεύθερο στοχαστή του περασμένου αιώνα, η κοινωνική τάξη προϋποθέτει σταθερούς «κανόνες παιχνιδιού» ώστε τα μέλη μιας κοινωνίας να απολαμβάνουν ψυχολογική ασφάλεια και σχετική σιγουριά για το άδηλο μέλλον, κάτι που ενισχύει τη παραγωγική τους δραστηριότητα. Έτσι, οι κανόνες και οι νόμοι (rules and laws) δεν περιορίζουν, αλλά αντίθετα προάγουν την ατομική και κοινωνική ελευθερία. Και πάνω σε αυτή ακριβώς τη βάση- δηλαδή τη μεγιστοποίηση της ελευθερίας επιλογών- ο Χάγιεκ τοποθετεί το κριτήριο της ορθότητας και ωφελιμότητας τους για το κοινωνικό σύνολο.

Κατ’ αυτό τον τρόπο, ο φιλελεύθερος συνταγματισμός του Χάγιεκ επιτρέπει την «αυθόρμητη κοινωνική δράση» (Ortega y Gasset) και αντιδιαστέλλεται από την «κατευθυνόμενη τάξη» (commanded order- Wilhelm Ropke) των αυστηρών νομοθετικών κανόνων που εκπορεύονται από το κράτος. Ωστόσο, ο Χάγιεκ δεν απορρίπτει εξ ορισμού το θετικό δίκαιο προκειμένου να μην παρεμποδίζεται η ελεύθερη στοχοθεσία των ατόμων και να διευκολύνεται ο συντονισμός της δράσης τους. Έτσι, οι αντιμονοπωλιακές νομικές ρυθμίσεις (anti-trust laws) με στόχο τη λειτουργία του ανταγωνισμού είναι επιθυμητές.

7. Ο «κοινωνικός φιλελευθερισμός» του Χάγιεκ

Η σύνδεση του Χάγιεκ με τα διάφορα πολιτικά ρεύματα της Νέας Δεξιάς έχει λειτουργήσει συχνά παραπλανητικά για το περιεχόμενο και οπωσδήποτε περιοριστικά για την εμβέλεια του μηνύματος του. Αντίθετα, ο προσεκτικός μελετητής σύντομα αντιλαμβάνεται πως το έργο του Χάγιεκ αφήνει πολλά περιθώρια για γόνιμες συνθέσεις με ρεύματα της αριστερής (μη κολεκτιβιστικής) σκέψης, τα οποία δεν στοχεύουν να υποκαταστήσουν αλλά να υποβοηθήσουν τις αγορές .

Είναι σημαντικό να τονιστεί εξαρχής πως ο Χάγιεκ δεν απορρίπτει a priori τη κρατική παρέμβαση για την οποία διευκρινίζει πως, «…το είδος του σχεδιασμού εναντίον του οποίου κατευθύνεται η κριτική μας είναι ο σχεδιασμός εναντίον του ανταγωνισμού- ο σχεδιασμός που προορίζεται να υποκαταστήσει τον ανταγωνισμό…Αλλά αφού ο τωρινός τρόπος χρήσης του όρου “σχεδιασμός” έχει γίνει συνώνυμος του προηγούμενου είδους σχεδιασμού (δηλαδή σχεδιασμός εναντίον του ανταγωνισμού), μερικές φορές θα είναι αναπόφευκτο, χάρη συντομίας, να αναφερόμαστε σ’ αυτόν τον όρο απλώς σαν σχεδιασμό, έστω κι αν αυτό σημαίνει να αφήνουμε στους αντιπάλους μας μια καλή λέξη που αξίζει να έχει καλύτερη μοίρα» .

Και αναφορικά με τα όρια αυτό-ρύθμισης των αγορών, ο Χάγιεκ δεν αφήνει το παραμικρό περιθώριο παρερμηνείας όταν γράφει πως, «το φιλελεύθερο επιχείρημα ευνοεί την καλύτερη δυνατή χρήση των δυνάμεων ανταγωνισμού ως μέσο συντονισμού των ανθρώπινων προσπαθειών, δεν επιθυμεί όμως να αφεθούν τα πράγματα ακριβώς όπως είναι…Δεν αρνείται, αλλά αντίθετα δίνει έμφαση στο ότι, για να λειτουργήσει ο ανταγωνισμός ευεργετικά, είναι απαραίτητο να υπάρχει ένα προσεκτικά επεξεργασμένο νομικό πλαίσιο και ότι ούτε οι προγενέστεροι ούτε οι μεταγενέστεροι νόμοι δεν είναι απαλλαγμένοι από σοβαρά μειονεκτήματα. Ούτε αρνείται ότι όπου είναι αδύνατο να δημιουργήσουμε τις συνθήκες που είναι απαραίτητες για να καταστήσουμε τον ανταγωνισμό αποδοτικό, πρέπει να καταφύγουμε σε άλλες μεθόδους για την οικονομικής δραστηριότητας ».

Απέναντι στις απλουστευτικές προσεγγίσεις που οδηγούν σε λανθασμένα συμπεράσματα ο Χάγιεκ υπήρξε κατηγορηματικός: «Πιθανότατα, τίποτε δεν προκάλεσε μεγαλύτερες ζημιές στη φιλελεύθερη υπόθεση από την άκαμπτη επιμονή μερικών άκρατων φιλελεύθερων σε ορισμένες δογματικές προκαταλήψεις και προπάντων στην αρχή του laissez faire» . Γιατί, όπως προείπαμε, η αντίθεση στη σχεδιασμένη οικονομία δεν είναι το laissez faire αλλά ο αποτελεσματικός ανταγωνισμός.

Ως γενική αρχή, ο Χάγιεκ δέχεται τη κρατική παρέμβαση προκειμένου «να καταστεί ο ανταγωνισμός όσο περισσότερο αποτελεσματικός και ευεργετικός είναι δυνατό- και να τον υποκαταστήσει εκεί, και μόνο εκεί, όπου δεν μπορεί να είναι λειτουργικός» . Η προσέγγισή του μπορεί να γίνει καλύτερα αντιληπτή στο ζήτημα των αντι-μονοπωλιακών πολιτικών (anti-trust policies) που καθίστανται αναγκαίες «όταν προκαλούνται πολλαπλές ζημιές από τις συμφωνίες που περιορίζουν το εμπόριο» .

Στο Σύνταγμα της Ελευθερίας (τρίτο μέρος), ο Χάγιεκ διακρίνει το κοινωνικό κράτος από τον σοσιαλισμό με τρόπο που δεν αφήνει περιθώρια παρερμηνειών. Δεν απορρίπτει, αντίθετα θεωρεί καθήκον του σύγχρονου κράτους, την αρωγή προς όσους έχουν ανάγκη. Εναντιώνεται περισσότερο στα μέσα (μέθοδοι) που μετέρχεται ο σοσιαλιστικός σχεδιασμός και λιγότερο στους κοινωνικούς στόχους του. Για τον Χάγιεκ, «ούτε η διατήρηση του ανταγωνισμού είναι ασυμβίβαστη με ένα εκτεταμένο σύστημα κοινωνικών υπηρεσιών- εφόσον η οργάνωση αυτών των υπηρεσιών δεν σχεδιάζεται με τέτοιον τρόπο ώστε να καθιστά τον ανταγωνισμό αναποτελεσματικό σε εκτεταμένους τομείς» .

Και συνεχίζει: «το σημαντικό είναι μάλλον ο χαρακτήρας και όχι ο όγκος της κυβερνητικής δραστηριότητας. Μια λειτουργική οικονομία της αγοράς προϋποθέτει ορισμένες δραστηριότητες από πλευράς του κράτους∙ η λειτουργία της μπορεί να υποβοηθηθεί από μερικές άλλες κρατικές δραστηριότητες και μπορεί να αντέξει πολλές περισσότερες, αρκεί αυτές να είναι συμβατές με μια λειτουργική αγορά» .

Μία τέτοια προσέγγιση φιλελεύθερης (μη κρατικής) προώθησης κοινωνικών σκοπών, με τους αναπόφευκτους περιορισμούς και τις αδυναμίες τους, μπορεί να βρεθεί στον «φιλελεύθερο πατερναλισμό» (libertarian paternalism) των Richard Thaler και Cass Sunstein . Οι δύο συγγραφείς κα καθηγητές στο Πανεπιστήμιο του Σικάγο, κινούμενοι στο πεδίο των συμπεριφορικών οικονομικών (behavioral economics), επιχειρούν να σκιαγραφήσουν ένα πλαίσιο πολιτικών που να ωθεί τα άτομα σε κοινωνικά ωφέλιμες επιλογές χωρίς να περιορίσουν την ελευθερία επιλογών τους.

Ο Χάγιεκ και ο επιχειρηματικός καπιταλισμός

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο τρόπος με τον οποίο ο Χάγιεκ πραγματεύεται το ρόλο των επιχειρήσεων στο σύγχρονο καπιταλιστικό σύστημα καθώς δεν υπερασπίζεται μηχανιστικά τις επιχειρήσεις, όπως πράττει σημαντικό τμήμα των φιλελεύθερων που φαίνεται να έχουν αναπτύξει ενστικτωδώς φιλο-επιχειρηματικά καπιταλιστικά αντανακλαστικά, ειδικά σε κοινωνίες όπου η παρέμβαση του κράτους είναι έντονη.

Ο κλασσικός φιλελευθερισμός και οι εκπρόσωποι του, όπως οι Adam Smith, David Ricardo και John Stuart Mill, όχι μόνο κατανοούσαν τις εννοιολογικές διαφορές ανάμεσα στις αγορές και τον καπιταλισμό, αλλά ήταν και ιδιαίτερα επιφυλακτικοί απέναντι στον ασφυκτικό εναγκαλισμό των αγορών από την επιχειρηματική τάξη. Οι λιγότερο απρόσεκτοι αναγνώστες του Πλούτου των Εθνών ασφαλώς γνωρίζουν τις παρακάτω γραμμές από το έργο του θεωρητικού της ελεύθερης αγοράς και του «αόρατου χεριού»: «Οι άνθρωποι του ιδίου επαγγελματικού κλάδου σπανίως συναντώνται, ακόμη και για ψυχαγωγία, και οι συζητήσεις τους καταλήγουν σε συνωμοσία κατά του καταναλωτών, ή σε κάποια επινόηση για να αυξηθούν οι τιμές» .

Νεότερες προσεγγίσεις κατηγοριοποιούν τα μοντέλα καπιταλισμού με βάση το ρόλο της επιχειρηματικότητας και των μεγάλων επιχειρήσεων (big business) σε αυτά, σαφώς επηρεασμένες από το σχετικό έργο του Χάγιεκ . Ο Χάγιεκ επισημαίνει την εγγενή τάση συγκεντρωτικού ελέγχου των επιχειρήσεων , ενώ στο ζήτημα της ηθικής των επιχειρήσεων, υπογραμμίζει τη σημασία της ατομικής υπευθυνότητας ως προϋπόθεση της ηθικής συμπεριφοράς καθώς και των σκοπών που αυτές εξυπηρετούν . Η περιορισμένη ευθύνη των μετόχων των επιχειρήσεων (limited liability) καθώς και ο διαχωρισμός του ελέγχου (μάνατζμεντ) από την ιδιοκτησία, συχνά αποτρέπουν την ανάληψη ατομικής ευθύνης για τις κοινωνικές συνέπειες των αποφάσεων της διοίκησης .

Η αναποτελεσματική και περιορισμένη λογοδοσία (accountability) και ζητήματα όπως η συγκέντρωση μεγάλων μεριδίων της αγοράς, ο γιγαντισμός των επιχειρήσεων μέσω εξαγορών (take-overs) και συγχωνεύσεων (mergers), ο συγκεντρωτικός έλεγχος των επιχειρήσεων, κύρια γνωρίσματα του σύγχρονου εταιρικού καπιταλισμού (corporate capitalism), συχνά έρχονται σε αντίθεση με τις βασικές αρχές του κλασσικού οικονομικού φιλελευθερισμού για τις αποκεντρωμένες και απρόσωπες αποφάσεις αναρίθμητων παραγωγών και καταναλωτών σε μία ελεύθερη αγορά.

Παρόμοιους προβληματισμούς για τη λειτουργία των επιχειρήσεων στο σύγχρονο καπιταλισμό συναντούμε στο έργο νεοφιλελεύθερων στοχαστών, όπως ο Walter Eucken και ο κύριος εκπρόσωπος της γερμανικής σχολής της «κοινωνικής οικονομίας της αγοράς» (ordoliberalismous) Wilhelm Röepke .

8. Η σημασία των ιδεών και η φιλελεύθερη ουτοπία

Ο Χάγιεκ επισημαίνει τον αποφασιστικό ρόλο των ιδεών στη διαμόρφωση του κάθε φορά κυρίαρχου διανοητικού κλίματος που, με τη σειρά του, παράγει πολιτικά αποτελέσματα επηρεάζοντας καθοριστικά τη κοινή γνώμη. Στο Δρόμο προς τη Δουλεία , έργο που τον έκανε ευρύτερα γνωστό, περιγράφει με μοναδικό τρόπο το διανοητικό κλίμα στη κεντρική Ευρώπη των αρχών του περασμένου αιώνα, που με τη σειρά του καθόρισε τις πολιτικές ισορροπίες των επόμενων δεκαετιών. Η απόρριψη των θεσμών και των ιδεών της ανοιχτής κοινωνίας και οικονομίας είχε συντελεστεί ανάμεσα στις γερμανικές ελίτ αρκετά πριν από την εμφάνιση, άνοδο και τελική επικράτηση του εθνικοσοσιαλισμού.

Καθοριστικός παράγοντας στη διαμόρφωση του διανοητικού πλαισίου είναι ο ρόλος των διανοουμένων . Ο Χάγιεκ δεν αμφιβάλλει για την ένταση της επιρροής τους στο πολιτικό και κοινωνικό κλίμα κάθε εποχής: «Αυτό που στον σημερινό παρατηρητή παρουσιάζεται σαν μία μάχη συγκρουόμενων συμφερόντων στη πραγματικότητα έχει συχνά αποφασιστεί πολύ πριν σε μια σύγκρουση ιδεών σε περιορισμένους κύκλους» .

Ο Χάγιεκ επισημαίνει πως οι αντιλήψεις των διανοουμένων είναι, σε σημαντικό βαθμό, αποτέλεσμα της «κατεστημένης» επιστημονικής γνώσης (conventional wisdom). Διόλου τυχαία λοιπόν, η απήχηση των σοσιαλιστικών ιδεών στην ελίτ των διανοουμένων, κύρια των οικονομολόγων, που θεωρούσαν πως μπορούσαν να ελέγξουν τον οικονομικό κύκλο.

Αφιέρωσε πραγματικά μεγάλο μέρος του πνευματικού του μόχθου στη διάδοση των φιλελεύθερων ιδεών στους κύκλους της διανόησης καθώς απέδιδε την ηγεμονία των κολεκτιβιστικών ιδεών στην επιρροή των σοσιαλιστών διανοουμένων. Για να τους αντιπαρατεθεί, εμπνεύστηκε, δημιούργησε και ουσιαστικά κατεύθυνε τη Mont Pelerin Society, μία ένωση φιλελεύθερων προσωπικοτήτων που ιδρύθηκε το 1947, με σκοπό να συμβάλει στην επικράτηση των φιλελεύθερων ιδεών . Στην ίδια κατεύθυνση, πρόθυμα συνέδραμε στη δημιουργία πλήθους «δεξαμενών σκέψης» (think tanks) που ειδικά στη Μεγάλη Βρετανία συνέβαλαν αποφασιστικά στην επικράτηση του διανοητικού ρεύματος που ονομάστηκε «θατσερισμός» .

Ο Χάγιεκ δεν ακολουθεί τη στρατηγική του φιλελεύθερου πολιτικού ακτιβισμού που επιχειρεί να ανατρέψει τη «κατεστημένη γνώση» (conventional wisdom) αντικρούοντας τις αντιφιλελεύθερες θέσεις στο πεδίο της εφαρμοσμένης πολιτικής. Μία τακτική προσέγγιση όπου κυριαρχεί η εμβληματική μορφή του Milton Friedman. Ο Friedman (1912-2006), αν και συμμετείχε με ενθουσιασμό στη Mont Pelerin Society, επιχείρησε να εκλαϊκεύσει τις φιλελεύθερες αρχές και να απαξιώσει τις κρατικιστικές επιλογές με τη δύναμη της λογικής και της αδιάψευστης πραγματικότητας των αριθμών. Για τον λόγο αυτό, δεν δίστασε να εμπλακεί στις πολιτικές διαμάχες προκειμένου να επηρεάσει την πολιτική και οικονομική ατζέντα. Έγινε μάλιστα μία από τις πλέον γνωστές τηλεοπτικές φιγούρες στις ΗΠΑ καθώς, παρήγε μαζί με τη σύζυγό του Rose μία σειρά εκπομπών, οι οποίες στη συνέχεια αποτέλεσαν και τη βάση του γνωστότερου έργου του Ελεύθερος να Διαλέξεις . Ανάμεσα στις προτάσεις εφαρμοσμένης πολιτικής του νομπελίστα οικονομολόγου (1976) ξεχωρίζουν τα περίφημα «κουπόνια εκπαίδευσης», ο ισοσκελισμένος προϋπολογισμός, το «δίχτυ ασφαλείας» και ο αρνητικός φόρος εισοδήματος, η εθελοντική στράτευση, η αποποινικοποίηση της πορνείας και των ναρκωτικών, την ενιαία φορολόγηση (flat tax).

Αντίθετα, ο Χάγιεκ προσπάθησε να οικοδομήσει ένα συνεκτικό σύστημα ελευθερίας και να προσφέρει μία ολοκληρωμένη υπεράσπιση του φιλελεύθερου προτάγματος που να ανάγεται σε καθολικές αρχές. Παρατήρησε μάλιστα αναφορικά με τις ιδέες του φίλου του Milton Friedman πως, «αν ο μονεταρισμός παρουσιαζόταν σαν το αποτέλεσμα συλλογισμού κι όχι απλών αριθμητικών συλλογισμών, θα μπορούσε ν’ αντικρούσει ευκολότερα τις εναντίον του επιθέσεις» .

Συναφές με το παραπάνω είναι η αδυναμία του φιλελευθερισμού να συνεγείρει τη φαντασία των ανθρώπων, στο βαθμό που το επιτυγχάνουν οι διανοητικοί του αντίπαλοι. Τούτο οφείλεται, ως ένα βαθμό, στο ότι οι φιλελεύθεροι διανοητές δεν πραγματεύονται κοινωνικά προτάγματα «θετικής ελευθερίας», με την έννοια των τελεολογικών πλάνων κοινωνικής μηχανικής (freedom to) , που επιχειρούν να σκιαγραφήσουν μια μορφή επιθυμητής μελλοντικής κοινωνικής συμβίωσης στη λεπτομέρεια της.

Ο Χάγιεκ, ωστόσο, είναι κατηγορηματικός για τη σημασία της αναγκαιότητας της προοπτικής μιας καλύτερης ζωής. Δεν απορρίπτει, αντίθετα επιζητεί, την κοινωνική πρόοδο που πραγματώνεται στη Μεγάλη ή την Ανοιχτή Κοινωνία. Ουσιαστικά, ο ουτοπισμός αποκαθίσταται στη φιλελεύθερη σκέψη με το έργο του Χάγιεκ , ο οποίος παρακινεί όσους ενδιαφέρονται για τη προώθηση των φιλελεύθερων ιδεών, «να ξανακάνουν τα φιλοσοφικά θεμέλια της ελεύθερης κοινωνίας ένα ζωντανό διανοητικό ζήτημα, η εφαρμογή του οποίου θα προκαλεί την ευστροφία και τη φαντασία των πιο ζωντανών μυαλών» .

Η χαγιεκιανή Ανοιχτή Κοινωνία ομοιάζει με τη «μετα-ουτοπία» του αμερικανού αναρχο-φιλελεύθερου Robert Nozick , δηλαδή ένα πλαίσιο που επιτρέπει την απρόσκοπτη ανάπτυξη των «προσωπικών ουτοπιών» των ατόμων, ένα πολιτικό και κοινωνικό πλαίσιο που επιτρέπει στα ίδια τα άτομα να γίνουν «συγγραφείς της ζωής τους» .

9. Το ιδεολογικό συνεχές και το πολιτικό εκκρεμές

Θεμελιώδης για τη πολιτική ιδεολογία του σύγχρονου φιλελευθερισμού είναι η τριγωνική απεικόνιση του Χάγιεκ όπου φιλελευθερισμός, σοσιαλισμός και συντηρητισμός τοποθετούνται στις τρεις κορυφές ενός ισοσκελούς τριγώνου. Για τον Χάγιεκ, η ιδεολογική αντιπαράθεση (πρέπει να) γίνεται ανάμεσα σε σοσιαλισμό και φιλελευθερισμό και αδιαφορεί για τους συντηρητικούς που στερούμενοι αρχών ακολουθούν παθητικά και αντιδρούν σχεδόν ανακλαστικά στο κυρίαρχο κάθε φορά διανοητικό ρεύμα. Η ιστορική διάσταση της αντιπαράθεσης δεν αποκλείει- τουναντίον επιτρέπει- τις συγκλίσεις των δύο ρευμάτων όταν ο κυρίαρχος συντηρητισμός εμποδίζει την απρόσκοπτη εξέλιξη της ανοιχτής κοινωνίας.

Κάτω από αυτό το πρίσμα ερμηνεύεται η άποψη του βιογράφου του Χάγιεκ Alan Ebenstein πως, τη περίοδο της συγγραφής του Συντάγματος της Ελευθερίας, εάν θα έπρεπε να διαλέξει ανάμεσα στην Αριστερά και τη Δεξιά, ο φιλελεύθερος Χάγιεκ αναμφίβολα θα επέλεγε την πρώτη .

Αντανακλώντας τη πολιτική σκέψη του Χάγιεκ, ο γνωστός ερευνητής του Cato Institute Brink Lindsay, προτείνει μια σύνθεση (fusion) και μια ενδεχόμενη πολιτική-εκλογική συμπόρευση αριστερών (liberals) και ελευθεριακών (libertarians), τις οποίες κατηγοριοποιεί με το νεολογισμό «Liberaltarians» .

Στις μέρες μας αρχίζει να γίνεται ευρύτερα αντιληπτό πως, ο φιλελευθερισμός στέκεται κριτικά απέναντι στον καπιταλισμό καθώς αναγνωρίζεται πως η ελεύθερη αγορά και ο ανταγωνισμός περιορίζουν την επέκταση της επιχειρηματικής εξουσίας, στο βαθμό που συχνά οι μεγάλες επιχειρήσεις στηρίζουν τη δεσπόζουσα θέση τους στις αγορές μέσω του κρατικού παρεμβατισμού και του ευνοϊκού προς τα συμφέροντά τους νομικού/ρυθμιστικού πλαισίου λειτουργίας των αγορών .

Τα τελευταία χρόνια, με το τέλος της ιδεολογικής φόρτισης ανάμεσα στο σοσιαλισμό και το φιλελευθερισμό, συνέπεια της κατάρρευσης των κομμουνιστικών καθεστώτων, αναπτύσσονται αξιοσημείωτες θεωρητικές αναζητήσεις με επίκεντρο το έργο του Χάγιεκ κυρίως στη κατεύθυνση της κριτικής των μεγάλων επιχειρήσεων. Μεταξύ των πλέον αξιόλογων συνθέσεων ενός μετα-χαγιεκιανού σοσιαλισμού και ενός χαγιεκιανού φιλελευθερισμού ξεχωρίζει το έργο του ακαδημαϊκού Theodore Burczak Socialism After Hayek .

10. Η φιλελεύθερη οργάνωση της διεθνούς κοινότητας

Αν και ο Χάγιεκ δεν επεξεργάστηκε σε βάθος ένα φιλελεύθερο πρόγραμμα οργάνωσης της διεθνούς κοινότητας, δεν σημαίνει πως αδιαφορούσε για τις διεθνείς υποθέσεις. Τουναντίον, όπως υποστήριξε με κατηγορηματικό τρόπο, «σε κανέναν άλλο τομέα δεν πλήρωσε μέχρι τώρα τόσο ακριβά ο κόσμος την εγκατάλειψη του φιλελευθερισμού του 19ου αιώνα όσο στον τομέα που άρχισε η υποχώρηση: στις διεθνείς σχέσεις» .

Ο Χάγιεκ συνδέει ιστορικά τις διακρατικές αντιπαραθέσεις και πολεμικές συρράξεις του πρώτο μισού του εικοστού αιώνα με την άνοδο του οικονομικού και πολιτικού εθνικισμού και συνακόλουθα με την περιθωριοποίηση των ιδεών του κλασσικού φιλελευθερισμού- τις «αυθόρμητες τάξεις», το διαχωρισμό των εξουσιών και το κράτος δικαίου, το ελεύθερο εμπόριο .

Οι αντιλήψεις του Χάγιεκ για την οργάνωση της διεθνούς κοινωνίας τον φέρνουν κοντά στον κοσμοπολιτισμό του Ιμμάνουελ Καντ και τρεις προϋποθέσεις (συνθήκες) του για τη διεθνή ειρήνη- το ρεπουμπλικανικό (αντιπροσωπευτικό) πολίτευμα, την ομοσπονδιακή οργάνωση μέσω του διεθνούς δικαίου και την εγγύηση των δικαιωμάτων του κοσμοπολιτισμού που επιτρέπουν του πνεύματος του εμπορίου (spirit of commerce) . Για τον Χάγιεκ, η απουσία μίας κυρίαρχης υπερ-κρατικής εξουσίας στο διεθνές σύστημα δεν συνεπάγεται αναγκαστικά μια καταστροφική διάχυση της ισχύος που καταλήγει στο (χομπσιανού τύπου) «δίλημμα ασφάλειας» των κρατών. Αντίθετα, επισημαίνει τους κινδύνους της μεταφοράς σχεδίων κοινωνικού κονστρουκτιβισμού σε διεθνές επίπεδο μέσω της εφαρμογής ενός σχεδιασμού «από τα πάνω». Ο φεντεραλισμός (ομοσπονδοποίηση) προβάλει ως η κατάλληλη μορφή οργάνωσης των διεθνών σχέσεων, ένας μηχανισμός εξισορρόπησης συμφερόντων που προάγει τη συνεργασία και σέβεται τις επιλογές των μερών .

Ακόμη, το έργο του Χάγιεκ μας βοηθά επίσης να αντιληφθούμε τη πορεία της παγκοσμιοποίησης ως απρόθετο αποτέλεσμα δράσης κι όχι κεντρικού σχεδιασμού , κατανοώντας την ανάδυση νέων θεσμών κοινωνικής οργάνωσης μέσω ως αποτέλεσμα μίας απρόθετης «εξελεγκτικής» διαδικασίας μεταβολής των προτιμήσεων και προσαρμογής των επιμέρους στρατηγικών σε νέες μορφές επικοινωνίας .

Γίνεται λοιπόν αντιληπτό πως, με σύγχρονους όρους, οι αντιλήψεις του Χάγιεκ για τις διεθνείς σχέσεις τον κατατάσσουν στο ρεύμα του φιλελεύθερου διεθνισμού ή ιδεαλισμού που αντιπαρατίθεται στο κυρίαρχο συντηρητικό παράδειγμα του διεθνοπολιτικού ρεαλισμού . Ταυτόχρονα, η αύξηση της οικονομικής αλληλεξάρτησης, η διάχυση της πολιτικής ισχύος και η επέκταση του διεθνούς δικαίου στο σύγχρονο μετα-διπολικό κόσμο της παγκοσμιοποίησης, προσφέρουν χρήσιμο πεδίο μελέτης στους ερευνητές των διεθνών σχέσεων που θα επιλέξουν ως σημείο αναφοράς το έργο του Χάγιεκ.

11. Η (άγνωστη) σκέψη του Χάγιεκ στην Ελλάδα

Η πολιτική, οικονομική και φιλοσοφική σκέψη του Χάγιεκ είναι ουσιαστικά άγνωστη στη χώρα μας, γεγονός μάλλον αναμενόμενο καθώς σχεδόν το σύνολο του έργου του παραμένει αμετάφραστο στην ελληνική γλώσσα. Φυσικά, το συγγραφικό έργο του Χάγιεκ δεν αποτελεί εξαίρεση καθώς ακολουθεί την αναπόδραστη τύχη του μεγαλύτερου μέρους της ξενόγλωσσης φιλελεύθερης βιβλιογραφίας που πασχίζει να βρει το δρόμο της ανάμεσα σε επιφυλακτικούς εκδότες και απρόθυμους αναγνώστες.

Αξίζει ωστόσο να επισημανθεί πως, η σκέψη του Χάγιεκ μοιάζει συχνά να παραγνωρίζεται ακόμη και στο εσωτερικό των φιλελεύθερων κύκλων. Μεγάλο τμήμα των ελλήνων φιλελεύθερων διανοητών και πολιτικών φαίνεται να προκρίνει ένα φιλελεύθερο πραγματισμό, μοιάζει δηλαδή να επιδιώκει τη προώθηση των φιλελεύθερων αντιλήψεων στη βάση της αποτελεσματικότητας, της μεγιστοποίησης του κοινωνικού οφέλους, μετρήσιμου μάλιστα με δείκτες οικονομικής ευμάρειας. Έτσι, παραγνωρίζεται η ηθική διάσταση του φιλελευθερισμού, δηλαδή η σύνδεση της ελευθερίας υπό την έννοια της απουσίας εξωτερικών καταναγκασμών με την ηθικότητα (virtue), δηλαδή τη προαγωγή μιας έννοιας «σπουδαίας κοινωνίας» (Great Society) .

Διόλου τυχαία λοιπόν προβάλλεται περισσότερο το έργο του φιλελεύθερων (κύρια μονεταριστών) οικονομολόγων όπως ο Milton Friedman, που αν και είναι ικανό να κερδίσει το πολιτικό επιχείρημα στο επίπεδο της αποτελεσματικότητας, αδυνατεί ωστόσο να αιχμαλωτίσει τις καρδιές των ανθρώπων. Και αντίστοιχα, υποβαθμίζεται το έργο κορυφαίων στοχαστών του πολιτικού φιλελευθερισμού, όπως οι Isaiah Berlin Karl Popper , για τους οποίους το πρόταγμα της ελεύθερης στοχοθεσίας των ατόμων κατείχε δεσπόζουσα θέση.

Στη περίπτωση του Χάγιεκ, προβάλλεται περισσότερο η σφοδρή κριτική του στο κοινωνικό κράτος και την (αν)αποτελεσματικότητα του κολλεκτιβιστικού σχεδιασμού ως μια επιτυχής προσπάθεια αποδόμησης του κρατικού παρεμβατισμού και, λιγότερο η συνεισφορά του σε πεδία όπως η φιλοσοφία του δικαίου, η ηθική θεωρία, η «θεσμική αρχιτεκτονική», ακόμη και οι διεθνείς σχέσεις. Γιατί ο Χάγιεκ επιχείρησε πρώτιστα να οικοδομήσει ένα φιλοσοφικό σύστημα πολιτικής και κοινωνικής ελευθερίας και δευτερευόντως να ανατρέψει το κεϋνσιανό οικονομικό υπόδειγμα. Διότι κατ’ αυτό τον τρόπο, οι υπέρμαχοι των φιλελεύθερων ιδεών δυσκολεύονται να εμπνεύσουν και να κινητοποιήσουν τους πολίτες και τελικά να στρέψουν το πολιτικό εκκρεμές προς φιλελεύθερες κατευθύνσεις.

Οι συνέπειες της «οικονομίστικης», ωφελιμιστικής προσέγγισης για την εμβέλεια του φιλελεύθερου μηνύματος έχουν επισημανθεί από πολλούς διανοητές. Μεταξύ αυτών, o βρετανός πολιτικός επιστήμονας Norman Barry διακρίνει τρεις κατηγορίες επιχειρημάτων γύρω από τις οποίες αναπτύχθηκε η διαμάχη ανάμεσα στο καπιταλισμό και το σοσιαλισμό στο μεσοπόλεμο- το επίπεδο της εμπειρικής απόδειξης, το επίπεδο των θεωρητικών κατασκευών και το επίπεδο της ηθικής. Κι αν ο καπιταλισμός φαίνεται πως ιστορικά κέρδισε το επιχείρημα στο εμπειρικό επίπεδο (με τη κατάρρευση των κεντρικά σχεδιασμένων οικονομιών) και στο επίπεδο της θεωρίας (calculation debate), ωστόσο δεν κατόρθωσε να επικρατήσει πλήρως διότι, «μέρος της ευλογοφάνειας των σοσιαλιστικών θέσεων προέρχεται από το γεγονός πως ισχυρισμοί που εδράζονται στην ηθική ανακατεύτηκαν με εκείνους που αναφέρονται στα συνεπειοκρατικά (consequentialist) και στα ωφελιμιστικά (utilitarian) οικονομικά» .

Παρά τη πραγματικά μοναδική συμβολή του Χάγιεκ στην «ενοποίηση» της φιλελεύθερης επιχειρηματολογίας , τούτο παραμένει ένα ημιτελές έργο, μια διαρκής πρόκληση για τους φιλελεύθερους διανοητές των ημερών μας .

12. Αντί επιλόγου.

Το έργο του Χάγιεκ είναι πολυδιάστατο και η συνεισφορά του έργου του πολύπλευρη. Στο επιστημονικό επίπεδο, κατέδειξε τον καθοριστικό ρόλο των κοινωνικών θεσμών στη μετάδοση της πρακτικής γνώσης καθώς και την εξέλιξη τους ως αποτέλεσμα των απρόθετων συνεπειών της δράσης των ατόμων. Η κριτική του στη κονστρουκτιβιστική σύλληψη του κεντρικού σχεδιασμού υπήρξε καταλυτική, ανοίγοντας νέους δρόμους έρευνας για μια σειρά επιστημονικών κλάδων.

Αν και ο Χάγιεκ παρέλαβε το Νόμπελ Οικονομικών για την εργασία του στους οικονομικούς κύκλους και το ρόλο του χρήματος που ανάπτυξε στην αρχή της ακαδημαϊκής του καριέρας , η συνεισφορά του στην οικονομική επιστήμη είναι ευρύτερη και η επιρροή του εκτείνεται από τα θεσμικά οικονομικά (Douglas North) και τη δημόσια επιλογή (Mancur Olson) μέχρι τα περιουσιακά δικαιώματα (Hernando De Soto).

Σto πολιτικό επίπεδο, το έργο του Χάγιεκ συνέβαλε όσο ελάχιστοι στη μετακίνηση του πολιτικού-ιδεολογικού εκκρεμούς προς περισσότερο φιλελεύθερες αντιλήψεις. Έτσι, η αποδοχή της αποτελεσματικότητας της αγοράς συγκριτικά με το σχεδιασμό από σημαντικό κομμάτι των αυτοπροσδιοριζόμενων ως σοσιαλιστών στις μέρες μας, σίγουρα θα τους κατέτασσε στους μη σοσιαλιστές την περίοδο που ο Χάγιεκ πρωτοδιατύπωνε τις απόψεις του .

Σήμερα, το έργο του Χάγιεκ φαίνεται να γίνεται ξανά επίκαιρο. Καθώς στα αναπτυγμένα κράτη το πολιτικό προσωπικό επιστρέφει στις παλαιές συνταγές των κεϋνσιανών οικονομικών και τα διάφορα μοντέλα «αυταρχικού» ή κρατικού καπιταλισμού (state-capitalism), όπως αυτά που ακολουθούν η Κίνα και Ρωσία, προβάλουν ως πρότυπα πετυχημένης οικονομικής και πολιτικής ανάπτυξης, κυρίως σε αναπτυσσόμενες χώρες με ασθενείς κρατικές δομές και οικονομική δυσπραγία , καθίσταται ξανά αναγκαίο να ανατρέξουμε στη σκέψη του προκειμένου να διασφαλίσουμε πως ο μελλοντικός κόσμος θα είναι πεδίο ανοιχτών οριζόντων, ελεύθερων επιλογών και πολλαπλών δυνατοτήτων.

Άλλωστε έχει ιστορικά παρατηρηθεί πως, σε περιόδους κρίσης οι κοινωνίες αναζητούν, σχεδόν αταβιστικά, τη κρατική παρέμβαση στη μορφή της πατερναλιστικής καθοδήγησης που θα προσφέρει μία αίσθηση ασφαλούς καθοδήγησης στις επικίνδυνες ατραπούς του άδηλου μέλλοντος. Είναι γνωστό ιστορικά πως, οι ατομικές και κοινωνικές ελευθερίες ποτέ δεν χάνονται δια μιας και το έργο του Χάγιεκ συνέβαλε αποφασιστικά να κατανοήσουμε τη πολύπλοκη σχέση ανάμεσα στον συγκεντρωτικό πατερναλισμό και στην ατομική και συλλογική ελευθερία και ευημερία.

Η τελική σύνοψη της συμβολής του Χάγιεκ στην εξέλιξη των πολιτικών ιδεών ανήκει δικαιωματικά στο καθηγητή Kenneth Minogue: «Το επίτευγμα του Χάγιεκ ήταν να σώσει την ελευθερία στον εικοστό αιώνα, πείθοντας τους σοσιαλιστές- προς τη στιγμή- πως η οικονομία πρέπει να αφεθεί μόνη της. Αυτό που δεν άλλαξε είναι το πάθος των μεταρρυθμιστών και των ιδεαλιστών του πολιτισμού μας να ελέγξουν τις κυβερνήσεις και να χρησιμοποιήσουν την εξουσία τους για να επιβάλουν ένα μοναδικό ορθό τρόπο ζωής….Η οικονομία αφέθηκε μόνη της. Δεν θα είναι όμως για πολύ. Και γι’ αυτό ο Χάγιεκ, παρότι δεν είναι ένας άνθρωπος για όλες τις εποχές, είναι αναμφίβολα ο άνθρωπος για τον αιώνα που έχουμε μπροστά μας» . Στους φιλελεύθερους συνεχιστές του έργου του Φρίντριχ Χάγιεκ εναπόκειται να απελευθερώσουν εκείνους που εγκλωβίζονται στη βολική ασφάλεια ψευδών βεβαιοτήτων και να συνδράμουν την απαιτητική προσπάθεια για την ατομική και κοινωνική πρόοδο, ευημερία και χειραφέτηση. Αν δεν το πράξουν αυτοί, τότε ποιός;

Δημήτρης Σκάλκος

———————————————

Σημειώσεις:

Ωστόσο, αν και οι οικονομικοί κύκλοι ποτέ δεν έπαψαν να συντροφεύουν την ιστορία του καπιταλισμού, η παρούσα κρίση παρουσιάζει ορισμένα ειδικά χαρακτηριστικά τα οποία πρέπει να μας προβληματίσουν αναφορικά με το μέλλον του παγκόσμιου οικονομικού συστήματος και ειδικότερα τη πορεία της παγκοσμιοποίησης των διεθνών αγορών. Συγκεκριμένα, οι προσλαμβάνουσες για τα αίτια της οικονομικής κρίσης και οι χειρισμοί για την αντιμετώπισή της, απειλούν να οδηγήσουν το οικονομικό σύστημα σε συστημική κρίση, σε μία περίοδο απο-παγκοσμιοποίησης (deglobalization) με αρνητικές συνέπειες για τη παγκόσμια οικονομία και κυρίως για τις οικονομίες των αναπτυσσόμενων κρατών.

Η σημερινή κρίση είναι καθολική, αφορά δηλαδή το σύνολο της παγκόσμιας οικονομίας και δεν περιορίζεται στις ΗΠΑ ή στις αναπτυγμένες χρηματιστηριακές οικονομίες, συνέπεια της αλληλεξάρτησης των διεθνών αγορών που καθιστούν την εξέλιξη της κρίσης ταυτόχρονη. Ακόμη, συνιστά μια «κρίση υποδείγματος», απο-νομιμοποιεί τις ακολουθούμενες οικονομικές πολιτικές, εκείνες δηλαδή τις προτάσεις οικονομικής διακυβέρνησης που είναι γνωστές ως συναίνεση της Ουάσινγκτον (Washington consensus) και πάνω στις οποίες στηρίχτηκε σε μεγάλο βαθμό η διαδικασία της παγκοσμιοποίησης τις τελευταίες δεκαετίες, μέσω της απελευθέρωσης των διεθνών αγορών και της μακροοικονομικής σταθερότητας υπό την καθοδήγηση του ΔΝΤ και της Παγκόσμιας Τράπεζας.

Ο νομπελίστας οικονομολόγος Joseph Stiglitz, με άρθρο του στο περιοδικό Vanity Fair, επισημαίνει τους υπαρκτούς κινδύνους της ταύτισης των ανοιχτών αγορών με το οικονομικό μοντέλο των ΗΠΑ και συνακόλουθα την απόρριψη και των δύο, υπενθυμίζοντας παράλληλα πως ιστορικά δεν υπήρξε πετυχημένη οικονομία που να μην στηρίχτηκε αποφασιστικά στις αγορές. Και δικαιολογημένα καθώς η επέκταση του καπιταλιστικού συστήματος οδήγησε σε θεαματική μείωση της απόλυτης φτώχειας ($1,08 σε όρους τρέχουσας αγοραστικής δύναμης σύμφωνα με τη Παγκόσμια Τράπεζα), από το 85% το 1820 στο 20% το 2000.

Οι πρώτες ανησυχητικές ενδείξεις έχουν ήδη κάνει την εμφάνισή τους. Σύμφωνα με τη Παγκόσμια Τράπεζα, ο όγκος του διεθνούς εμπορίου σε αγαθά και υπηρεσίες, ένας από τους σημαντικούς δείκτες διεθνοποίησης της παγκόσμιας οικονομίας, θα υποχωρήσει κατά 6,1% το 2009, για πρώτη φορά έπειτα από 27 χρόνια. Έτσι, σύμφωνα με τον ιστότοπο Global Trade Alert που παρακολουθεί τις κρατικές παρεμβάσεις στο διεθνές εμπόριο, μόλις πρόσφατα η Σαουδική Αραβία απέκλεισε από τις αγορές της μεγάλες ποσότητες αγροτικών προϊόντων της Υεμένης, ενώ η Ινδονησία αύξησε τους δασμούς σε ευρεία γκάμα προϊόντων που ανταγωνίζονται την εγχώρια παραγωγή και επέβαλε πρόσθετες προδιαγραφές εισόδου σε ακόμη πεντακόσια προϊόντα. Από την πλευρά της, η Ινδία απαγόρευσε την εισαγωγή κινεζικών παιχνιδιών.

Παρά τις περί του αντιθέτου πρόσφατες διακηρύξεις των G20, οι εθνικές προτεραιότητες έχουν κάνει ήδη την εμφάνιση τους και μεταξύ των αναπτυγμένων κρατών. Αρκεί να αναφέρουμε ενδεικτικά το Buy America της διακυβέρνησης Ομπάμα και τη βούληση του Νικολά Σαρκοζί να ενισχύσει τη γαλλική αυτοκινητοβιομηχανία, ακόμη και τη προτροπή του διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδας Προβόπουλου προς τις ελληνικές τράπεζες να κατευθύνουν τα κεφάλαια τους στην ελληνική αγορά και όχι στις αγορές της ανατολικής Ευρώπης (σύμφωνα με τους Financial Times, η Ελλάδα συμβολίζει τον χρηματιστηριακό προστατευτισμό).

Η ενίσχυση του οικονομικού (εμπορικού και χρηματοπιστωτικού) εθνικισμού απειλεί να οδηγήσει τη παγκόσμια οικονομία σε βαθιά ύφεση. Τα αναπτυσσόμενα κράτη που δεν διαθέτουν υψηλά συναλλαγματικά αποθέματα (όπως πχ. η Κίνα και η Βραζιλία) και εξαρτώνται μονοσήμαντα από το εξαγωγικό εμπόριο (πχ. Μποτσουάνα, Μαυρίκιος), θα πληγούν περισσότερο. Για το 2009 οι ΑΞΕ προβλέπεται να μειωθούν κατά 30% σε σχέση με το προηγούμενο έτος. Η ανάπτυξη στις αναπτυσσόμενες χώρες το 2009 πρόκειται να μειωθεί στο 1,2%, από 5,9% το 2008. Ειδικά για τις χώρες της Αφρικής, η οικονομική κρίση επιδρά σε βαθμό μεγαλύτερο των αρχικών προβλέψεων και είναι πιθανό να μετατραπεί σε αναπτυξιακή κρίση καθώς η εξωτερική βοήθεια δεν επαρκεί και, σύμφωνα με την Αφρικανική Αναπτυξιακή Τράπεζα (AFDB), θα απαιτηθούν πενήντα δις δολάρια για να επανέλθει η ανάπτυξη στα προ της κρίσης επίπεδα, ενώ και η ανάκαμψη θα είναι αργή λόγω της περιορισμένης εγχώριας ζήτησης των περιορισμένων δημόσιων δαπανών (για περισσότερα στοιχεία δες την έκθεση της Παγκόσμιας Τράπεζας Global Development Finance 2009).

Οι αρνητικές αυτές εξελίξεις απειλούν να αναστρέψουν τη συντελεσθείσα πρόοδο των περασμένων ετών. Έτσι, υπολογίζεται πως εξήντα εκατομμύρια ασιάτες δεν θα κατορθώσουν να εξέλθουν της φτώχειας παρά τις προβλέψεις πριν την εκδήλωση της κρίσης, ενώ στα ήδη εξακόσια εκατομμύρια ανθρώπων που ζουν σε συνθήκες απόλυτης φτώχειας είναι πιθανό να προστεθούν ακόμη εκατό εκατομμύρια το 2010.

Είναι λοιπόν φανερό πως, η διατήρηση ενός ανοιχτού διεθνούς οικονομικού συστήματος πρέπει να αποτελέσει την άμεση πολιτική προτεραιότητα. Σε αυτή τη κατεύθυνση είναι αναγκαίο:

- να προωθηθούν μέτρα ενίσχυσης της εγχώριας ζήτησης σε διεθνές επίπεδο, τόσο μέσω της αύξησης της απασχόλησης όσο και μέσω της στήριξης των άμεσων ξένων επενδύσεων (ΑΞΕ) στις αναπτυσσόμενες χώρες. Πρέπει να σημειωθεί πως οι άμεσες ξένες επενδύσεις αποτελούν το 5% του ΑΕΠ των αναπτυσσόμενων κρατών και ο συνδυασμός υψηλού χρέους και έλλειψης εμπιστοσύνης των ξένων επενδυτών αποτελεί μείζον πρόβλημα, ενώ η απασχόληση και η ζήτηση στις αναπτυσσόμενες χώρες δεν είναι ανεξάρτητη από τις μεταναστευτικές πολιτικές που ακολουθούν τα αναπτυγμένα κράτη (η Παγκόσμια Τράπεζα υπολογίζει για το 2009 τη μείωση του επαναπατριζόμενου εισοδήματος σε δέκα πέντε δις δολάρια).

- να ξαναρχίσουν και να ολοκληρωθούν με επιτυχία οι διαπραγματεύσεις του Γύρου της Ντόχα στο πλαίσιο του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου, που έχουν διακοπεί από τον περασμένο Ιούλιο λόγω ασυμφωνίας στο ζήτημα των αγροτικών προϊόντων. Γνωρίζουμε από τις διαθέσιμες εμπειρικές μελέτες πως, όπου υφίστανται πολυμερείς συμφωνίες, ο προστατευτισμός ως επιλογή είναι περιορισμένος καθώς οι εθνικές κυβερνήσεις εκμεταλλεύονται τα «κενά πολιτικής» προκειμένου να προωθήσουν τα στενά οικονομικά τους συμφέροντα.

- να αναπτύξουν μεθόδους συντονισμού των εθνικών πολιτικών προκειμένου να αποφεύγεται η εφαρμογή αντικρουόμενων πολιτικών. Καθώς οι αγορές απαιτούν ένα σταθερό και φιλικό προς αυτές πολιτικό θεσμικό πλαίσιο, η διάχυση της ισχύος στον σημερινό περισσότερο ασταθή πολύ-πολικό κόσμο όπου η ηγεμονία των ΗΠΑ εμφανίζεται φθίνουσα, δεν βοηθά στην εύρυθμη λειτουργία τους. Αν και η ανάπτυξη νέων διεθνών θεσμών οικονομικής διακυβέρνησης δεν φαίνεται στον άμεσο ορίζοντα, τίποτε δεν εμποδίζει την άτυπη πλην όμως εξίσου αποτελεσματική συνεννόηση μεταξύ των κρατών, αυτό που ο Risto Penttila, διευθυντής της φινλανδικής δεξαμενής σκέψης Finnish Business and Policy Forum, αποκαλεί «ελαφρύ πολυμερισμό» (light multilateralism) και λαμβάνει χώρα στο πλαίσιο διακρατικών συναντήσεων, όπως των G8, των G20 και πρόσφατα των BRICS (Βραζιλία, Ρωσία, Ινδία, Κίνα). Τέτοιες άτυπες ομαδοποιήσεις πρέπει να συμπεριλάβουν και τα αναπτυσσόμενα κράτη.

Εν κατακλείδι ας ελπίσουμε πως, τα διδάγματα των λανθασμένων χειρισμών της κρίσης του 1929- όπου οι εμπορικοί πόλεμοι που ακολούθησαν, μειώνοντας τον όγκο του διεθνούς εμπορίου κατά δύο τρίτα, μετέτρεψαν τη χρηματοπιστωτική κρίση σε βαθειά ύφεση με καταστροφικές συνέπειες- να λειτουργήσουν αποτρεπτικά για τα κοντόθωρα οικονομικά συμφέροντα των εθνικών κυβερνήσεων.

Δημήτρης Σκάλκος