Δεν χρειάζονται πολλά λόγια για να περιγραφεί το περιστατικό της 6ης Δεκεμβρίου. Μια εν ψυχρώ δολοφονία ενός αθώου παιδιού που βρέθηκε σε λάθος στιγμή σε λάθος σημείο. Από κάποιον που δυστυχώς λέξεις για να τον χαρακτηρίσουν, όπως κτήνος, έχουν παραφθαρεί στη γλώσσα μας από την υπερβολική άσκοπη χρήση, ώστε να έχουν νόημα τώρα που χρειάζονται. Ότι και να πούμε τώρα είναι πραγματικά λίγο και φυσικά δεν μπορεί να διορθώσει ότι έγινε.
Αυτό όμως που μπορούμε να κρίνουμε είναι η ανεπάρκεια ενός κρίσιμου θεσμού για την κοινωνική συνοχή, όπως είναι η αστυνομία. Ανεπάρκεια επειδή διατηρεί τέτοιους δολοφόνους στις τάξεις της, επειδή περιστατικά σαν και αυτό δεν είναι τόσο σπάνια, αλλά αντίθετα σε βάρος μεταναστών ή τσιγγάνων είναι συνηθισμένα (απλά η μάζα της κοινωνίας εθελοτυφλεί απέναντι τους), επειδή η απαράδεκτη, προσβλητική, αντιεπαγγελματική συμπεριφορά των στελεχών της είναι συνηθισμένο φαινόμενο και δεν κάνει τίποτα για αυτό, επειδή τα στελέχη της έχουν εμποτιστεί με τις χειρότερες νοοτροπίες των δημοσίων υπαλλήλων, επειδή για να βγει ένα διαβατήριο μπορεί να χρειαστεί και ένας μήνας ταλαιπωρίας, και επειδή τελικά ούτε είναι σε θέση να ανταπεξέλθει στον ρόλο που της έχει ανατεθεί (η προστασία της ζωής, της περιουσίας και της αξιοπρέπειας των πολιτών), ούτε δείχνει καν ότι επιδιώκει κάτι τέτοιο. Μια ανεπάρκεια που βαραίνει και τους ίδιους τους λειτουργούς της και τους πολιτικούς τους προϊστάμενους όλα αυτά τα χρόνια.
Από κει και πέρα ξεσπά ένα τεράστιο κύμα βίας, του οποίου οι παράμετροι πρέπει να αναλυθούν και να αποδοθούν οι ευθύνες γι’ αυτό, που εκτείνονται πολύ πέρα της ανίκανης αστυνομίας μας. Όλοι όσοι έσπευσαν να επενδύσουν στην πολιτική σκύλευση της δολοφονίας έχουν αυτή τη στιγμή ευθύνες για τα εκατοντάδες συνεχιζόμενα εγκλήματα που διαπράττονται. Και ο Συνασπισμός με την πορεία στην ΓΑΔΑ που οργάνωσε, και οι συνδικαλιστές των εκπαιδευτικών που έβγαλαν, με την απεργία τους , τους μαθητές στους δρόμους όλης της χώρας, και οι αναρχικοί κουκουλοφόροι κ.α. Αλλά στις χθεσινές συγκρούσεις όμως, ο απλός κόσμος από τα μπαλκόνια πετούσε γλάστρες στους αστυνομικούς, και αυτό δεν πρέπει μας διαφύγει. Η μαζικότητα των αντιδράσεων αδρανοποιεί την όποια προσπάθεια καταλογισμού σε μεμονομένες περιθωριακές ομάδες.
Τα φαινόμενα φυσικά είναι απαράδεκτα (διότι δεν μπορούμε να επικροτούμε την λογική της συλλογικής ευθύνης, της αυτοδικίας ή της μη αναλογικότητας της ποινής) και η κατάσταση που έχει δημιουργηθεί σε όλη την χώρα, δείχνει αυτή τη στιγμή να χειροτερεύει. Πέρα από τις αιτίες και της αφορμές της αντίδρασης υπάρχει η προσωπική ευθύνη και κάθε παράνομη πράξη πρέπει να καταδικάζεται και αντιμετωπίζει τις συνέπειες του νόμου. Όσες κοινωνικές/ψυχολογικές/πολιτικές αιτίες και αφορμές να υπάρχουν, όποιος προβαίνει σε πράξεις βίας είναι υπόλογος.
Αλλά θα ήταν στρουθοκαμηλισμός να μην αναγνώσουμε το μήνυμα αυτών των πράξεων, πέρα από τις ευθύνες που προκύπτουν. Γιατί δεν μιλάμε πλέον για περιθωριακούς κουκουλοφόρους που διεξάγουν χρόνια τώρα έναν ακήρυχτο πόλεμο, αλλά για αηδιασμένους καθημερινούς πολίτες και νέους. Και το μόνο ξεκάθαρο μήνυμα αυτών των πράξεων (πέρα από την πολιτική ανάγνωση που κάνει ο καθένας όπως τον βολεύει) είναι ότι η αξιοπιστία θεσμών όπως η αστυνομία έχει πέσει σε τέτοια χαμηλά επίπεδα που αμφισβητείται ακόμα και αυτή η αναγκαία κοινωνική συναίνεση για την λειτουργία τους.
Ας μην προσπεράσουμε έτσι εύκολα τι γίνεται αυτή τη στιγμή. Δεν καίγονται απλά τράπεζες, υπουργεία και καταστήματα. Καίγεται η θέλησή μας ως σύνολο πολιτών να ζούμε σε μια οργανωμένη κοινωνία με θεσμούς, αρχές και κανόνες. Και αυτό είναι ακόμα χειρότερο, όταν η αντικοινωνική συμπεριφορά γίνεται πρότυπο μίμησης και μεταφέρεται ως παράδειγμα σε νέους που τώρα κοινωνικοποιούνται. Τα παιδιά που σήμερα επιτίθενται σε τράπεζες και αστυνομικά τμήματα θα είναι οι αυριανοί καταληψίες στα πανεπιστήμια και μετέπειτα φορείς της ίδιας αντικοινωνικότητας σε κάθε διεκδίκησή τους, όπως αντίστοιχα τραύματα έχουν αφήσει παλαιότερες τέτοιες αναταραχές.
Και αυτό γιατί οι ίδιοι οι λειτουργοί των θεσμών επί χρόνια αποδεικνύονται ανίκανοι να σταθούν στο ύψος των αρχών και των κανόνων που οι ίδιοι καλούνται να προστατέψουν. Εναποθέτουμε ως κοινωνία στα χέρια της αστυνομίας το μονοπώλιο της χρήσης βίας επειδή έτσι πιστεύουμε ότι θα προστατευθούμε από την βία, αλλά αποδεικνύεται ότι οι φορείς του θεσμικού μονοπωλίου αυτού κάνουν συστηματική κατάχρησή της, ενώ ταυτόχρονα αποτυγχάνει να μας προστατέψει και από την κακόβουλη βία όσων υποτίθεται οφείλει να αντιμετωπίσει. Περιμένουμε από την αστυνομία να προστατέψει την ζωή μας, ενώ βλέπουμε εν ψυχρώ δολοφονίες εκ μέρους της. Περιμένουμε απόδοση ευθυνών όταν διαπιστώνεται κατάχρηση εξουσίας, αλλά ενώ κάθε φορά ακούμε ότι το μαχαίρι θα φτάσει στο κόκκαλο, ποτέ κανείς δεν αντιμετωπίζει ουσιαστικές ποινές. Έτσι όμως φθείρεται και η αξιοπιστία της αστυνομίας και της πολιτικής εξουσίας που είναι ασυνεπείς και ανακόλουθοι. Ακόμα γενικότερα, παραδίδουμε σημαντικό μέρος τους εισοδήματός μας ως φόρο στο κράτος, και βλέπουμε την προκλητική κατασπατάληση και κακοδιαχείρισή του.
Οι κοινωνικοί θεσμοί δεν μπορούν να κατασκευάζονται εκτός κοινωνίας, ούτε να λειτουργούν χωρίς την συναίνεση των μελών της. Οι θεσμοί δεν επιβάλλονται με την βία, όσο καλοί και αν φαίνονται ως θεωρητικά κατασκευάσματα κάποιων κοινωνικών σχεδιαστών. Οι θεσμοί προκύπτουν αυθόρμητα μέσα από την λειτουργία της κοινωνίας, και αυτό που τους καθιερώνει και τους καταξιώνει είναι η επιτυχία τους. Και σήμερα, αυτό που αμφισβητεί και απαξιώνει και απαξιώνει τους κρατικούς θεσμούς, όπως η αστυνομία, είναι η προκλητική αποτυχία της να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις των πολιτών. Και μπορεί αν απαξιώνεται από την απαράδεκτη συμπεριφορά των λειτουργών τους η κρατική παιδεία ή η κρατική υγεία, να υπάρχουν έστω και περιορισμένες εναλλακτικές επιλογές, αν όμως απαξιώνεται η αστυνομία τότε υπονομεύεται η βάση της κοινωνικής οργάνωσης, δηλαδή η ασφάλεια και σεβασμός της ζωής, της περιουσίας και τη αξιοπρέπειας κάθε πολίτη.
Αν το κράτος δεν αποκαταστήσει την αξιοπιστία του στα μάτια των πολιτών, η κοινωνική αποσάθρωση θα αυξάνεται. Και αν διαταραχθεί η κοινή μας θέληση να ζούμε σε μια κοινωνία θεσμών και κανόνων, τότε μας περιμένουν πρωτόγονες καταστάσεις τα χρόνια που έρχονται.
Φώτης Περλικός