- e-rooster.gr - http://e-rooster.gr -

Φταίει ο καπιταλισμός ή ο οικονομικός λαϊκισμός;

Η πρόσφατη κρίση του χρηματοπιστωτικού συστήματος έχει οδηγήσει πολλούς αναλυτές από τον χώρο της Αριστεράς να κάνουν λόγο για σοβαρή κρίση του «καπιταλιστικού συστήματος» και να ανατρέχουν στους τέσσερις τόμους του «Κεφαλαίου» του Μαρξ για να βρουν την ερμηνεία για τα τεκταινόμενα.

Πράγματι, σε ένα βαθμό οι αναλύσεις είναι σωστές. Πρόκειται για κρίση στο καπιταλιστικό σύστημα με την έννοια ότι τέτοια κρίση δεν επρόκειτο ποτέ να συμβεί σε ένα «αγνό» μαρξιστικό καθεστώς, όπως π.χ. της Βόρειας Κορέας. Εκεί δεν υπάρχουν χρηματοοικονομικά παράγωγα, δάνεια και υποθήκες, όπως ακριβώς δεν υπάρχουν τρόφιμα, αυτοκίνητα, ηλεκτρισμός κ.λπ.

τέτοια κρίση δεν επρόκειτο ποτέ να συμβεί σε ένα «αγνό» μαρξιστικό καθεστώς, όπως π.χ. της Βόρειας Κορέας. Εκεί δεν υπάρχουν χρηματοοικονομικά παράγωγα, δάνεια και υποθήκες, όπως ακριβώς δεν υπάρχουν τρόφιμα, αυτοκίνητα, ηλεκτρισμός

Ομως από την άλλη πλευρά το ερώτημα το οποίο θέτουν πολλοί οικονομολόγοι είναι αν πρόκειται για κρίση που πηγάζει από τον καπιταλισμό, δηλαδή την ελεύθερη αγορά, ή αν αντιθέτως είναι το παράγωγο κρατικών ρυθμίσεων και παρεμβάσεων στην οικονομία. «Η σημερινή κρίση δεν επρόκειτο ποτέ να συμβεί», γράφει ο καθηγητής Οικονομικών του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ Τζέφρεϊ Μάιρον, «αν δεν υπήρχαν ορισμένες πολύ λανθασμένες κρατικές οικονομικές πολιτικές».

Ας ξαναδούμε την ανατομία της κρίσης. Καθώς τα επιτόκια τα τελευταία χρόνια μειώνονταν, πολλοί επενδυτές αναζητούσαν χρηματοοικονομικά προϊόντα που θα τους επέτρεπαν να έχουν αυξημένες αποδόσεις χωρίς όμως να θυσιάζουν την ασφάλεια. Τα προϊόντα που φαίνονταν να αποτελούν την καλύτερη επιλογή ήταν αυτά που βασίζονταν σε κατοικίες. Είχαν μια πραγματική βάση -το σπίτι- και κατά συνέπεια εγγύηση. Στο πλαίσιο αυτής της λογικής άρχισαν σταδιακά να οικοδομούνται δευτερογενή και τριτογενή προϊόντα τα οποία με τη σειρά τους χρησιμοποιούνταν από τους αγοραστές ως εγγυήσεις για παραιτέρω δανεισμό. Ολο αυτό το πυραμιδοειδές σχήμα φάνταζε απίστευτα πολύπλοκο, όμως η συνεχιζόμενη λειτουργία του βασιζόταν σε μια πολύ απλή αρχή: ότι εκείνοι που είχαν πάρει τα αρχικά δάνεια για την απόκτηση των ακινήτων θα μπορούσαν να ανταποκριθούν στις υποχρεώσεις τους. Και όσο ανέβαιναν οι αξίες των ακινήτων δεν υπήρχε πρόβλημα, καθώς οι κάτοχοι των δανείων αποπλήρωναν τα αρχικά δάνεια με νέο δανεισμό. Οταν όμως σταμάτησαν να ανεβαίνουν οι αξίες, τότε προέκυψε το πρόβλημα, καθώς φάνηκε ότι ένα μεγάλο μέρος των αγοραστών των ακινήτων δεν είχαν τη δυνατότητα της αποπληρωμής των δανείων. Με άλλα λόγια, τα αίτια της κρίσης οφείλονταν στο «χαλάρωμα» των κριτηρίων δανεισμού που επέτρεπε στα διάφορα χρηματοοικονομικά ιδρύματα να παρέχουν επισφαλή δάνεια. Πού οφείλεται αυτό το «χαλάρωμα»;

Αυτός ο δανεισμός αντιπροσώπευε την ολοκληρωτική εγκατάλειψη των ορθολογικών πρακτικών δανεισμού, με αποτέλεσμα οι δανειζόμενοι με χαμηλή πιστοληπτική ικανότητα να παίρνουν δάνεια τα οποία δεν είχαν τη δυνατότητα να αποπληρώσουν

Κεντρικό ρόλο στην παροχή στεγαστικών δανείων έπαιζαν δύο ιδρύματα: η Freddie Mac και η Fannie Mae. Η κυβέρνηση είχε έμμεσα υποσχεθεί στα δύο αυτά ιδρύματα ότι θα κάλυπτε τα στεγαστικά τους δάνεια, με αποτέλεσμα, όπως άλλωστε ήταν αναμενόμενο, τα δύο αυτά ιδρύματα να αναλαμβάνουν ολοένα μεγαλύτερο ρίσκο στην παροχή δανείων. Επιπλέον, σε όλη τη διάρκεια της δεκαετίας του ’90 το Κογκρέσο πέρασε διάφορα νομοθετικά μέτρα (όπως το Community Reinvestment Act) με τα οποία πίεζε τα διάφορα χρηματοοικονομικά ιδρύματα να διευρύνουν την παροχή στεγαστικών δανείων χαλαρώνοντας την αυστηρότητα των κριτηρίων δανεισμού.

«Αυτή η πολιτική της διεύρυνσης των επισφαλών δανείων», γράφει ο Μάιρον, «δεν αποτέλεσε απλώς μια μικροχαλάρωση των κανόνων που ρύθμιζαν μέχρι τότε την πιστωτική πολιτική. Αυτός ο δανεισμός αντιπροσώπευε την ολοκληρωτική εγκατάλειψη των ορθολογικών πρακτικών δανεισμού, με αποτέλεσμα οι δανειζόμενοι με χαμηλή πιστοληπτική ικανότητα να παίρνουν δάνεια τα οποία δεν είχαν τη δυνατότητα να αποπληρώσουν».

η κυβέρνηση εφάρμοσε μια πολιτική που διαχώριζε τη δυνατότητα του δανεισμού για την αγορά στέγης από την ικανότητα της αποληρωμής του δανείου

Εδώ λοιπόν βρίσκεται το πρόβλημα. Ασφαλώς στη διαδικασία της δημιουργίας των διαφόρων χρηματοοικονομικών εργαλείων έγιναν «λαμογιές» που απέφεραν τεράστια ποσά στους εμπνευστές τους. Ομως το να επικεντρώνεται κανείς σε αυτά τα φαινόμενα είναι σαν να βλέπει τα δένδρα και να χάνει το δάσος. Το μεγάλο πρόβλημα και τα αίτια της κρίσης ήταν, όπως γράφει ο Μάιρον, ότι «η κυβέρνηση εφάρμοσε μια πολιτική που διαχώριζε τη δυνατότητα του δανεισμού για την αγορά στέγης από την ικανότητα της αποληρωμής του δανείου».

Μπορεί κανείς να αμφιβάλλει με αυτό τον στόχο. Μπορεί να πιστεύει ότι τα πάντα -σπίτια, αυτοκίνητα,τρόφιμα- θα πρέπει να διανέμονται ισομερώς σε όλους ανεξάρτητα από τις οικονομικές δυνατότητες του ατόμου, την παραγωγικότητα, το ταλέντο ή την τύχη του. Μπορεί κανείς να πιστεύει -όπως άλλωστε πιστεύουν πολλοί εξελικτικοί βιολόγοι- ότι η πιο ευτυχισμένη κοινωνία είναι αυτή της απόλυτης ισότητας. Αυτές είναι καθ’ όλα σεβαστές απόψεις. Ομως το ερώτημα το οποίο προβάλλει σήμερα δεν είναι ποιο είναι το πλέον επιθυμητό φιλοσοφικά πολιτικοκοινωνικό σύστημα, αλλά αν η σημερινή κρίση είναι το αποτέλεσμα της λειτουργίας των κανόνων του καπιταλισμού και της αγοράς ή αντιθέτως το αποτέλεσμα της καταστρατήγησής τους στο όνομα του οικονομικού λαϊκισμού των πολιτικών.


Τάκης Μίχας

——————————————————————————

Σημειώσεις:
Δημοσιεύτηκε στην Ελευθεροτυπία στις 6/10/2008