Βιβλιοκριτικη και 3-4 σχολια
Λοιπον ειναι απλο: Ειναι η βασικη εκπαιδευση του οικονομολογου, που του δινει τα εργαλεια να απαντησει πολλες ενδιαφερουσες ερωτησεις. Με το περασμα του χρονου η οικονομικη επιστημη εχει μαζεψει πληθωρα πολυ δυνατων μαθηματικων και επιστημονικων μεθοδων, που διδασκεται καθε τυπικος φοιτητης οικονομικων στον δυτικο κοσμο1 [1].
Η οικονομετρια και η στατιστικη, μας δινουν την δυναμη να βρισκουμε κανονικοτητες και συσχετισεις σε τεραστιους ογκους δεδομενων. Μετα ερχεται η κοινη λογικη για να μελετησουμε αν η συσχετιση ειναι και αιτιακη σχεση [2](το οτι ας πουμε ο αριθμος πελαργων στην οροφη ενος σπιτιου στην Ολλανδια σχετιζοταν στατιστικα με την γεννηση παιδιων, σημαινει οτι τα παιδια τα εφερνε ο πελαργος οπως λεει ο μυθος?). Και το ακομα δυνατοτερο εργαλειο της θεωριας των αποφασεων και θεωριας παιγνιου, μελετα τα κινητρα των ανθρωπων, εξηγει δηλαδη τις αιτιακες σχεσεις.
Αξιζει να σημειωθει οτι ολα αυτα τα εργαλεια μπορουν ανετα να χρησιμοποιηθουν σε ολους τους κλαδους που εχουν να κανουν με την συμπεριφορα νοημοντων οντων, οπως η κοινωνιολογια, η ανθρωπολογια, η συγκοινωνιολογια και χρησιμοποιουνται ηδη σε επιστημες οπως η ψυχολογια και η βιολογια. Ο λογος που τα οικονομικα μαζεψαν αυτην την τρομερη εργαλειοθηκη και οχι καποια αλλη επιστημη, ειναι μαλλον οικονομικος. Τα οικονομικα αφορουν τεραστιες αγορες και η εφαρμογη των ερευνητικων αποτελεσματων ορισμενες φορες φερνει τεραστια κερδη. Αυτος ειναι ο λογος που επιχειρησεις, κυβερνησεις και φοιτητες ριχνουν τεραστια ποσα στην οικονομικη επιστημη και οχι ας πουμε στην κοινωνιολογια2 [3] Αυτα τα κεφαλαια με την σειρα τους εφεραν πανεπιστημιακες θεσεις και κορυφαιους ερευνητες, οι οποιοι ενδυναμωσαν το πλεονεκτημα της οικονομικης επιστημης με αποτελεσμα σημερα να ειναι μια επιστημη με πολλες δυνατοτητες, οι οποιες ειναι μαλλον σχετικα αγνωστες στο ευρυ κοινο, ειδικα στην Ευρωπη.
Το βιβλιο
Σε καθε περιπτωση λοιπον, σημερα τα οικονομικα δυνανται να δωσουν απαντησεις σε πολλα σημαντικα ερωτηματα, οπως δειχνει η εισαγωγη στο αρκετα ενδιαφερον βιβλιο του οικονομολογου Steven Levitt [4] μαζι με τον δημοσιογραφο Stephen Dubner, Freakonomics:
economics is a science with excellent tools for gaining answers but a serious shortage of
interesting questions. [Levitt’s] particular gift is the ability to ask such questions. for
instance: if drug dealers make some much money, why do they still live with their mothers?
Which is more dangerous, a gun or a swimming pool? […] And how does a homeless man in tattered clothing afford $50 headphones?
αυτες τις δυνατοτητες της οικονομικης εργαλειοθηκης δυστυχως δεν τις προσεχουν ολοι οι οικονομολογοι, που συχνα χανονται μεσα στις τεχνικες απαιτησεις της επιστημης. Οπως λεει ο πολυ καλος οικονομολογος της συμπεριφορας C. Camerer [5]:
[Levitt] represents something everybody thinks they will be when they go to grad school in
econ but usually they have the creative spark bored out of them by endless math- namely a
kind of intellectual detective trying to figure stuff out.
[6] Καντε κλικ στην εικονα
για να αναζητησε το βιβλιο στο amazon
Αλλα ο Λεβιττ τις χρησιμοποιει αρκετα καλα, σε παρα πολλες ερευνες του, με αποτελεσμα να λαβει το John Bates Clark Medal [7], το σημαντικοτερο βραβειο για οικονομολογους κατω των 40 ετων.
Παραδειγματα
Μερικες απο αυτες τις ερευνες του Λεβιττ, περιλαμβανονται σε εκλαϊκευμενη μορφη σε αυτο το βιβλιο. Για παραδειγμα, η πρωτοτυπη και ρηξικελευθη ανακαλυψη του, οτι για την πρωτοφανη πτωση της εγκληματικοτητας στις ΗΠΑ τα τελευταια χρονια (θυμαστε ταινιες πριν 15 χρονια [8]που προεβλεπαν τις αμερικανικες πολεις να γινονται ενα εφιαλτικο τοπιο ανομιας και βαρβαρης εγκληματικοτητας?) δεν ευθυνεται τοσο η αυστηροτερη σταση δημαρχων σαν τον Τζιουλιανι στην Νεα Υορκη και οι πρωτοτυπες μεθοδοι αστυνομευσης (θυμαται κανεις το broken window effect [9] ?). Ειναι κατι πιο απλο, που ελαχιστοι θελουν να αναγνωρισουν: Η αναγνωριση απο το Ανωτατο Δικαστηριο των ΗΠΑ το 1973 του δικαιωματος στην εκτρωση για ολες τις γυναικες (η διαβοητη αποφαση Roe vs Wade [10])! Κατευθειαν μετα την αποφαση, παρα πολλες, κυριως φτωχες και μονες γυναικες, που θα ειχαν κανει ενα δυστυχισμενο παιδι, μεσα σε τεραστιες δυσκολιες, αποφασισαν συνειδητοποιημενα να μην το γεννησουν. Ειναι ενα διαπιστωμενο γεγονος στην εγκληματολογια οτι τα ανεπιθυμητα κακοαναθρεμμενα παιδια εχουν πολυ αυξημενες πιθανοτητες να γινουν εγκληματιες και αυτα ειναι ακριβως τα παιδια που θελουν να αποφυγουν με την εκτρωση οι μαναδες.
Ετσι με ενα περιεργο τροπο, περιπου 20 χρονια μετα την νομιμοποιηση της εκτρωσης, η εγκληματικοτητα στις ΗΠΑ αρχισε να πεφτει ραγδαια, καθως υπηρχε πια μια γενια εφηβων με πολυ λιγοτερα ανεπιθυμητα, κακοαναθρεμμενα παιδια. Περιττο να σημειωσουμε, οτι αυτη η αποψη πολεμηθηκε πολυ απο ολες σχεδον τις πλευρες στην πολυ συναισθηματικα φορτισμενη συζητηση περι εκτρωσης στις ΗΠΑ!
Σε ενα αλλο παραδειγμα, ο οικονομολογος φυτρωνει παλι εκει που δεν τον εσπειραν, μελετωντας το θεμα αν οι γονεις πραγματικα μπορουν να επηρεασουν την επιτυχια των παιδιων τους. Φυσικα δεν ειναι ειδικος για να μελετησει την κληρονομικοτητα της συμπεριφορας. Μακροχρονες μελετες δειχνουν οτι περιπου 50% της συμπεριφορας ερχεται απο τα γονιδια. Απο που ερχεται το υπολοιπο μισο? Τυχη? Περιβαλλον? Γονεις? Τηλεοραση? Ο Λεβιττ μελετα ενα τεραστιο ογκο δεδομενων με την βαθμολογια στις εξετασεις παιδιων στο σχολειο για να δει κατα ποσον η κοινωνικοοικονομικη κατασταση ενος γονεα, οι συνηθειες του κτλ επηρεαζουν το παιδι. Προσοχη, εδω χρησιμοποιουνται τα εργαλεια της στατιστικης για να μελετησουμε τις επιδρασεις ενος παραγοντα, κρατωντας ολους τους αλλους παραγοντες σταθερους. Αυτο το κλασικο εργαλειο της στατιστικης μας επιτρεπει να απομονωνουμε τις επιδρασεις, χωριζοντας τις εμμεσες απο τις αμεσες. Για παραδειγμα αν μελετουσαμε απλοϊκα και επιφανειακα την επιδραση της τηλεορασης στα παιδια, συγκρινοντας τις ωρες που βλεπει ενα παιδι τηλεοραση με τους βαθμους του στο σχολειο, μπορει να βρισκαμε μια πολυ αρνητικη συσχετιση. Αλλα φταιει η τηλεοραση? Ή μηπως οι πολλες ωρες τηλεορασης ειναι δεικτης για άλλα πραγματα, οπως το οτι οι γονεις ειναι κακοι ή οτι το παιδι δεν διαβαζει ποτε βιβλια? Στην αναλυση μας περιλαμβανουμε ολους τους παραγοντες, ωστε να ξεκαθαριζεται αυτο το ερωτημα.
Τα αποτελεσματα ειναι παλι μαλλον αναπαντεχα. Χονδρικα δεν μετραει το τι κανει ο γονεας, αλλα το ποιος ειναι! Για παραδειγμα το αν διαβαζει ο γονεας βιβλια στο μωρο, δεν επηρεαζει καθολου τα αποτελεσματα στις εξετασεις. Αν ομως υπαρχουν πολλα βιβλια στο σπιτι, το παιδι παει καλυτερα στο σχολειο! Γιατι αν ο γονεας εχει πολλα βιβλια, αυτο σημαινει πολλα για την καλλιεργεια του, την φιλομαθεια του κτλ Ετσι δεν επηρεαζει το ιδιο το βιβλιο τα μικρα παιδια, αλλα η φιλομαθεια του γονεα! Αλλο περιεργο αποτελεσμα ειναι οτι η εκπαιδευση των γονεων μετραει πολυ για το παιδι, αλλα η συζυγικη τους κατασταση οχι! Πραγμα που δειχνει οτι δεν μετραει τοσο η παρουσια των γονεων, οσο χονδρικα η εξυπναδα τους, το IQ τους που μεταφερθηκε κληρονομικα στο παιδι. Αλλος παραγοντας που δεν μετραει, ειναι το αν το παιδι βλεπει πολλη τηλεοραση (θυμηθειτε, κραταμε τους αλλους παραγοντες σταθερους. δηλαδη ρωταμε: δυο παιδια με τους ιδιους γονεις, τις ιδιες συνηθειες, το ιδιο περιβαλλον που βλεπουν διαφορετικες ωρες τηλεορασης, θα εχουν διαφορετικες σχολικες επιδοσεις? ΟΧΙ!). Με λιγα λογια το συμπερασμα ειναι, οσο και να προσπαθουν οι γονεις, επηρεαζουν τα παιδια μονο με τα γονιδια τους και τις συνηθειες τους, οχι με το τι προσπαθουν να πεισουν το παιδι να κανει. Αφηστε τα ελευθερα και δωστε οσο μπορειτε το καλο παραδειγμα, μην τα πιεζετε να κανουν κατι που ποτε δεν κανατε!
Κριτικη
Η μονη ενσταση μου τελικα με το βιβλιο, ειναι ο τιτλος και ο υποτιτλος (A rogue economist explores the hidden side of everything). O Levitt δεν ειναι σε καμμια περιπτωση rogue, ειναι μια χαρα κανονικος μικροοικονομολογος. Οτι αυτο το βιβλιο για λογους μαρκετινγκ προσπαθει να αποστασιοποιηθει απο τα οικονομικα, και ονομαζει την μεθοδο που χρησιμοποιει Freakonomics, εχει να κανει με τους δυο απο τους λογους που τα οικονομικα ειναι αντιδημοφιλη.
α) πολλοι ανθρωποι νομιζουν οτι τα οικονομικα ειναι απλα βαρετη μελετη χρηματικων ροων ή ενδιαφερονται μονο για τις επιχειρησεις και τα κερδη τους. Τις περισσοτερες φορες, ειδικα στην Ελλαδα μπερδευουν τα οικονομικα με την διοικηση επιχειρησεων ή χειροτερα με την λογιστικη. Αλλα ακομα και οταν καταλαβαινουν τον διαχωρισμο, οικονομικα για αυτους ειναι οι μελετες του Κεϋνς και η πολιτικη της Κεντρικης Τραπεζας. Η αληθεια ειναι οτι τα συγχρονα οικονομικα, ειδικα τα μικροοικονομικα, ειναι κυριως μελετη των ανθρωπων και των κινητρων τους! Οπως ωραια λεει ο Λεβιττ, ενας μεσος μικροοικονομολογος δεν εχει ιδεα ποιο ειναι το επιτοκιο σημερα, δεν ξερει να σας πει τι θα γινει στο χρηματιστηριο, ουτε εχει ιδεα αν ο πληθωρισμος ειναι καλος ή κακος. Ξερει ομως να σας πει πως τα κινητρα επηρεαζουν τους ανθρωπους!
β) Τα οικονομικα φτανουν συχνα σε ενοχλητικα συμπερασματα, ειναι μαντεις κακων (εξου και το αγγλικο παρατσουκλι the dismal science), γιαυτο και οι ανθρωποι ενστικτωδως τα αντιπαθουν οπως αντιπαθουν τον Gandalf οι ανθρωποι του Rohan3. Σε αυτο απανταει ομως το βιβλιο μια χαρα, θυμιζοντας κατι που εχουμε πει και μεις παλαιοτερα [11]:
the effect of this book: you will seek out some trove of data and sift through it,
balancing your intelligence and intuition to arrive at a glimmering new idea. some of these
ideas might make you uncomfortable, even unpopular. […] but the fact of the matter is that Freakonomics-style thinking simply doesn’t traffic in morality. […] if morality represents an ideal world, then economics represents the actual world.
Δεν κανουμε λοιπον ηθικες κρισεις! Περιγραφουμε τον κοσμο και την μηχανικη του, χρησιμοποιωντας τους βασικους κανονες της λογικης. Tο αν σας αρεσει αυτο που θα δειτε ειναι αλλο θεμα, αλλα μην κατηγορειτε τον καθρεφτη για αυτα που σας δειχνει!
Συμπερασμα: Σε περιπτωση που δεν εγινε σαφες, προτεινω το βιβλιο σε ολους που ενδιαφερονται εστω και λιγο να δουν πως απατωνται δυσκολα ερωτηματα περι της ανθρωπινης συμπεριφορας και αλληλεπιδρασης. Για τους οικονομολογους θα ειναι ενα ευχαριστο διαλειμμα, διαβαζοντας πραγματικη ερευνα με χαλαρο τροπο. Για τους μη-οικονομολογους θα ειναι μια πρωτης ταξεως ευκαιρια να δουν τι σημαινει οικονομικη επιστημη…
—————————————————-
- Λεω δυτικο κοσμο, γιατι δυστυχως υπαρχουν και καποια πανεπιστημια σε ημικαθυστερημενες χωρες που νομιζουν οτι οικονομικα ειναι η πολιτικη οικονομια-αρλουμπολογια. Η Ελλαδα δεν ξεφευγει εντελως απο αυτην την κατηγορια. [↩ [12]]
- Ισως τα οικονομικα εχουν και μια εγγενη ταση να χρησιμοποιουν μαθηματικα περισσοτερο απο αλλες κοινωνικες επιστημες, πραγμα που τους εδωσε ενα ανταγωνιστικο πλεονεκτημα… [↩ [13]]
- Θα θυμαστε ισως την σκηνη που λεει ο Γκριμα στον Γκαννταλφ, οταν φτανουν στο Ροχαν για να μιλησουν με τον βασιλια Θεοντεν:
Why indeed should we welcome you, Master Stormcrow? Lathspell I name you!
Ill news; and ill news is an ill guest they say [↩ [14]]