- e-rooster.gr - http://e-rooster.gr -

Καπιταλισμός και ανθρώπινη φύση

[1]
του Will Wilkinson1 [2]

Την άνοιξη του 1845, ο Καρλ Μαρξ [3] έγραψε [4] «…η ανθρώπινη ουσία δεν είναι κάποια ασάφεια έμφυτη σε κάθε ξεχωριστό άτομο. Στην πραγματικότητα είναι το σύνολο των κοινωνικών σχέσεων.» Η ιδέα του Μαρξ ήταν πως μια αλλαγή στο «σύνολο των κοινωνικών σχέσεων» μπορεί να αλλάξει την «ανθρώπινη ουσία».

Τον Ιούνιο του 2004 η κομμουνιστική κυβέρνηση της Βόρειας Κορέας εξέδωσε μια δήλωση στους πεινασμένους πολίτες της προτείνοντας την κατανάλωση πευκοβελόνων. H Πιονγκ-Γιάνκ [5] επέμεινε πως το τσάι από πευκοβελόνες μπορούσε να αποτρέψει και να θεραπεύσει αποτελεσματικά τον καρκίνο, την αρτηριοσκλήρωση, τον διαβήτη, την εγκεφαλική αιμορραγία, ακόμα και να κάνει τα γκρίζα μαλλιά μαύρα.

Δυστυχώς, η ανθρώπινη φύση δεν είναι όπως διαφημίζεται, ούτε και το τσάι από πευκοβελόνες. Σύμφωνα με το αμερικανικό State Department [6], τουλάχιστον ένα εκατομμύριο Βορειοκορεάτες πέθαναν από πείνα από το 1995.

Η θεωρεία του Μαρξ για την ανθρώπινη φύση, όπως και η θεωρεία του Kim Jong Il [7] για το τσάι από πευκοβελόνες, είναι βιολογική φαντασία και έχουμε τα πτώματα για να το αποδείξουμε. Αυτό μπορεί να μας κάνει να αναρωτηθούμε: εάν ο κομμουνισμός είναι θανάσιμος επειδή είναι αντίθετος με την ανθρώπινη φύση, αυτό υπονοεί πως ο καπιταλισμός, ο οποίος είναι αντίθετος του κομμουνισμού, είναι ιδιαίτερα συμβατός με την ανθρώπινη φύση;

Ένας εξελισσόμενος επιστημονικός κλάδος ονομαζόμενος εξελικτική ψυχολογία [8] ειδικεύεται στην αποκάλυψη της αλήθειας για την ανθρώπινη φύση, και διαφωτίζει ήδη αυτά που ξέρουμε για τις πιθανότητες της ανθρώπινης κοινωνικής οργάνωσης. Πόσο φυσικός είναι ο καπιταλισμός;

Εξελικτική ψυχολογία 101

Η εξελικτική ψυχολογία αναζητά την κατανόηση της μοναδικής φύσης του ανθρώπινου μυαλού εφαρμόζοντας την λογική και τις μεθόδους της σύγχρονης εξελικτικής βιολογίας [9] και γνωσιακής ψυχολογίας [10].

Η βασική λειτουργική υπόθεση της εξελικτικής ψυχολογίας είναι πως το μυαλό είναι ένα διαφοροποιημένο σετ εργαλείων ειδικευμένων λειτουργιών (σκεφτείτε έναν ελβετικό σουγιά) το οποίο έχει εξελιχθεί μέσω της φυσικής επιλογής για να λύνει συγκεκριμένα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι κάτοχοί του. Ξεχωριστές νοητικές λειτουργίες – π.χ. η αντίληψη, η αναγνώριση των προθέσεων των άλλων ανθρώπων, η συναισθηματική ανταπόκριση σε πιθανά ταίρια – είναι εξασφαλισμένα από διαφορετικά νευρολογικά «κυκλώματα» ή «ενότητες», το καθένα από τα οποία μπορούμε να το αντιληφθούμε σαν μίνι προγράμματα υπολογιστή τα οποία έχουν επιλεγεί κάτω από περιβαλλοντολογική πίεση για να λύνουν συγκεκριμένα προβλήματα επιβίωσης και αναπαραγωγής τα οποία ήταν συνήθη στις αρχικές συνθήκες της ανθρώπινης εξέλιξης, δηλαδή στο Περιβάλλον της Εξελικτικής Προσαρμοστικότητας («ΠΕΠ»). Για την ακρίβεια, το ΠΕΠ είναι μια στατιστική σύνθεση των περιβαλλοντολογικών πιέσεων στις οποίες οφείλεται η εξελικτική επιλογή των ιδιαίτερων ανθρωπίνων χαρακτηριστικών μας. Σε γενικές γραμμές, το ΠΕΠ εντοπίζεται στην περίοδο του Πλειστόκαινου κατά την διάρκεια της οποίας οι άνθρωποι ζούσαν σαν κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες, από πριν περίπου 1,6 εκατομμύρια χρόνια έως την εφεύρεση της γεωργίας πριν περίπου 10.000 χρόνια .

Σύμφωνα με τους εξελικτικούς ψυχολόγους, η βασική κατασκευή του ανθρώπινου μυαλού δεν έχει αλλάξει αξιοσημείωτα για περίπου 50.000 χρόνια.Εξ ου και το σλόγκαν των εξελικτικών ψυχολόγων: τα σύγχρονα κρανία περιέχουν μυαλά της Λίθινης εποχής.

Όπως το θέτουν οι εξελικτικοί ψυχολόγοι Λήδα Κοσμίδη [11] και John Tooby [12]:

Το κλειδί για την κατανόηση του πώς δουλεύει το σύγχρονο μυαλό είναι να συνειδητοποιήσουμε πώς τα κυκλώματά του δεν σχεδιάστηκαν για να λύνουν τα καθημερινά προβλήματα ενός σύγχρονου αμερικάνου – σχεδιάστηκαν για να λύνουν τα καθημερινά προβλήματα των κυνηγών-τροφοσυλλεκτών προγόνων μας.

Η κατανόηση των προβλημάτων που αντιμετώπιζαν τα μέλη των ανθρώπινων ομάδων κυνηγών-τροφοσυλλεκτών στο ΠΕΠ μπορεί επομένως να μας βοηθήσει να καταλάβουμε πολλά για την ανθρώπινη φύση, και τις προοπτικές και τις παθολογίες των σύγχρονων κοινωνικών συστημάτων.

Δεν μπορούμε να περιμένουμε σαφή και βέβαια πολιτικά μαθήματα από την εξελικτική ψυχολογία. Μπορεί να μας πει κάτι για το είδος της κοινωνίας που θα τείνει να μην δουλεύει, και γιατί

Πρώτα, μια προειδοποίηση: Δεν μπορούμε να περιμένουμε σαφή και βέβαια πολιτικά μαθήματα από την εξελικτική ψυχολογία. Μπορεί να μας πει κάτι για το είδος της κοινωνίας που θα τείνει να μην δουλεύει, και γιατί. Αλλά δεν μπορεί να μας πει ποιες από τις δυνατές μορφές της κοινωνίας θα πρέπει να επιδιώξουμε. Δεν μπορούμε, επομένως, να συμπεράνουμε την φυσικότητα του καπιταλισμού από την καταφανή αποτυχία του κομμουνισμού να προσαρμόσει την ανθρώπινη φύση. Ούτε πρέπει να μπούμε στον πειρασμό να υποθέσουμε πως το φυσικό είναι το καλύτερο [13]. Το να προμηθευόμαστε μισόγυμνοι καρύδια και μούρα είναι φυσικό, ενώ το Χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης και η εγχείρηση ανοιχτής καρδιάς θα πελάγωνε τα μυαλά των προγόνων μας.

Αυτό που η εξελικτική ψυχολογία πραγματικά μας βοηθά να εκτιμήσουμε είναι πόσο απίθανο επίτευγμα είναι οι πολύπλοκες, φιλελεύθερες και βασισμένες στην αγορά κοινωνίες. Μας βοηθά να αντιληφθούμε καλύτερα γιατί σχετικά ελεύθερες και εκπληκτικά πλούσιες κοινωνίες σαν τις δικές μας είναι τόσο σπάνιες, και πιθανά, τόσο εύθραυστες. Η εξελικτική ψυχολογία μας βοηθά να καταλάβουμε πως επιτυχημένες φιλελεύθερες κοινωνίες της αγοράς απαιτούν την καλλιέργεια κάποιων ψυχολογικών τάσεων που είναι αδύναμες στα μυαλά της Λίθινης εποχής και την καταπίεση ή τον εξευγενισμό άλλων τάσεων που είναι δυνατές. Οι ελεύθερες, καπιταλιστικές κοινωνίες, όπου μπορούν να λειτουργήσουν, δουλεύουν σύμφωνα με την ανθρώπινη φύση. Αλλά φαίνεται πως η ανθρώπινη φύση δεν είναι εύκολο υλικό για να δουλέψει κάποιος.

Υπάρχει μια ταχέως επεκτεινόμενη βιβλιογραφία με βιβλία τα οποία προσπαθούν να εξηγήσουν τις ηθικές, πολιτικές και οικονομικές επιπτώσεις της εξελικτικής ψυχολογίας (Η καταγωγή της αρετής [14] του Ματ Ρίντλευ [15], η Δαρβινική Πολιτική [16] του Πωλ Ρούμπιν και Η συντροφιά των αγνώστων [17] του Πωλ Σημπράιτ [18] είναι μερικά καλά). Παρακάτω θα πραγματοποιήσουμε μία μικρή περιήγηση σε μερικά μόνο χαρακτηριστικά της ανθρώπινης φύσης στα οποία δίνεται έμφαση από τους εξελικτικούς ψυχολόγους και τα οποία τονίζουν τις προκλήσεις της ανάπτυξης και της συντήρησης μιας μοντέρνας φιλελεύθερης οργάνωσης.

Είμαστε υπέρ των συνασπισμών

Το μέγεθος των ομάδων κυνηγών-τροφοσυλλεκτών στην ΠΕΠ ποίκιλλε από 25 σε περίπου 150 ανθρώπους. Το μικρό μέγεθος αυτών των ομάδων εξασφάλιζε πως ο καθένας θα ήξερε όλους τους άλλους, πως οι κοινωνικές συναναστροφές θα γίνονταν πρόσωπο με πρόσωπο και πως οι φήμες για ειλικρίνεια, σκληρή δουλειά και αξιοπιστία θα ήταν κοινή γνώση. Ακόμα και σήμερα, τα μπλοκ διευθύνσεων των ανθρώπων συνήθως δεν περιέχουν πάνω από 150 ονόματα. Και οι στρατιωτικές μοίρες γενικά περιέχουν περίπου τον ίδιο αριθμό ανθρώπων με τις κυνηγετικές αποστολές του Πλειστόκαινου.

Πειράματα από τους ψυχολόγους Λήδα Κοσμίδη και Ρόμπερτ Κούρτσμπαν έδειξαν πώς τα ανθρώπινα όντα έχουν εξειδικευμένες ικανότητες να ανιχνεύουν αλλαγές στις συμμαχίες και στους συνασπισμούς και είναι πρόθυμοι να προσδιορίσουν τους άλλους ως ανήκοντες ή μη στην δική τους ομάδα. Οι κατηγοριοποιήσεις σε συμμαχίες/συνασπισμούς μπορούν εύκολα να οδηγήσουν στη βία και στον πόλεμο μεταξύ των ομάδων. Σκεφτείτε τους Χούτου και Τούτσι2 [19], τους Αλβανούς και τους Σέρβους, τους Σαΐτες και τους Σουνίτες, τους Κριπς και τους Μπλαντς3 [20] και η λίστα δεν εξαντλείται. Παρόλα αυτά, οι κατηγοριοποιήσεις σε συνασπισμούς είναι σχετικά ρευστές. Κάτω από τις κατάλληλες συνθήκες, μπορούμε να μάθουμε να ενδιαφερόμαστε περισσότερο για την αφοσίωση κάποιου στους Ρεντ Σοκς [21] ή τους Γιάνκις [22] αντί του χρώματος του δέρματός τους, την θρησκεία ή την κοινωνική τάξη τους.

Δεν μπορούμε εντούτοις να σκεφτόμαστε σταθερά τους εαυτούς μας μόνο σαν μέλη αυτού του ενός μεγάλου συνασπισμού: την Ανθρωπότητα. Η προδιάθεσή μας να σκεφτόμαστε σύμφωνα με τους όρους «εμείς» εναντίον «αυτών» είναι ανεπανόρθωτη και έχει αναπόφευκτες πολιτικές επιπτώσεις. Η λαϊκίστικη και ρατσιστική ρητορική ενθαρρύνει τους ανθρώπους να βλέπουν τους εαυτούς τους σαν πρωταρχικά πλούσιους ή φτωχούς, μαύρους ή λευκούς. Είναι σημαντικό να αποφεύγουμε την σχεδίαση θεσμών, όπως τα προγράμματα φυλετικών προτιμήσεων, τα οποία ενισχύουν κατηγορίες συνασπισμών οι οποίες δεν έχουν βάση στην βιολογία και μπορούν να εντείνουν κάποιες από τις εντάσεις τις οποίες προσπαθούν να κατευνάσουν. Ένα μεγάλο μέρος της εχθρότητας για την ελεύθερη αγορά, για να πάρουμε ένα άλλο παράδειγμα, εξαρτάται από οικονομικά και ηθικά ακατάλληλες διακρίσεις συνασπισμών ανάμεσα στους εργάτες στην Βαλτιμόρη (εμείς) και στους εργάτες στο Μπάνγκαλορ (αυτοί). Θετικώς, η ελεύθερη αγορά είναι αξιέπαινη για τον τρόπο με τον οποίο μας ενθαρρύνει να βλέπουμε τα μέλη αγνώστων ομάδων σαν συνέταιρους και όχι εχθρούς.

Είμαστε υπέρ της ιεραρχίας

Όπως πολλά ζώα και όλα τα πρωτεύοντα, οι άνθρωποι σχηματίζουν ιεραρχίες κυριαρχίας. Είναι εύκολο να αναγνωρίσουμε τις κοινωνικές ιεραρχίες στην σύγχρονη ζωή. Επιχειρήσεις, κυβέρνηση, λέσχες σκακιού και εκκλησίες έχουν όλες επίσημες ιεραρχικές δομές ανώτατων αξιωματούχων. Ανεπίσημες δομές κυριαρχίας και «στάτους» μπορούν να είναι η κύρια αιτία δακρύων για τους μαθητές γυμνασίου και λυκείου.

Η δυναμική των ιεραρχιών κυριαρχίας στην ΠΕΠ ήταν πολύπλοκη. Οι ιεραρχίες παίζουν έναν σημαντικό ρόλο στην καθοδήγηση των συλλογικών προσπαθειών και την διανομή των λιγοστών πόρων χωρίς να χρειάζεται να καταφύγουμε στην βία. Οι καθημερινές υποθέσεις κυλάν πιο ομαλά αν ο καθένας ξέρει τι αναμένεται από αυτόν. Παρόλα αυτά, ο χώρος στην κορυφή της ιεραρχίας είναι περιορισμένος και αποτελεί πηγή συγκρούσεων και ανταγωνισμού. Αυτοί που κατέχουν υψηλότερη θέση στις κοινωνικές ιεραρχίες έχουν καλύτερη πρόσβαση σε υλικούς πόρους και ευκαιρίες ζευγαρώματος. Με αυτόν τον τρόπο, η εξέλιξη ευνοεί την ψυχολογία των αρσενικών και θηλυκών που είναι επιτυχώς ικανά να ανταγωνιστούν για θέσεις κυριαρχίας.

Η ζωή στις κατώτατες θέσεις της ιεραρχίας κυριαρχίας είναι σκληρή και δεν είμαστε φτιαγμένοι να την ανεχόμαστε αδιαμαρτύρητα. Υπάρχουν αποδείξεις πως τα αρσενικά κατώτερης θέσης σχηματίζουν φυσικά συνασπισμούς για να ελέγχουν την δύναμη των πιο κυρίαρχων αρσενικών και να πετύχουν σχετικά ισότιμη κατανομή των πόρων. Στο βιβλίο του Ιεραρχία στο Δάσος [23], ο ανθρωπολόγος Κρίστοφερ Μποέμ ονομάζει αυτούς τους συνασπισμούς ενάντια στους ισχυρούς «ιεραρχίες αντίστροφης κυριαρχίας».

Δεν υπάρχει τρόπος να σταματήσουμε την συμπεριφορά αναζήτησης κυριαρχίας. Μπορούμε μόνο να ελπίζουμε να την διοχετεύσουμε σε μη βλαβερές χρήσεις

Ο καθηγητής νομικής του Emory, Πωλ Ρούμπιν χρήσιμα ξεχωρίζει ανάμεσα σε «παραγωγικές» και «κατανεμητικές» ιεραρχίες. Οι παραγωγικές ιεραρχίες είναι αυτές που οργανώνουν προσπάθειες συνεργασίας για την επίτευξη διαφορετικά μη επιτεύξιμων κερδών αμοιβαίας ωφέλειας. Οι επιχειρησιακές οργανώσεις είναι ένα άριστο παράδειγμα. Οι κατανεμητικές ιεραρχίες από την άλλη πλευρά, υπάρχουν κυρίως για να μεταφέρουν πόρους στην κορυφή. Οι αριστοκρατίες και οι δικτατορίες είναι ακραία παραδείγματα. Παρόλο που το έθνος-κράτος μπορεί να εκτελέσει παραγωγικές λειτουργίες, υπάρχει το συνεχές ρίσκο να κυριαρχηθεί από ατανεμητικές ιεραρχίες. Ο Ρούμπιν προειδοποιεί πως η φυσική μας δυσπιστία για τις μηδενικού αθροίσματος κατανεμητικές ιεραρχίες, η οποία μας βοηθά να είμαστε σε επιφυλακή απέναντι στη συγκέντρωση της εξουσίας σε πολύ λίγα χέρια, συχνά κατευθύνεται προς στις σύγχρονες θετικές παραγωγικές ιεραρχίες, όπως οι επιχειρήσεις, και με αυτόν τον τρόπο απειλείται η βιωσιμότητα των δραστηριοτήτων που τείνουν να προσφέρουν σε όλους.

Δεν υπάρχει τρόπος να σταματήσουμε την συμπεριφορά αναζήτησης κυριαρχίας. Μπορούμε μόνο να ελπίζουμε να την διοχετεύσουμε σε μη βλαβερές χρήσεις. Μια ελεύθερη κοινωνία επομένως απαιτεί να είναι ευρέως διαθέσιμες θέσεις κυριαρχίας και στάτους σε ένα πλήθος παραγωγικών ιεραρχιών, και παράλληλα οι ευκαιρίες για μεγαλύτερο στάτους και κυριαρχία μέσω θήρευσης να είναι περιορισμένες από την συνεχή επαγρύπνηση του «λαού» – η απόλυτη αντίστροφη ιεραρχία κυριαρχίας. Μια ευημερούσα κοινωνία πολιτών επιτρέπει σχεδόν στους πάντες να είναι ο ηγέτης κάποιου πράγματος, είτε του τοπικού φαν-κλαμπ του Σταρ Τρεκ [24] ή του δημοτικού συμβουλίου, και με αυτόν τον τρόπο να ικανοποιεί την ανθρώπινη αρέσκεια για ιεραρχική θέση, αλλά χωρίς σοβαρή ζημιά για κανέναν.

Σκεπτόμαστε σαν μηδενικού αθροίσματος ζηλιάρηδες

Ίσως το πιο καταθλιπτικό μάθημα της εξελικτικής ψυχολογίας αναφορικά με την πολιτική είναι η περιγραφή της βαθιά κατασταλαγμένης ανθρώπινης ικανότητας για ζήλια και, σε συσχέτιση, της δυσκολίας μας να κατανοήσουμε την ιδέα των κερδών από το εμπόριο και τις αυξήσεις στην παραγωγικότητα – την ιδέα δηλαδή μιας συνεχώς επεκτεινόμενης «πίτας» πλούτου.

Υπάρχουν αποδείξεις πως περισσότερες ικανότητες και πρωτοβουλίες θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε υψηλότερη θέση και μεγαλύτερα μερίδια πόρων για ένα άτομο στην ΠΕΠ. Αλλά εξαιτίας της κοινωνικής φύσης του κυνηγίου και της συλλογής, του γεγονότος πως το φαγητό χάλαγε γρήγορα και της παντελούς έλλειψης μυστικότητας, τα κέρδη της ατομικής επιτυχίας στο κυνήγι ή της προμήθειας δεν μπορούσαν να γίνουν εύκολα κτήμα του ατόμου, και αναμενόταν να μοιραστούν. Η ΠΕΠ ήταν στο μεγαλύτερο μέρος της ένας κόσμος μηδενικού αθροίσματος, όπου οι αυξήσεις στον συνολικό πλούτο μέσω εφευρέσεων, επενδύσεων και επεκταμένων οικονομικών συναλλαγών ήταν παντελώς άγνωστα. Περισσότερο για εσένα ήταν λιγότερο για εμένα. Επομένως, εάν κάποιος κατάφερνε να αποκτήσει πολλά περισσότερα από οποιονδήποτε άλλο, αυτό ήταν πολύ καλή απόδειξη ότι τα κέρδη τους ήταν παράνομα, αποκτημένα με κομπίνα, κλέψιμο, ωμή δύναμη, ή στην καλύτερη περίπτωση, απλή τύχη. Η ζήλια για τους δυσανάλογα πλούσιους μπορεί να βοήθησε να ενισχυθούν γενικά προσαρμοστικοί κανόνες μοιράσματος και παράλληλα να βοήθησε αυτούς που είναι σε κατώτερη θέση στην ιεραρχία της κυριαρχίας να επιτηρούν ενάντια περαιτέρω θήρευσης από αυτούς που είναι ικανοί να συσσωρεύσουν δύναμη.

Η μηδενικού αθροίσματος νοοτροπία μας κάνει δύσκολο για μας να καταλάβουμε πώς το εμπόριο και η επένδυση μπορεί να αυξήσει το ποσό του συνολικού πλούτου. Είμαστε επομένως λάθος εξοπλισμένοι για να καταλάβουμε το ίδιο μας το οικονομικό σύστημα.

Αυτά τα χαρακτηριστικά της ανθρώπινης φύσης – πως συνασπιζόμαστε, ιεραρχούμαστε και είμαστε ζηλιάρηδες σκεπτόμενοι με μηδενικού αθροίσματος λογικές – θα πρέπει να κάνουν τον φιλελεύθερο καπιταλισμό ιδιαίτερα απίθανο. Και είναι. Παρόλα αυτά, τα οφέλη μιας οργάνωσης φιλελεύθερης αγοράς μπορούν να φανούν σε μερικά περαιτέρω χαρακτηριστικά του ανθρώπινου μυαλού και της κοινωνικής οργάνωσης στην ΠΕΠ.

Τα δικαιώματα ιδιοκτησίας είναι φυσικά

Το πρόβλημα κατανομής σπάνιων πόρων μπορεί να αντιμετωπιστεί εν μέρει με έμμεσα καταναγκαστικές κατανεμητικές ιεραρχίες. Μια εναλλακτική λύση στο πρόβλημα της κατανομής είναι η αναγνώριση των δικαιωμάτων ιδιοκτησίας. Τα δικαιώματα ιδιοκτησίας είναι προεικονισμένα στην φύση από τον τρόπο με τον οποίο τα ζώα σημειώνουν τις περιοχές τους για αποκλειστική τους χρήση για συλλογή, κυνήγι και ζευγάρωμα. Η αναγνώριση αυτών των στοιχειωδών ισχυρισμών ελέγχου και εξαίρεσης ελαχιστοποιεί δαπανηρές συγκρούσεις, το οποίο από μόνο του παρέχει έναν εξελικτικά ισχυρό λόγο να ψάξουμε για έμφυτες τάσεις αναγνώρισης και σεβασμού των κανόνων ιδιοκτησίας.

Τα δικαιώματα ιδιοκτησίας είναι προεικονισμένα στην φύση

Καινούριες επιστημονικές έρευνες παρέχουν ακόμα δυνατότερες αποδείξεις για την ύπαρξη τέτοιων «ενστίκτων» ιδιοκτησίας. Για παράδειγμα, πρόσφατη πειραματική δουλειά από τον Όλιβερ Γκούντεναφ [25], έναν θεωρητικό του νόμου, και την Κριστίν Πρεν, μια νευρολόγο, προτείνουν πως το ανθρώπινο μυαλό εξέλιξε εξειδικευμένες νευρικές δομές για να κρίνει τις ηθικές καταπατήσεις και πιο συγκεκριμένα τις καταπατήσεις ενάντια στην ιδιοκτησία .

Η εξελικτική ψυχολογία μπορεί να μας βοηθήσει να καταλάβουμε πως το δικαίωμα ιδιοκτησίας δεν δημιουργείται απλά με κινήσεις της πένας του νομοθέτη.

Η ανταλλαγή αμοιβαίας ωφέλειας είναι φυσική

Το εμπόριο και η ανταλλαγή αμοιβαίας ωφέλειας παρατηρούνται καθολικά σε όλη την ανθρωπότητα όπως και η κατανομή της εργασίας. Στην πρωτοποριακή τους εργασία, «Γνωσιακές Προσαρμογές για την Κοινωνική Ανταλλαγή [26]», οι Κοσμίδη και Τούμπι επισημαίνουν πως, αντίθετα με την διαδεδομένη άποψη, η ζωή του κυνηγού-τροφοσυλλέκτη δεν είναι «ένα είδος ρετρό-ουτοπίας» μιας «χωρίς διακρίσεις ισότιμης συνεργασίας και μοιρασιάς». Οι αρχαιολογικές και εθνογραφικές αποδείξεις δείχνουν πως οι κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες εμπλέκοντφοαν σε πολλές μορφές εμπορίου και ανταλλαγής. Μερικές μορφές του εμπορίου των κυνηγών-τροσυλλεκτών μπορεί να απαιτούν αρκετά πολύπλοκη εξειδίκευση και την αλληλεπίδραση παροχής και ζήτησης.

το ανθρώπινο μυαλό είναι «φτιαγμένο» να εμπορεύεται

Πιο εντυπωσιακά, οι Κοσμίδη και Τούμπι δείξανε μέσω μια σειράς πειραμάτων πως τα ανθρώπινα όντα είναι ικανά να λύνουν με ευκολία πολύπλοκα λογικά παζλ τα οποία σχετίζονται με την αμοιβαιότητα, τον συνυπολογισμό του κόστους και των ωφελειών, και τον εντοπισμό ανθρώπων που έχουν εξαπατήσει σε συμφωνίες. Παρόλα αυτά, είμαστε ανίκανοι να λύσουμε θεωρητικά πανομοιότυπης δυσκολίας παζλ που δεν έχουν να κάνουν με ερωτήσεις κοινωνικής ανταλλαγής. Αυτό, υποστηρίζουν, δείχνει την ύπαρξη «λειτουργικά εξειδικευμένων, εξαρτώμενων από το περιεχόμενο, γνωστικών προσαρμογών για τις κοινωνικές ανταλλαγές.»

Με άλλα λόγια, το ανθρώπινο μυαλό είναι «φτιαγμένο» να εμπορεύεται.

Η εμπιστοσύνη και οι Δύο Τάξεις του Χάγιεκ

Είναι εύκολο να δούμε ένα είδος in vitro καπιταλισμού στην εξελιγμένη ανθρώπινη ροπή να αναγνωρίζει το δικαίωμα ιδιοκτησίας, να ειδικεύεται σε παραγωγικές προσπάθειες και να ασχολείται με αρκετά πολύπλοκες μορφές κοινωνικής ανταλλαγής. Εντούτοις, το είδος της ελευθερίας και πλούτου που απολαμβάνουμε στις Ηνωμένες Πολιτείες παραμένει μια χίμαιρα για δισεκατομμύρια ανθρώπους. Ενώ οι εξελιγμένες μας ικανότητες είναι η σκαλωσιά πάνω στην οποία ο προηγμένος φιλελεύθερος καπιταλισμός έχει χτιστεί, αυτές είναι, πολύ απλά, όχι αρκετές, όπως μπορούν να βεβαιώσουν οι εκατοντάδες εκατομμύρια άνθρωποι που ζουν με λιγότερο από ένα δολάριο την ημέρα. Ο δρόμος από την ΠΕΠ στα λάπτοπ και τα λάττε απαιτεί ένα μεγάλο πολιτισμικό άλμα. Σε μια πρόσφατη εργασία τους, οι νομπελίστες οικονομολόγοι Ντάγκλας Νορθ [27] και Βέρνον Σμιθ [28] τόνισαν πως η κρίσιμη συγκυρία είναι η μετάβαση από τις προσωπικές στις απρόσωπες συναλλαγές.

Η οικονομική ζωή στην ΠΕΠ βασιζόταν σε επαναλαμβανόμενες πρόσωπο με πρόσωπο συναλλαγές με γνωστά μέλη της κοινότητας. Οι συμφωνίες αστυνομεύονταν κυρίως από την δημόσια γνώση της φήμης. Εάν εξαπατούσες ή απέφευγες την δουλειά, το απόθεμα φήμης σου θα μειωνόταν, όπως και οι προοπτικές σου. Η εξελικτική μας προίκα μας προετοίμασε για να πλεύσουμε με δεξιοτεχνία διαμέσου αυτού του κόσμου των προσωπικών συναλλαγών. Εντούτοις, δεν μας προετοίμασε για να συνεργαζόμαστε και να εμπορευόμαστε με τελείως άγνωστους τους οποίους δεν είχαμε ποτέ συναντήσει και ίσως να μην ξαναδούμε ποτέ. Ο δρόμος προς την ευημερία πρέπει να διασχίσει ένα χάσμα αβεβαιότητας και καχυποψίας.

Η μετάβαση σε επεκταμένη, απρόσωπη οργάνωση της αγοράς απαιτεί την εμφάνιση «θεσμών που κάνουν τα ανθρώπινα όντα πρόθυμα να μεταχειρίζονται τους ξένους σαν τιμώμενους φίλους» όπως το θέτει ο Πωλ Σημπράιτ. Η συναρπαστική ιστορία του τρόπου με τον οποίο αυτές οι δομές ήρθαν καβάλα πάνω σε μια εξελιγμένη ψυχολογία σχεδιασμένη για να λύνει προβλήματα αρκετά διαφορετικών οικοσυστημάτων είναι το θέμα του βιβλίου του Σημπράιτ, Η Συντροφιά των Ξένων, όπως και ένα σημαντικό μέρος των επικείμενων δουλειών του Ντάγκλας Νορθ και του Βέρνον Σμιθ.

Όπως έκανε συχνά, ο Φ.Α.Χάγιεκ [29] προέβλεψε τις σύγχρονες τάσεις. Ο Χάγιεκ καταλάβαινε πως το είδος της οικονομίας και της κοινωνίας μας, το οποίο αποκαλούσε επεκταμένη τάξη ή «μακρόκοσμο», είναι κατά πολλούς τρόπους ξένο στην βασική μας ψυχολογική δομή, η οποία είναι προσαρμοσμένη για να αντιμετωπίζει την ζωή σε μικρές ομάδες, τον «μικρόκοσμο». Ζούμε σε δυο κόσμους, τον πρόσωπο με πρόσωπο κόσμο της φυλής, της οικογένειας, του σχολείου και της εταιρίας και τον απρόσωπο, ανώνυμο κόσμο των τεράστιων πόλεων, της υπερ-εξειδίκευσης και του παγκόσμιου εμπορίου. Κάθε κόσμος έχει το δικό του σετ κανόνων, και τους μπερδεύουμε με κίνδυνο του εαυτού μας. Όπως γράφει ο Χάγιεκ στο «Η Μοιραία Έπαρση» [30]:

Εάν εφαρμόσουμε τους απαράλλαχτους, αχαλίνωτους νόμους του μικρόκοσμου (π.χ. της μικρής ομάδας ή του στρατεύματος ή πείτε των οικογενειών μας) στο μακρόκοσμο (τον ευρύτερο πολιτισμό μας), όπως τα ένστικτά μας και οι συναισθηματικές μας λαχτάρες μας μάς κάνουν συχνά να ευχόμαστε, θα τον καταστρέφαμε. Κι όμως εάν εφαρμόζαμε πάντα τους κανόνες της επεκταμένης οργάνωσης στις πιο κοντινές μας ομάδες, θα τις συντρίβαμε. Έτσι πρέπει να μάθουμε να ζούμε σε δυο είδη κόσμων ταυτόχρονα.

Η ισορροπία είναι ευαίσθητη. Όταν εκτιμήσουμε την απιθανότητα και ευθραυστότητα του πλούτου και της ελευθερίας μας, γίνεται ξεκάθαρο πόση ευγνωμοσύνη και σεβασμό οφείλουμε στα ιδεολογικά συστήματα, στις κοινωνικές δομές και στις προσωπικές αρετές που επέτρεψαν την εμφάνιση του «ευρύτερου πολιτισμού» μας και που μας επιτρέπουν να κινούμαστε ανάμεσα στους δυο κόσμους μας χωρίς να καταστρέφουμε ή να συντρίβουμε κανέναν από τους δυο.

Εξελικτική ψυχολογία και Πολιτική Ταπεινότητα

Το ανθρώπινο μυαλό περιλαμβάνει πολλές ξεχωριστές, ειδικευμένες λειτουργίες, και δεν είναι μια μηχανή μαθήσεως για όλες τις χρήσεις η οποία μπορεί να επαναρρυθμίζεται κατά βούληση για να πραγματοποιεί πολιτικά όνειρα

Το μάθημα κλειδί στην πολιτική της εξελικτικής ψυχολογίας είναι απλά πως υπάρχει μια οικουμενική ανθρώπινη φύση. Το ανθρώπινο μυαλό περιλαμβάνει πολλές ξεχωριστές, ειδικευμένες λειτουργίες, και δεν είναι μια μηχανή μαθήσεως για όλες τις χρήσεις η οποία μπορεί να επαναρρυθμίζεται κατά βούληση για να πραγματοποιεί πολιτικά όνειρα. Η μορφή της κοινωνίας είναι περιορισμένη από την εξελιγμένη φύση μας. Να ξαναφτιάξουμε την ανθρώπινη φύση μέσω της πολιτικής είναι μια βιολογική αδυνατότητα όπως ακριβώς η θεραπεία του καρκίνου με τσάι από πευκοβελόνες. Μπορούμε παρόλα αυτά , να δουλέψουμε με την ανθρώπινη φύση – και το έχουμε κάνει. Έχουμε, μέσω της κουλτούρας, ενισχύσει αυτά τα χαρακτηριστικά που διευκολύνουν την εμπιστοσύνη και την συνεργασία, έχουμε διοχετεύσει τα ένστικτά μας που αναζητούν συνασπισμούς και στάτους προς παραγωγικές χρήσεις και χτίσαμε πάνω στην φυσική μας δυσπιστία για την δύναμη για να διατηρήσουμε την ελευθερία μας. Μπορούμε φυσικά να τα καταφέρουμε καλύτερα.

Όπως τόνισε διάσημα ο Εμμανουήλ Καντ [31], «από το στραβό ξύλο της ανθρωπότητας δεν μπορεί να γίνει κάτι πραγματικά ίσιο». Αλλά σύμφωνα με τα λόγια του φιλόσοφου Ντένις Ντάτον [32],

Δεν είναι… ότι δεν μπορεί να γίνει όμορφο σκάλισμα ή έπιπλο από στραβό ξύλο. Είναι μάλλον πως οτιδήποτε δημιουργηθεί τελικά θα διαρκέσει μόνο εάν λάβει υπόψη του τους κόκκους, την υφή, τους φυσικούς συνδέσμους, τους ρόζους, τις δυνάμεις και τις αδυναμίες του αρχικού υλικού.

Η εξελικτική ψυχολογία, βοηθώντας μας να καταλάβουμε καλύτερα την ανθρώπινη φύση, μπορεί να μας βοηθήσει να καλλιεργήσουμε κοινωνικές δομές που δεν προσπαθούν ανόητα να κόψουν ενάντια στους κόκκους της ανθρώπινης φύσης. Μπορούμε να μάθουμε πώς να δουλέψουμε καλύτερα με το υλικό της ανθρωπότητας για να ενθαρρύνουμε και να διατηρήσουμε τις κοινωνίες, οι οποίες δεν είναι μόνο όμορφες αλλά και που θα διαρκέσουν.

——————————————————————————————–

Σημειώσεις:

  1. Ο Will Wilkinson είναι αναλυτής πολιτικής στο Ινστιτούτο Cato. Το παρών άρθρο αρχικά εμφανίστηκε στην έκδοση του Cato Policy Report Ιουανουαρίου/Φεβρουαρίου 2005 [33] και αναδημοσιεύεται στα πλαίσια της συνεργασίας του e-Rooster με το Ινστιτούτο Cato. Η μετάφραση του πρωτότυπου [1], για λογαριασμό του e-Rooster, έγινε από την Μαριλένα Ρίζου [ [34]]
  2. Φυλετικές ομάδες της Ρουάντα [ [35]]
  3. Διάσημες συμμορίες του Σικάγο [ [36]]