- e-rooster.gr - http://e-rooster.gr -

Η πρώτη οδηγία του Star Trek

Του Αριστείδη Χατζή

“Η πολιτική των Ηνωμένων Πολιτειών είναι να επιδιώκει και να υποστηρίζει την ανάπτυξη δημοκρατικών κινημάτων και θεσμών σε κάθε έθνος και πολιτισμό, με απώτερο στόχο να εξαλείψει την τυραννία απ’ τον κόσμο.”
George W. Bush, Jr. (2nd inaugural address, 2005)

“Καθώς το δικαίωμα κάθε νοήμονος είδους να ζει σύμφωνα με τη φυσιολογική πολιτισμική του εξέλιξη θεωρείται ιερό, κανένα μέλος του προσωπικού του Αστρικού Στόλου δεν μπορεί να παρέμβει στην υγιή ανάπτυξη της εξωγήινης ζωής και κουλτούρας. Ως τέτοια παρέμβαση θεωρείται και η εισαγωγή ανώτερης γνώσης, ισχύος ή τεχνογνωσίας σ’ έναν κόσμο του οποίου η κοινωνία αδυνατεί να χειριστεί αυτά τα πλεονεκτήματα με συνετό τρόπο.[…] Αυτή η οδηγία έχει απόλυτη ισχύ έναντι οποιασδήποτε άλλης θεώρησης και αποτελεί ύψιστη ηθική υποχρέωση.”
Star Trek Prime Directive (~ 2161 μ.Χ.)

Σύμφωνα με την 1η και σημαντικότερη οδηγία που έχει λάβει το πλήρωμα του διαστημικού οχήματος Enterprise [1], σε καμία περίπτωση δεν έχει το δικαίωμα να επέμβει για να αλλάξει την εξέλιξη μίας λιγότερο αναπτυγμένης κοινωνίας ακόμα και αν το κάνει με τις καλύτερες προθέσεις. Η οδηγία αυτή συνοδεύεται από την ύψιστη ηθική ευθύνη. Ο κάθε πολιτισμός θα πρέπει να ακολουθήσει το δρόμο του. Κανείς δεν έχει το δικαίωμα να εμποδίσει την φυσική εξέλιξη μιας κοινωνίας. Στην αρχή αυτή δεν υπάρχει καμία εξαίρεση. Αν με την επέμβαση ο εν λόγω πολιτισμός (και ο πλανήτης που τον φιλοξενεί) πρόκειται να σωθούν από ένα μεγάλο κίνδυνο, αυτό δεν έχει καμία σημασία.1 [2] Μάλιστα, σε πέντε-έξι περιπτώσεις το πλήρωμα του Enterprise παρακολούθησε καταστροφές πλανητών, ανίκανο να αντιδράσει, υπό την αυστηρή επίβλεψη του Captain Kirk [3].

Όμως μέχρι να φτάσουμε στο 2161, ημερομηνία που σύμφωνα με τους υπολογισμούς των ιστορικών του μέλλοντος θα σχηματιστεί η Ενωμένη Ομοσπονδία των Πλανητών (United Federation of Planets [4]) που θα επιβάλλει την πρώτη οδηγία, προς το παρόν ισχύει η οδηγία του Προέδρου των Η.Π.Α. [5], σύμφωνα με την οποία «θα σας σώσουμε, θέλετε δεν θέλετε».

Δεν νομίζω ότι χρειάζεται να συζητήσουμε εδώ το κατά πόσο η υποτιθέμενη νέο-ιδεαλιστική πολιτική του Bush έχει πραγματικά σαν στόχο την παγκόσμια εδραίωση της δημοκρατίας και όχι την εξυπηρέτηση στενών οικονομικών συμφερόντων των Η.Π.Α. Αν ήταν η δημοκρατία το διακύβευμα οι Η.Π.Α. θα είχαν προσθέσει στα κράτη παρίες την Κίνα, το Πακιστάν και αρκετούς άλλους συμμάχους τους. Όμως ακόμα και αυτή η οπορτουνιστική και υποκριτική εξωτερική πολιτική κατόρθωσε να θέσει το θέμα και θεωρητικά και πρακτικά.

Πρακτικά παρατηρούμε μια κινητικότητα κυρίως στη Μέση Ανατολή. Οι εκλογές στο Ιράκ, στο Αφγανιστάν, στην Αίγυπτο, στην Παλαιστίνη ακόμα και στη Σουηδική Αραβία, το συμμάζεμα της Συρίας, οι εξελίξεις στον Λίβανο, ο αυτό-περιορισμός του Ιράν και η παράδοση άνευ όρων της Λιβύης έχει αναγκάσει πολλούς να αναθεωρήσουν τη γνώμη τους για την πολιτική του Bush.2 [6]

Στη θεωρία τα πράγματα είναι σοβαρότερα, καθώς το πρόβλημα της ανθρωπιστικής επέμβασης είναι περισσότερο επίκαιρο παρά ποτέ. Μπορούμε πλέον να επιτρέπουμε την κατάφωρη παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ή να παρακολουθούμε αμέτοχοι ανθρωπιστικές καταστροφές και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας; Επιπλέον, εάν δεν μπορούμε πλέον να ανεχτούμε μια γενοκτονία, γιατί να ανεχόμαστε την κλειτοριδεκτομή;

Μέχρι το 1989 η απάντηση ήταν σχετικά εύκολη. Η φιλελεύθερη δημοκρατία της Δύσης ήταν μία από τις πολλές εκδοχές διακυβέρνησης, για πολλούς ήδη παρωχημένη. Παράλληλα, ο νομικός θετικισμός [7] (παρά το πλήγμα που υπέστη στη Δίκη της Νυρεμβέργης [8]) που ανάγει σε μείζον ζητούμενο την αποηθικοποίηση του δικαίου παρέμενε η κυρίαρχη θεωρία δικαίου και ο ρεαλισμός η κυρίαρχη θεωρία των διεθνών σχέσεων. Η κοινωνική ανθρωπολογία συμπλήρωνε το παζλ με έναν μερικές φορές ακραίο πολιτιστικό σχετικισμό.

Καθώς το δικαίωμα κάθε νοήμονος είδους να ζει σύμφωνα με τη φυσιολογική πολιτισμική του εξέλιξη θεωρείται ιερό, κανένα μέλος του προσωπικού του Αστρικού Στόλου δεν μπορεί να παρέμβει στην υγιή ανάπτυξη της εξωγήινης ζωής και κουλτούρας. Ως τέτοια παρέμβαση  θεωρείται και η εισαγωγή ανώτερης γνώσης, ισχύος ή τεχνογνωσίας σ’ έναν κόσμο του οποίου η κοινωνία αδυνατεί να χειριστεί αυτά τα πλεονεκτήματα με συνετό τρόπο.[…] Αυτή η οδηγία έχει απόλυτη ισχύ έναντι οποιασδήποτε άλλης θεώρησης και αποτελεί ύψιστη ηθική υποχρέωση
«Star Trek Prime Directive (~ 2161 μ.Χ.)»

Τι άλλαξε από τότε; Πολλά! Σήμερα, για πρώτη φορά στην ιστορία της ανθρωπότητας υπάρχει ένα γενικώς αποδεκτό corpus [9] διεθνών συνθηκών, συμβάσεων και θεσμών που έχουν σαν στόχο την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Από την Οικουμενική Διακήρυξη για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα [10] του 1948 μέχρι το Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης [11]που εντάχθηκε στο Σύνταγμα της Ευρώπης [12], δημιουργείται ένα πλέγμα προστασίας τους που θα μπορούσε κανείς να το χαρακτηρίσει το «νέο φυσικό δίκαιο [13]», ένα δίκαιο που δεν πηγάζει από τη θεϊκή σοφία, τη φύση του ανθρώπου ή τον ορθό λόγο αλλά εκ των πραγμάτων: διότι δεν υπάρχει σήμερα κανείς που να το αμφισβητεί σοβαρά, κανείς που να το απορρίπτει ρητά (ακόμα κι αν το παραβιάζει κατάφωρα), κανείς που να μπορεί να προσφέρει κάτι εναλλακτικό. Το μοντέλο της φιλελεύθερης, δυτικού τύπου, συνταγματικής κοινοβουλευτικής δημοκρατίας (liberal constitutional democracy [14]) έχει εδραιωθεί σε τέτοιο βαθμό που η συζήτηση έχει κλείσει.

Γιατί λοιπόν να μην νομιμοποιούμαστε να απαιτήσουμε την επιβολή αυτών των γενικά αποδεχτών αρχών σε όλη την υφήλιο, σε εκείνες ιδίως τις περιπτώσεις που οι παραβιάσεις των παραπάνω αρχών είναι φρικαλέες; Ακόμα και ο πολύ διστακτικός Rawls [15] αναγκάστηκε να δεχτεί την αναγκαιότητα της επέμβασης σε ορισμένες ακραίες περιπτώσεις παραβίασης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.3 [16]

Πολλοί θα αντιδράσουν: κάθε άλλο παρά αποδεκτές από όλους είναι οι αρχές της δυτι-\κής δημοκρατίας. Ιδίως όσοι δεν έχουν διαβάσει τα βιβλία των Fukuyama [17] και Huntington [18] και έχουν πληροφορηθεί τη σχετική συζήτηση από τις εφημερίδες, συχνά υποστηρίζουν πως τελικώς επιβεβαιώθηκε η θέση του Huntington. Η ιστορία δεν τελείωσε, τώρα αρχίζει. Η μάχη της Δύσης με την Ανατολή θα είναι φοβερή. Σύμφωνα με τον Huntington 4 [19] ο πολιτισμός και οι πολιτισμικές ταυτότητες θα καθορίσουν τις συγκρούσεις στον 21ο αιώνα. Όχι μόνο η Ανατολή δεν εκδυτικοποιείται, αλλά συμβαίνει το αντίθετο: η Δύση χάνει έδαφος και η Ανατολή γιγαντώνεται απομακρυνόμενη από την επιρροή της. Το συμπέρασμά του: η επιβίωση της Δύσης εξαρτάται από την αποφασιστικότητα των Αμερικανών να υπερασπιστούν τον Δυτικό πολιτισμό και την αποδοχή από όλους μας πως ο πολιτισμός μας είναι κάτι το εξαιρετικό που δυστυχώς δεν μπορεί να παγκοσμιοποιηθεί – ας φροντίσουμε τουλάχιστον να τον προασπίσουμε.

Αν αυτό είναι αλήθεια, τότε καλά θα κάνουμε να βάλουμε τα κράνη και να στοιχιθούμε πίσω από τον Πρόεδρο Bush. Όπως γράφει ο David Rieff [20],5 [21] η ιδέα της επέμβασης για την επιβολή της δημοκρατίας και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων έχει ενώσει τους δεξιούς Αμερικανούς νεοσυντηρητικούς [22] με τους αριστερούς ακτιβιστές των οργανώσεων προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε ένα κοινό σκοπό, την επιβολή της Δύσης επί της βάρβαρης Ανατολής.

Πριν το κάνουμε, ας ξαναδούμε τι λέει πραγματικά ο Fukuyama. Ο Fukuyama ποτέ δεν είπε πως τελείωσε η Ιστορία – υπό την έννοια πως η σύγκρουση των πολιτισμών έληξε. Αυτό που υποστηρίζει στην πραγματικότητα είναι πως τελείωσε η (σοβαρή) συζήτηση. Αυτό το πρωτοφανές consensus [23] που νομιμοποιεί τη φιλελεύθερη δημοκρατία μπορεί ίσως να αποτελεί το «τέλος της ανθρώπινης ιδεολογικής εξέλιξης» (liberal democracy may constitute the “end point of mankind’s ideological evolution”), την τελική μορφή της ανθρώπινης διακυβέρνησης (the “final form of human government”).6 [24] Τα μεγάλα ερωτήματα έχουν απαντηθεί: η Δημοκρατία δεν πρόκειται να απορριφθεί ξανά από την ανθρωπότητα.

Ο Fukuyama μας δίνει δύο λόγους για τους οποίους η ανθρωπότητα οδηγείται στη φιλελεύθερη δημοκρατία. Ο ένας είναι η χεγκελιανή [25] ιδέα της ανάγκης για αναγνώριση της αξίας του ανθρώπου από τους συνανθρώπους του. Ο δεύτερος (και πιο πειστικός) είναι οικονομικός: οι παγκοσμιοποιημένες οικονομικές σχέσεις θα οδηγήσουν σε τέτοιου είδους ομογενοποίηση των κοινωνιών που βασικό τους χαρακτηριστικό θα είναι η άνοδος του μορφωτικού επιπέδου. Τα αυταρχικά καθεστώτα δεν θα μπορούν ποτέ να επιβιώσουν σε έναν κόσμο που δεν μπορεί να περιοριστεί η πληροφόρηση και η αγορά.

Όταν όμως οι άνθρωποι μορφώνονται, έχουν πρόσβαση σε καλύτερη και ανεξάρτητη πληροφόρηση και συμμετέχουν σε μία αγορά που τους μαθαίνει τι σημαίνει (η έστω και περιορισμένη) επιλογή, καταλαβαίνουν πως μπορούν οι ίδιοι να διαμορφώσουν τη ζωή τους: η κοινωνία τους μετατρέπεται τότε από ιεραρχική κοινωνία σε κοινωνία επιλογών.7 [26] Αλλά όταν οι άνθρωποι καλούνται να επιλέξουν, σπανίως επιλέγουν τον αυταρχισμό έναντι της ελευθερίας. Ας συγκρίνουμε τον αριθμό των μεταναστών από τον Τρίτο κόσμο που θέλουν να μετοικήσουν στη Βόρειο Αμερική ή τη Δυτική Ευρώπη με τον αριθμό εκείνων που προτιμούν το Ιράν ή το Αφγανιστάν των Ταλιμπάν. Όπως λένε οι οικονομολόγοι, οι προτιμήσεις των ανθρώπων αποκαλύπτονται με τις πραγματικές επιλογές τους.

Και γιατί να μην επιταχύνουμε αυτή τη διαδικασία αλλά να περιμένουμε την (ανεξέλεγκτη) αγορά να επιβάλλει τη δημοκρατία; Γιατί η εμπειρία μας αποδεικνύει πως με αυταρχικό τρόπο η δημοκρατία και ο δυτικός τρόπος ζωής δεν μπορεί να επιβληθεί. Ακόμα και ο Στάλιν [27] απέτυχε όταν προσπάθησε να εκσυγχρονίσει τις «λαϊκές δημοκρατίες» του Καυκάσου. Το μόνο σχετικώς επιτυχές παράδειγμα είναι εκείνο της Τουρκίας. Αλλά ο εκσυγχρονισμός επιβλήθηκε εκ των έσω από τον ίδιο τον εθνικό ήρωα του Τουρκικού έθνους [28] και συνοδεύτηκε από άμεση ένταξη στη Δύση. Παρόλαυτά, οδήγησε σε στρεβλώσεις που δεν καθιστούν την Τουρκία το ιδανικό υπόδειγμα (ακόμα και έπειτα από 83 χρόνια απόλυτης επικράτησης των «εκσυγχρονιστών»).

Το αν η πολιτική του Bush θα έχει αποτέλεσμα είναι κάτι παραπάνω από αμφίβολο. Μέχρι τώρα κατόρθωσε να δημιουργήσει ένα νέο Βιετνάμ στο Ιράκ, ένα άναρχο Αφγανιστάν και τρομακτικό μίσος στις ψυχές εκατομμυρίων Αράβων. Ο Reiff θεωρεί πως η αποτυχία των Αμερικανών στο Ιράκ αποτελεί το τελευταίο καρφί στο φέρετρο του ονείρου για μία παγκόσμια κοινωνία ελεύθερων πολιτών.

Εκεί που απέτυχε ο Bush ίσως πετύχει η Ruby. Μια όμορφη Αιγύπτια τραγουδίστρια (αλλά και φοιτήτρια νομικής στο Πανεπιστήμιο του Καΐρου) που τόλμησε να εμφανιστεί σε βιντεοκλίπ τραγουδώντας πάνω σε ένα ποδήλατο γυμναστικής – προφανώς ντυμένη για την περίσταση.

Εκεί που απέτυχε ο Bush ίσως πετύχει η Ruby [29]. Η Ruby είναι μια όμορφη Αιγύπτια τραγουδίστρια (αλλά και φοιτήτρια νομικής στο Πανεπιστήμιο του Καΐρου) που τόλμησε να εμφανιστεί σε βιντεοκλίπ τραγουδώντας πάνω σε ένα ποδήλατο γυμναστικής – προφανώς ντυμένη για την περίσταση. Έφριξαν οι συντηρητικοί, δημιουργήθηκε σάλος, το βιντεοκλίπ αποσύρθηκε από τα αραβικά κανάλια και η Ruby απομονώθηκε ακόμα και από τους συγγενείς της. Όμως το τραγούδι έγινε ανάρπαστο στο Ίντερνετ και στα τουρκικά δορυφορικά κανάλια, ενώ η καριέρα της Ruby φυσικά απογειώθηκε. «Ποιο είναι το επόμενο βήμα; Να χορέψει γυμνή στη Μέκκα;» αναρωτιόταν ένας Αιγύπτιος πολιτικός.

Σύμφωνα με τη θεωρία της ορθολογικής επιλογής [30] (που επιμένει ότι οι άνθρωποι είναι ορθολογικά όντα και ξέρουν καλύτερα από κάθε άλλον να επιλέγουν τα μέσα για να πετυχαίνουν τους σκοπούς που οι ίδιοι διάλεξαν), αν οι άνθρωποι κληθούν να διαμορφώσουν τον τρόπο της ζωής τους, ελεύθεροι από κοινωνικούς και πολιτισμικούς περιορισμούς, θα επιλέξουν όλοι σχεδόν τα ίδια: ελευθερία και ευημερία. Οι διαφορές στις πραγματικές επιλογές τους αντικατοπτρίζουν απλά τις διαφορές στους περιορισμούς. Όμως το τζίνι έχει βγει από το μπουκάλι.

Πριν από μερικές εβδομάδες, μία ομάδα φοιτητών έκανε διαδήλωση στην Αλεξάνδρεια κατά των «ξεδιάντροπων» μουσικών βιντεοκλίπ που «πλήττουν τις Αραβικές αξίες». Το κεντρικό τους σύνθημα ήταν «πρέπει να κρατήσουμε τα μάτια μας κλειστά». Όμως όπως δεν μπορείς να αυτοκτονήσεις κρατώντας την αναπνοή σου, έτσι και δεν μπορείς να κλείνεις επ’ άπειρον τα μάτια και τα αυτιά σου. Διότι κινδυνεύεις να ξυπνήσεις σε ένα μέρος που δεν θα το αναγνωρίζεις.

——————————————————————-
– Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Cogito [31] (τεύχος 3, Ιούλιος 2005)

Αριστείδης Ν. Χατζής [32] είναι Επίκουρος Καθηγητής Φιλοσοφίας Δικαίου & Θεωρίας Θεσμών στο Τμήμα Μεθοδολογίας, Ιστορίας & Θεωρίας της Επιστήμης του Εθνικού & Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Την ιδέα για το άρθρο μου την έδωσε ο καλός μου φίλος Στάθης Παπαευσταθίου, product manager της Microsoft και φυσικά φανατικός Trekkie. Τις σκέψεις που εκθέτω εδώ τις έχω συζητήσει επανειλημμένως με τον Δημήτρη Δημητράκο (στον οποίο οφείλω και την ιδέα για τις μεταταναστεύσεις ως αποκαλυπτόμενες προτιμήσεις) και την Άσπα Τσαούση. Τους ευχαριστώ και πάλι. Συστήνω σε όποιον ενδιαφέρεται να διαβάσει το καταπληκτικό βιβλίο του Francis Fukuyama [33], αλλά και το λιγότερο σημαντικό (και σε αρκετά σημεία ρηχό) βιβλίο του Huntington [34] και φυσικά του Rawls [35] (και τα τρία κυκλοφορούν μεταφρασμένα στα ελληνικά).

Υποσημειώσεις:

  1. Η ιδέα αυτή βασίζεται στο παράδοξο του Enrico Fermi [36] και στην αντίστοιχη «υπόθεση του ζωολογικού κήπου [37]». [ [38]]
  2. Βλ. π.χ. Ι.Κ. Πρετεντέρης, «Μήπως είχε δίκιο ο Μπους;» [39] (Το Βήμα 13/3/2005). Θα μπορούσε κανείς να αναφέρει επίσης την Ουκρανία, το Τατζικιστάν και τη Γεωργία. [ [40]]
  3. John Rawls, The Law of Peoples [41] (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1999). Το έκανε όμως σε μία καλά κρυμμένη υποσημείωση (ό.π. 94: “Εάν οι προσβολές κατά των ανθρωπίνων δικαιωμάτων είναι κατάφωρες και η κοινωνία δεν αντιδρά στην επιβολή των κυρώσεων [της διεθνούς κοινότητας], μια τέτοια επέμβαση για την προάσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων θα ήταν αποδεκτή κι επιβεβλημένη”). [ [42]]
  4. Samuel Huntington, The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order [43] (New York: Simon & Schuster, 1996), 20-21. [ [44]]
  5. David Rieff, At the Point of a Gun: Democratic Dreams and Armed Intervention [45] (New York: Simon & Schuster, 2005). [ [46]]
  6. Francis Fukuyama, The End of History and the Last Man [47] (New York: Free Press, 1992), xi. [ [48]]
  7. Πρόκειται για τη διαδικασία που ο Henry Sumner Maine [49] ονόμασε στο περίφημο βιβλίο του Ancient Law [50] (1861) μετάβαση από την κοινωνική θέση στη σύμβαση (from status to contract). [ [51]]