«Elementary, my dear Watson»

Απρ 28th, 2009 | | Κατηγορία: Δημήτρης Σκάλκος | Email This Post Email This Post | Print This Post Print This Post |

«Πρακτικός άνθρωπος είναι αυτός που επαναλαμβάνει τα λάθη των προκατόχων του»
Disraeli

Κι ενώ η παγκόσμια κοινότητα των πολιτικών φιλοσόφων ανατέμνει τις συνέπειες του τέλους των «μεγάλων αφηγήσεων» στο πολιτικό γίγνεσθαι, φαίνεται πως η πολιτική συζήτηση στη χώρα μας βρίσκεται, ως είθισται, ένα βήμα μπροστά. Έτσι, στο λεξικό των πολιτικής ορολογίας, δίπλα σε περισσότερο ή λιγότερο ατυχείς όρους, εγγράφεται πλέον και η «κοινή λογική» που σκοπό έχει να δώσει διέξοδο στα σωρευμένα αδιέξοδα του τελματωμένου πολιτικού μας συστήματος. Είναι γεγονός πως, μέχρι σήμερα δεν έχουν συγκεκριμενοποιηθεί τα όρια και το περιεχόμενο της κοινής λογικής ως πρόταση πολιτικής, τούτο όμως ουδόλως την απαλλάσσει από το να γίνει με τη σειρά της αντικείμενο κριτικής με βάση τα υπάρχοντα δεδομένα.

Στο πεδίο της επιστημολογίας γνωρίζουμε για τουλάχιστον δύο αιώνες πως ο Ορθός Λόγος έχει όρια. Ο αγγλοσαξονικός Διαφωτισμός (όπου εντοπίζονται τα φιλοσοφικά θεμέλια του κλασσικού φιλελευθερισμού), με εξέχουσα μορφή τον εμπειριστή φιλόσοφο David Hume («η λογική είναι, και οφείλει να είναι, σκλάβος των παθών»), επεσήμανε τις αδυναμίες της επαγωγικής λογικής, σε αντίθεση με τον γαλλικό Διαφωτισμό που- με τις φωτεινές εξαιρέσεις των Βολτέρου και Μοντεσκιέ- προέβαλε έναν άτεγκτο ορθολογισμό που έλκει τη καταγωγή του από τον Καρτέσιο και την αυτονομία της σκέψης.

O Friedrich Hayek θεμελιώνει τη φιλοσοφική του σκέψη στην ατελή, κατακερματισμένη και διάσπαρτη ανθρώπινη γνώση, όπου ο φιλελευθερισμός προβάλει ως μία «διαδικασία ανακάλυψης» (discovery procedure) και εναντιώνεται σε αυτό που αποκαλεί «ορθολογικό κονστρουκτιβισμό», την αντίληψη δηλαδή πως το σύνολο της κοινωνικής ζωής μπορεί να αναχθεί σε κοινωνικούς νόμους εύκολα κατανοήσιμους

Από τον Karl Popper γνωρίζουμε πως η επαγωγική γνώση είναι εξαιρετικά επισφαλής, ενώ ο σπουδαίος Γάλλος κοινωνικός φιλόσοφος Raymond Aron πραγματεύεται με επιτυχία την υποκειμενικότητα της γνώσης, ειδικά στη μελέτη της Ιστορίας. O Friedrich Hayek, με τη σειρά του, θεμελιώνει τη φιλοσοφική του σκέψη στην ατελή, κατακερματισμένη και διάσπαρτη ανθρώπινη γνώση, όπου ο φιλελευθερισμός προβάλει ως μία «διαδικασία ανακάλυψης» (discovery procedure) και εναντιώνεται σε αυτό που αποκαλεί «ορθολογικό κονστρουκτιβισμό», την αντίληψη δηλαδή πως το σύνολο της κοινωνικής ζωής μπορεί να αναχθεί σε κοινωνικούς νόμους εύκολα κατανοήσιμους. Ακόμη, ο Νίτσε ανέδειξε με μοναδικό τρόπο τα ανορθολογικά στοιχεία της ανθρώπινης συμπεριφοράς και ο Φρόιντ τη λειτουργία του ασυνείδητου.

Στο πεδίο της εφαρμοσμένης πολιτικής τα πράγματα γίνονται δυσκολότερα καθώς διαφορετικά κανονιστικά (normative) πλαίσια εμποδίζουν την ανάπτυξη ενός καθαρού Λόγου. Ο Isaiah Berlin σχηματοποίησε τον «αγωνιστικό φιλελευθερισμό» του (agonistic liberalism, κατά τον John Gray) γύρω από τον πλουραλισμό των αξιών (value pluralism), τον ανταγωνισμό ανάμεσα σε διαφορετικές αξίες που συχνά είναι αδύνατο να ιεραρχηθούν και συχνότερα υιοθετούνται ταυτόχρονα από τα ίδια άτομα. Περιττεύει νομίζω να υπενθυμίσουμε πως ιστορικά η αφαίρεση του καθαρού Λόγου βρήκε πρόθυμη εφαρμογή στα πλέον αντιφιλελεύθερα πολιτικά δόγματα.

Ποια λοιπόν μπορεί να είναι η απάντηση της κοινής λογικής σε πρωτίστως πολιτικά ζητήματα όπως ο φόρος κληρονομιάς, τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας, η θέσπιση ευρωπαϊκού συντάγματος, η μεταναστευτική πολιτική; Πώς απαντά η κοινή λογική σε ζητήματα όπου συναντάται το ατομικό με το κοινωνικό και σύνθετα ζητήματα ελευθερίας, αποτελεσματικότητας και δικαιοσύνης ερμηνεύονται στο πλαίσιο ιδεολογικών και ηθικών παραδοχών; Και πάλι καταφεύγουμε στη σκέψη του Χιουμ: «οι κανόνες της ηθικής δεν προκύπτουν ως συμπεράσματα λογικής».

Δεν χρειάζεται να προχωρήσουμε περαιτέρω καθώς φοβούμαι πως, η επίκληση της κοινής λογικής ως πολιτικό πρόταγμα δεν προέκυψε ως αποτέλεσμα επίπονων νοηματικών διεργασιών των εμπνευστών της. Δεν πιστεύουμε πως σκοπός τους είναι να μεταφέρουν τη πολιτική συζήτηση στο πεδίο της επιστημολογίας, να αναζητήσουν τις «πρώτες αρχές» ή να προτείνουν νέα προσεγγίσεις της αριστοτελική λογικής στα ελληνικά πολιτικά πράγματα.

στις περισσότερες των περιπτώσεων, οι θέσεις που φιλοξενούνται κάτω από τη σκεπή εννοιών όπως η κοινή λογική, το κοινό συμφέρον, κ.λπ, συνηγορούν με συντηρητικές αντιλήψεις καθώς αδυνατούν να επηρεάσουν την πολιτική ατζέντα, γίνονται έρμαιο των ευμετάβλητων διαθέσεων της φύσει συντηρητικής κοινής γνώμης

Περισσότερο μοιάζει να λειτουργεί ως ένα «ιδιοτελές σφάλμα» (για να χρησιμοποιήσουμε τη γνωστή ρήση του Ελβέτιου) καθώς επιχειρεί να συγκαλύψει την ολοφάνερη απροθυμία τους να επεξεργαστούν μία ολοκληρωμένη πολιτική πρόταση. Κάτι βέβαια που απαιτεί σχηματοποιημένες ιδέες και αντιλήψεις, σαφείς κοινωνικές αναφορές και, πρώτιστα, διανοητική εντιμότητα. Δηλαδή ιδεολογία.

Φυσικά, η απουσία συγκεκριμένου ιδεολογικού πλαισίου δεν συνεπάγεται την απουσία ιδεολογικού στίγματος. Τουναντίον, στις περισσότερες των περιπτώσεων, οι θέσεις που φιλοξενούνται κάτω από τη σκεπή εννοιών όπως η κοινή λογική, το κοινό συμφέρον, κ.λπ, συνηγορούν με συντηρητικές αντιλήψεις καθώς αδυνατούν να επηρεάσουν την πολιτική ατζέντα, γίνονται έρμαιο των ευμετάβλητων διαθέσεων της φύσει συντηρητικής κοινής γνώμης (ακόμη μία προβληματική έννοια). Παράλληλα, εμμέσως συμβάλουν αρνητικά στην επικρατούσα σύγχυση καθώς αδυνατούν να προσφέρουν ένα ερμηνευτικό σχήμα για τη κατανόηση της σύνθετης κοινωνικής πραγματικότητας και προωθούν μια απλοϊκή και κυνική σύλληψη της πολιτικής διαδικασίας καθώς, απογυμνώνοντας την από κάθε αξιακό και ιδεολογικό πλαίσιο, την μετατρέπουν σε άσκηση ακραίου πραγματισμού και εξουσιαστικών παιγνίων.

Είναι λοιπόν η κοινή λογική μια ακόμη φούσκα στο ταλαίπωρο χρηματιστήριο των πολιτικών ιδεών στη χώρα μας; Όπως ο διάσημος ντετέκτιβ στις κινηματογραφικές ταινίες του Σέρλοκ Χολμς θα έλεγε στον βοηθό του, «στοιχειώδες, αγαπητέ μου Γουότσον».

Δημήτρης Σκάλκος

9 σχόλια
Leave a comment »

  1. τα λέγαμε κάποτε για τους αριστερούς.

    – Πώς πέθανε ο τελευταίος έλληνας φιλελεύθερος;

    – Διασπάστηκε.

    (η ανθρώπινη φύση είναι κοινή. Και ιδεολογική κατεύθυνση, συμπτωματική)

  2. […] το εξαιρετικό άρθρο του Δ. Σκάλκου στο e-rooster: Είναι λοιπόν η κοινή λογική μια ακόμη φούσκα στο […]

  3. Χαχ, Christo πολύ καλό! :)

    Και δυστυχώς βλέπω αυτό να συμβαίνει… κρίμα.

  4. – Πώς πέθανε ο τελευταίος έλληνας φιλελεύθερος;
    – Διασπάστηκε.

    Φοβερό!!
    :-)

  5. Παρότι στα πολιτικά ζητούμενα ο συγγραφέας μάλλον έχει δίκιο, ωστόσο το άρθρο μου αφήνει την αίσθηση μιας ελιτίστικης ιδεολογικο-φιλοσοφικής προσπάθειας απαξίωσης μιας πολιτικής κίνησης που (δηλώνει άλλωστε ότι) δεν θέλει να έχει ιδεολογικές αναφορές. Αυτό δεν είναι κατακριτέο από μόνο του – ούτε έχω καμία πρόθεση να υποστηρίξω την όποια «κοινή λογική». Όταν όμως έχεις διαβάσει και γνωρίσει τις ιδεολογικοπολιτικές μάχες στους χώρους της Αριστεράς, απογοητεύεσαι που βλέπεις φορείς της δικής σου ιδεολογίας να επαναλαμβάνουν τα λάθη άλλων.
    Αυτό δε που με λυπεί ακόμη περισσότερο είναι το χιούμορ των σχολίων, διότι αντί να σκεφτόμαστε πώς οι Φιλελεύθεροι ήταν για δεκαετίας 1ο κόμμα στην Ελλάδα (έστω και χωρίς το ιδεολογικό οπλοστάσιο του Φρίντμαν, του Μίζες και του Χάγιεκ), ασχολούμαστε με… ανέκδοτα! Εξακολουθώ ακόμη να πιστεύω ότι πρέπει να γίνει κατανοητή η διαφορά ενός φιλελεύθερου φόρουμ ή δεξαμενής σκέψης από την λειτουργία και την αποστολή ένός κόμματος, ακόμη και ιδεολογικά πεντακάθαρου…

  6. Δεν βλέπω καμία διάσπαση στο φιλελεύθερο χώρο.
    Βλέπω κάποιους που αγωνίζονται με τη μικρή φωνούλα τους να φέρουν τις φιλελεύθερες ιδέες στο ελληνικό προσκήνιο και κάποιους άλλους που δηλώνουν απερίφραστα ότι δεν έχουν καμία σχέση με το φιλελευθερισμό.

    Ποια η διάσπαση λοιπόν;

  7. Κυριε Σκαλκο μισο λεπτο, σε εμας τους συντηρητικους η οποιαδηποτε ταυτιση του ΚΑΠΗ που λεγεται Δραση ειναι ανω ποταμων. Οι εννοια της κοινης λογικης (με την εννοια κοινο συμφερον εννοω το δημοσιο συμφερον στο οποιο και εσεις κυριε Σκαλκο πιστευετε αλλιως θα ιδιωτευατε αντι να πολιτευοσασταν) ειναι αιωλη ιδεολογικα, δεν προσφερει κατι νεο συμφωνω. Μην την τσουβαλιαζετε ομως στους συντηρητικους.
    Για τον ακραιο πραγματισμο, τα πραγματα ειναι οπως τα λετε, Μανος, Κοντογιαννοπουλος υπηρξαν οι σαλτιμπαγκοι της πολιτικης. Ο εις ιδρυε και αλλαζε κομματα σαν τα πουκαμισα, ο αλλος εγλυφε τον Σημιτη για μια θεση στο ΠΑΣΟΚ οταν τον εδιωξαν απο την ΝΔ

  8. Όλα καλά. Μετά και τις επόμενες εκλογές θα πάμε να πιούμε καμια μπιρα με το ΚΚΕ -ΜΛ (ή το ΜΛ-ΚΚΕ, τα μπερδεύω).

    Πιο πριν θα έχουμε βγάλει τους φιλελευθερισμούς μας έξω, θα τους έχουμε ακουμπήσει δίπλα – δίπλα στο τραπέζι και θα τους έχουμε μετρήσει μέχρι τελευταίου χιλιοστού όσον αφορά το μήκος, πλάτος, διάμετρο, σκληρότητα και διάρκεια αντοχής. Όποιος τον έχει μεγαλύτερο θα λάβει το χρίσμα του γνήσιου φιλελεύθερου. Ο επόμενος θα υποβάλλει ένσταση, διότι ο νικητής φιλελευθερισμός είχε υποβόσκουσα κεντρώα απόκλιση, καθώς και μια ιδεολογική ασάφεια κάπου ανάμεσα στις δύο σφαίρες που βρίσκονται στη ρίζα του (φιλελευθερη οικονομία και κοινωνία).

    Άλλο το κόμμα, άλλο το θινκ τανκ, και άλλο το καφενείο πολιτικής συζήτησης παρά παιγνίου πρέφας.

    Λίγος ρεαλισμός δε βλάπτει.

  9. @Christo
    Λίγος ρεαλισμός δε βλάπτει.

    Λίγος πολιτισμός επίσης.

Σχολιαστε