Τα όρια της κοινής λογικής

Απρ 6th, 2009 | | Κατηγορία: Γιώργος Παγουλάτος | Email This Post Email This Post | Print This Post Print This Post |

Να συμφωνήσουμε σε ένα πράγμα: σε μια περίοδο ανομίας, είναι χρήσιμη η επίκληση της κοινής λογικής, ιδίως όταν προέρχεται από δημόσια πρόσωπα παραδειγματικής αξίας και ακεραιότητας. Πράγματι, το κοινό αίσθημα παρακολουθεί με απόγνωση τους τελευταίους μήνες διάφορους αυτόκλητους νταήδες να βιαιοπραγούν και να τα σπάνε στο όνομα της επανάστασης. Η επιβολή του κράτους δικαίου είναι η τελευταία γραμμή άμυνας της κοινής λογικής. Ομως, η κοινή λογική ως οδηγός πολιτικής δράσης έχει τα όριά της.

Το ελληνικό πρόβλημα διακυβέρνησης δεν είναι πρόβλημα αποτύπωσης της κοινής λογικής αλλά ενάρετης διαπαιδαγώγησης και καθοδήγησής της. Το «κοινό αίσθημα» εμποδίζει τόσα χρόνια την επίλυση του ασφαλιστικού. Η κυρίαρχη «κοινή λογική» (και η αντίστοιχη των απέναντι) κρατάει την Ελλάδα 18 χρόνια καθηλωμένη στο αδιέξοδο του «Μακεδονικού». Η ηγεσία μας εφαρμόζει με ταπεινότητα το δόγμα του συντηρητικού πρωθυπουργού Ντισραέλι: «Πρέπει να ακολουθήσω τον λαό μου, είμαι ο ηγέτης του!».

Η κοινή λογική είναι ενστικτωδώς συντηρητική, υπερασπίζεται την αδράνεια και το status quo. Ενας κοινωνικός κομφορμισμός οδηγεί τους ανθρώπους να συντάσσονται με την πλειοψηφία

Δεν είναι μία και ενιαία η κοινή λογική. Αλλάζει με τη διαφορετική δόμηση και πλαισίωση (framing) των ζητημάτων. Πάρτε την πρόσφατη απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου για την εξίσωση ορίων συνταξιοδότησης ανδρών – γυναικών. Εχουν δικαίωμα 27 ξένοι δικαστές να επιβάλουν σε χιλιάδες Ελληνίδες μητέρες πότε θα συνταξιοδοτηθούν, ακυρώνοντας τους νόμους της ελληνικής πολιτείας; Σε μια τέτοια διατύπωση η «κοινή λογική» θα απαντούσε με ένα βροντερό ΟΧΙ! Μπορεί όμως η Ελλάδα να είναι ισότιμο μέλος της Ε. Ε., καρπούμενη τις ωφέλειες, και να παραβιάζει τις αποφάσεις κοινοτικών οργάνων, το κοινοτικό δίκαιο και την αρχή της ισότητας ανδρών και γυναικών; ΟΧΙ, θα απαντούσε η «κοινή λογική»! Διαφορετική δόμηση του ζητήματος, διαφορετικές απαντήσεις.

Στην πολιτική αρένα αντιπαρατίθενται διαφορετικές «αφηγήσεις» και ερμηνείες όψεων της ίδιας πραγματικότητας. Κάθε πλευρά υποστηρίζει ότι έχει την κοινή λογική με το μέρος της. Ποια «αφήγηση» επικρατεί εξαρτάται από το ποιες όψεις υπερισχύουν στην εκάστοτε συγκυρία. Αμέσως μετά τον φόνο του δεκαπεντάχρονου μαθητή, η κοινή λογική, το «κοινό αίσθημα», αναζητούσε κάποιον να «μαζέψει» τους Ράμπο της αστυνομίας. Μερικές ημέρες αργότερα, η ίδια κοινή λογική απορούσε και απαιτούσε: μα δεν υπάρχει αστυνομικός να αντιμετωπίσει τους κουκουλοφόρους καταστροφείς; Η κοινή λογική εκπέμπει αντιφατικά μηνύματα.

Η κοινή λογική συχνά σφάλλει. Αν οι πολίτες αυξήσουν την αποταμίευσή τους σε περίοδο ύφεσης, τότε η πτώση της συνολικής ζήτησης θα τους καταστήσει όλους φτωχότερους. Η κοινή λογική δεν οδηγεί πάντα στις συλλογικά καλύτερες λύσεις. Η κοινή λογική μού υπαγορεύει να συνεχίσω να ρυπαίνω, αφού η επίδραση της αντι-οικολογικής συμπεριφοράς μου στο σύνολο είναι αμελητέα. Το επιχείρημα «και αν όλοι έκαναν το ίδιο;» είναι εξόφθαλμα παράλογο, αφού το τι θα κάνουν οι άλλοι δεν εξαρτάται από το τι κάνω εγώ. Για τέτοια προβλήματα χρειάζονται ηγεσίες που έξυπνα υποκινούν τους πολίτες σε συλλογικά επωφελείς συμπεριφορές. Στο βιβλίο τους «Nudge» (Yale University Press, 2008), οι Thaler & Sunstein δείχνουν πώς οι κυβερνώντες αξιοποιούν τη λειτουργία της κοινής λογικής. Σε ένα πλαίσιο «φιλελεύθερου πατερναλισμού» δρουν ως «αρχιτέκτονες επιλογών», υποκινώντας τους πολίτες να αποφασίζουν ελεύθερα εκείνο που είναι καλύτερο για τους ίδιους και το κοινωνικό σύνολο.

Δεν θα ήθελα από οποιαδήποτε κοινή λογική να υπαγορεύει στην κυβέρνηση πώς θα αντιμετωπίζει τους ανεπιθύμητους μετανάστες, τους κουκουλοφόρους ή τους εγκληματίες. Γι’ αυτό οι δημοκρατίες μας αναθέτουν αυτή τη δουλειά σε ψύχραιμους θεσμούς και ισορροπημένους κανόνες του φιλελεύθερου κράτους δικαίου

Η κοινή λογική είναι ενστικτωδώς συντηρητική, υπερασπίζεται την αδράνεια και το status quo. Ενας κοινωνικός κομφορμισμός οδηγεί τους ανθρώπους να συντάσσονται με την πλειοψηφία. (Η περίφημη «παράσταση νίκης» αυξάνει το προβάδισμα του κόμματος που προηγείται στις δημοσκοπήσεις). Η «κοινή λογική» εναντιώθηκε σθεναρά στις πρωτοποριακές οικιστικές μεταρρυθμίσεις του Στέφανου Μάνου. Οταν το ΠΑΣΟΚ, το 1982, εκσυγχρόνισε το οικογενειακό δίκαιο καθιερώνοντας τον πολιτικό γάμο, η «κοινή λογική» απάντησε ότι το μέτρο ήταν άχρηστο, αφού η συντριπτική πλειοψηφία εξακολουθούσε να παντρεύεται με θρησκευτικό γάμο.

Η κοινή λογική δεν βοηθά στην επίλυση δημοκρατικών διλημμάτων. Αντιμέτωπη με έκρηξη εγκληματικότητας είναι έτοιμη να δεχθεί εκπτώσεις στα δικαιώματα. Κάποτε ονειρευόταν «έναν λοχία να μας σώσει». Η κοινή λογική δεν αντιλαμβάνεται γιατί ένας αποτρόπαιος δολοφόνος πρέπει -μέχρι την καταδίκη του- να αναφέρεται ως «φερόμενος ως δράστης», να απολαμβάνει δικονομικές εγγυήσεις και προστασία προσωπικότητας. Δεν θα ήθελα από οποιαδήποτε κοινή λογική να υπαγορεύει στην κυβέρνηση πώς θα αντιμετωπίζει τους ανεπιθύμητους μετανάστες, τους κουκουλοφόρους ή τους εγκληματίες. Γι’ αυτό οι δημοκρατίες μας αναθέτουν αυτή τη δουλειά σε ψύχραιμους θεσμούς και ισορροπημένους κανόνες του φιλελεύθερου κράτους δικαίου.

Κάποτε βέβαια αυτό το κράτος δικαίου αποτυγχάνει. Τότε όμως δεν φταίει η έλλειψη κοινής λογικής. Απλώς κάποιοι δεν κάνουν καλά τη δουλειά τους.

Γιώργος Παγουλάτος

2 σχόλια
Leave a comment »

  1. Τί σημαίνει «κοινή λογική» για τον πολίτη;
    Σημαίνει μήπως ότι κάτι είναι αποδεκτό από τον κοινό νου; Όπως πχ δεν διασχίζεις τον δρόμο με κόκκινο, ή δεν πετάς σκουπίδια από το παράθυρο;
    Χρειάζεται η επίκληση της κοινής λογικής για τα αυτονόητα;

    Όταν όμως τα πράγματα δεν είναι και τόσο αυτονόητα, τί νόημα έχει η επίκληση της κοινής λογικής; Πχ το ζήτημα της κρατικής παρέμβασης για να σωθούν κακοδιοικούμενες επιχειρήσεις, είναι ζήτημα κοινής λογικής; Η εναντίωση στα συμφέροντα γραφεικρατών-συνδικαλιστών είναι ζήτημα κοινής λογικής; Πόσο κοινής δηλαδή, αφού ένα μέρος των πολιτών έχει αντίθετα συμφέροντα από ένα άλλο;

    Μήπως με την «κοινή λογική» εννοούν την λογική δλδ το συμφέρον της πλειοψηφίας; Δηλαδή σε κάθε conflict πρέπει να παίρνουμε το μέρος της πλειοψηφίας (ευκαιριακής ή συμφερόντων); Αυτό είναι η κοινή λογική; Ό,τι λένε οι πολλοί;

    Εγώ έτσι την αντιλαμβάνομαι την «κοινή λογική». Μπορεί κάποιος να την ορίσει διαφορετικά;

    Αν όχι, τότε την θεωρώ ό,τι πιο αντιδραστικό, αντιεπιστημονικό και αντιφιλελεύθερο έχει εμφανιστεί στην πολιτική σκηνή μεταπολεμικά. Οι καθηγητές που συμμετέχουν σ’αυτήν την προβολή, κοιμούνται ήσυχα τα βράδυα τον ύπνο του δικαίου; Όταν παραβιάζεται έτσι βάναυσα η επιστημονική τους συνείδηση;

    Η «κοινή λογική» δεν αναγνωρίζει ατομικά δικαιώματα αν τύχει και η πλειοψηφία είναι αντίθετη μ’αυτά. Αλήθεια τί λέει η «κοινή λογική» για τα δικαιώματα των ομοφυλόφιλων, των εθνικά αυτοπροσδιοριζόμενων και άλλων κοινωνικών μειοψηφιών, όταν η λογική των πολλών είναι εναντίον; Ο όποιος εθνικιστής ακροδεξιός θα τους τρίψει στα μούτρα τα περί κοινής λογικής και θα τους εξαναγκάσει σε εκκωφαντική σιωπή και την ουρά στα σκέλια.

    Αυτές είναι οι φρέσκες ιδέες; Ένα συνοθύλευμα άνευρων και αποϊδεολογικοποιημένων δήθεν πιασάρικων τσιτάτων; Σε τί διαφέρουν από τους εξυπνακισμούς του Καρατζαφέρη; Κι εδώ που τα λέμε και ο Καρατζαφέρης την κοινή λογική επικαλείται.

  2. Το κοινό αίσθημα είναι εντελώς διαφορετικό από την κοινή λογική. Το ένα αναφέρεται σε αισθήσεις, οι οποίες δεν αποτελούν γνώση, ενώ η δεύτερη προϋποθέτει την ύπαρξη γνώσης και΄άρα λογικής.

    Είναι γνωστό ότι τα φαινόμενα, δηλαδή αυτά που φαίνονται ή αυτά που βλέπουμε, απατούν. Αν μπορούσαμε να βασιστούμε στις αισθήσεις δεν θα χρειαζόταν να μορφωνόμαστε. Ο Αριστοτέλης λέει ότι η γνώση πέρα από τις αισθήσεις είναι κουραστική και δύσκολη γιατί οι αισθήσεις από μόνες τους δεν δίνουν την εξήγηση αυτού που συμβαίνει. Για παράδειγμα με τις αισθήσεις μας καταλαβαίνουμε ότι η φωτιά καίει αλλά δεν μας πληροφορεί από τι προκαλείται η θερμότητα.

    Έτσι αν κάποιος γνώριζε βασικά μαθηματικά θα μπορούσε να καταλάβει το αδιέξοδο στο οποίο οδηγούνται τα ασφαλιστικά ταμεία.

    Ο όλος συλλογισμός που παρουσιάζεται στο άρθρο, ο οποίος ταυτίζει την αίσθηση και τη λογική, είναι εντελώς λανθασμένος.

Σχολιαστε