- e-rooster.gr - http://e-rooster.gr -

Steven Pinker: The Blank Slate

Η ανθρώπινη ψυχή είναι μια tabula rasa [1]; Ερχόμαστε στον κόσμο με τη μορφή ενός άσπρου πίνακα όπου το περιβάλλον μας μπορεί να ζωγραφίσει ό,τι θέλει και επομένως να διαμορφώσει αυτό που αποκαλούμε ο “εαυτός” μας; Υπάρχει ανθρώπινη φύση ενιαία και κοινή για όλους τους ανθρώπους ή καθορίζεται αυτή από τις κοινωνίες στις οποίες ζούμε και οι οποίες τελικά μας διαμορφώνουν σύμφωνα με κάποιο τυπικό καλούπι;

Το συγκεκριμένο βιβλίο διακατέχεται από ένα βασικό μοτίβο: η ανθρώπινη φύση υπάρχει είναι ενιαία και ο σεβασμός προς αυτή διασφαλίζει τις βασικότερες ελευθερίες μας και μας προστατεύει από κάθε είδους ολοκληρωτισμό.

[2]Ο συγγραφέας [3] αποτελεί μια από τις σημαντικότερες επιστημονικές προσωπικότητες και με την ευρύτητα της σκέψης του συνδυάζει μοναδικά στοιχεία από πολλαπλά πεδία στα οποία περιλαμβάνονται η ανθρωπολογία, η εξελικτική ψυχολογία, η γνωσιακή ψυχολογία, οι νευροεπιστήμες, η φιλοσοφία, οι πολιτικές και νομικές επιστήμες καθώς και το πεδίο των οικονομικών. Το έργο το οποίο έχει αναλάβει δεν είναι καθόλου εύκολο καθώς πρέπει να πατάξει και να κατατροπώσει την αγαπημένη τριάδα των διανοούμενων ελιτιστών : “Blank Slate [4]” (η ιδέα ότι γεννιόμαστε χωρίς καμία καταβολή, άσπρες κόλλες χαρτιού όπου η κοινωνία γράφει πάνω ό,τι επιθυμεί), το “Noble Savage [5]” (η ιδέα ότι όλοι γεννιόμαστε καλοί και ότι το περιβάλλον μας διαφθείρει) και το “Ghost in the Machine [6]” (αναφέρεται στο διαχωρισμό μυαλού και σώματος, δηλαδή ότι το μυαλό αποτελεί κάτι τελείως ξεχωριστό από το έμβιο κόσμο. Ουσιαστικά αναφέρεται στην έννοια της “ψυχής”). Έτσι αρχίζουν τα πρώτα κεφάλια με μια λεπτομερή αναφορά στις 3 αυτές έννοιες καθώς και στον δήμιο τους, τον Δαρβίνο. Τα γονίδια μας σε ένα σημαντικό βαθμό διαμορφώνουν αυτό που είμαστε και θα είμαστε και επομένως η ιδέα του άσπρου πίνακα και του ευγενούς αγρίου είναι τελείως εσφαλμένη. Επίσης η ανακάλυψη ότι όλες οι ανώτερες πνευματικές λειτουργίες του ανθρώπου ελέγχονται από νευρικά κυκλώματα (των οποίων η οργάνωση σε μεγάλο βαθμό εξαρτάται από τα γονίδια) αναδεικνύει ότι το μυαλό δεν είναι κάτι ξεχωριστό από την ύλη όπως υποστήριζε ο Καρτέσιος και επομένως είμαστε εξ ολοκλήρου υλικά όντα. Τα προαναφερθέντα δεν αποτελούν επιστημονικές εικασίες αλλά γεγονότα που στηρίζονται από υπερπληθώρα επιστημονικών ερευνών.

Η άρνηση της ανθρώπινης φύσης και η αποδοχή του λευκού πίνακα αποτελεί το υποστήριγμα όλων όσων ευαγγελίζονται έναν καλύτερο κόσμο μέσω ενός νοήμονος κοινωνικού σχεδιασμού.

Εν τούτοις η άρνηση της ανθρώπινης φύσης και η αποδοχή του λευκού πίνακα αποτελεί το υποστήριγμα όλων όσων ευαγγελίζονται έναν καλύτερο κόσμο μέσω ενός νοήμονος κοινωνικού σχεδιασμού.. Ο Μάο Τσε Τούνγκ [7] ανέφερε συχνά τη συγκεκριμένη αντίληψη : “Μια λευκή κόλλα χαρτί δεν έχει μουντζούρες και επομένως μόνο οι πιο νέες και πιο όμορφες λέξεις μπορούν να γραφτούν πάνω του και μόνο οι πιο νέες και οι πιο όμορφες εικόνες μπορούν να ζωγραφιστούν πάνω του¨. Η ίδια αντίληψη αναδιατυπώνεται και από τους Ερυθρούς Χμερ [8]: “Μόνο το νεογέννητο μωρό είναι άσπιλο”. Η ισοπέδωση της ανθρώπινης φύσης γενικά αποτελεί το βασικό μοτίβο του διαλεκτικού υλισμού και γενικά η ιδέα ότι ο άνθρωπος είναι απεριόριστα εύπλαστος αποτελεί τη βασικά ιδέα όλων των ολοκληρωτικών καθεστώτων καθώς η διαμόρφωση της ανθρώπινης φύσης είναι και εκείνη που θα εξασφαλίσει τη βιωσιμότητα του εκάστoτε καθεστώτος. Όπως λέει και ο εκπρόσωπος του Κόμματος, ο χαρακτήρας O’Brien [9] στο 1984 [10] του Orwell:

“We control life, Winston, at all its levels. You are imagining that there is something called human nature which will be outraged by what we do and will turn against us. But we create human nature. Men are infinitely malleable”

Η ιδέα ότι η προσωπικότητά μας σε μεγάλο βαθμό καθορίζεται από τα γονίδια μας δεν είναι ιδιαίτερα δημοφιλής. Η ιδέα αυτή του γενετικού “ντετερμινισμού [11]” φαίνεται να υποσκάπτει τα θεμέλια της ελευθερίας μας. Πόσο ελεύθεροι μπορούμε να είμαστε πραγματικά αν η προσωπικότητά μας είναι ήδη εν μέρει προκαθορισμένη; Αφού δεν έχω λέγειν στα γονίδια τα οποία θα παραλάβω τότε είμαι έρμαιο της βιολογικής τυχαιότητας. Με αυτά τα ερωτήματα ασχολείται ο Pinker στα επόμενα κεφάλαια του βιβλίου και δείχνει για ποιο λόγο οι ενστάσεις είναι παραπλανητικές και επίσης μας εξηγεί τους λόγους για τους οποίους ο κοινωνικός ντετερμινισμός που υποστηρίζουν οι οπαδοί του κοινωνικού σχεδιασμού είναι ανέφικτος αλλά και ηθικά ανεπίτρεπτος. Γενετικός ντετερμινισμός δεν υφίσταται καθώς τα γονίδια μας δεν μπορούν να καθορίσουν επακριβώς τη συμπεριφορά μας και ούτε να ελέγξουν τις αποφάσεις μας. Οι γενετικές μας καταβολές μπορούν απλά να κάνουν πιο πιθανή μια συμπεριφορά μας από μια άλλη, αλλά το ίδιο ισχύει και για τους άλλους παράγοντες που επηρεάζουν τη συμπεριφορά μας όπως το περιβάλλον και τα προσωπικά μας βιώματα. Τα γονίδια συμβάλλουν στη διαμόρφωση του εαυτού μας, δεν είναι ο εαυτός μας.

Όμως η κατανόηση ότι πολλά από τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητάς μας μας κληροδοτούνται, αναδεικνύουν ότι ο άνθρωπος δεν αποτελεί ένα απόλυτα λογικό ον (rational agent [12]) και σε πολλές περιπτώσεις αδυνατεί να αναγνωρίσει ακόμη και το ίδιο του συμφέρον. Πολλοί άνθρωποι αδυνατούν να καταλάβουν ότι μια συγκεκριμένη δραστηριότητα είναι επιζήμια για αυτούς οικονομικά, κοινωνικά ή ακόμη και σε θέματα υγείας (π.χ. κάπνισμα, παχυσαρκία). Αυτό βέβαια δε δικαιολογεί έναν άκρατο κρατικό παρεμβατισμό σε όλες τις εκφάνσεις της ζωής για να προστατέψουμε τους “λιγότερο ευφυείς” αλλά δείχνει ότι συνθήκες όπως η υποχρεωτική κοινωνική (είτε αυτή είναι δημόσια είτε ιδιωτική) ασφάλιση όχι μόνο δεν είναι επιζήμιες αλλά είναι και αναγκαίες για να προστατευτούμε από τις εγγενείς αδυναμίες μας.

Αν όμως εκ γενετής έχουμε διαφορετικά χαρακτηριστικά τότε αυτό δεν ισοπεδώνει την ιδέα της κοινωνικής ισότητας; Αυτό εξαρτάται από τι εννοούμε με την έννοια κοινωνική ισότητα. Αν εννοούμε την παροχή ίσων ευκαιριών στους ανθρώπους μιας κοινωνίας τότε αυτό δεν αλλάζει, αν όμως εννοούμε ισότητα αποτελέσματος τότε αυτό σίγουρα αλλάζει. Δεν μπορούμε να περιμένουμε ότι επειδή δίνονται ίσες ευκαιρίες τότε όλοι πρέπει να έχουν και τα ίδια αποτελέσματα. Όπως υπαγορεύει και η απλή λογική οι άνθρωποι διαφέρουν σε θέληση, σε φιλοδοξία, σε ικανότητα και είναι αυτά τα χαρακτηριστικά τα οποία καθορίζουν το αποτέλεσμα. Το όραμα των ίσων ευκαιριών επομένως δε χάνεται με την αποδοχή της ύπαρξης της ανθρώπινης φύσης. Όπως επισημαίνει και ο Friedrich Hayek:

“It is not just true that humans are born equal;…if we treat them equally, the result must be inequality in their actual position;… [thus] the only way to place them in an equal position would be to treat them differently. Equality before the law and material equality are, therefore, not only different but in conflict with each other.”

Τι γίνεται τότε με την έννοια της δικαιοσύνης; Οι γενετικές μας καταβολές μας απαλλάσσουν από την ευθύνη των πράξεών μας; Αυτό αποτελεί έναν από τους μεγαλύτερους φόβους όσον αφορά την αποδοχή της ανθρώπινης φύσης. Αν κάποιος είναι βιαστής λόγω γονιδίων τότε πόσο υπεύθυνος μπορεί να είναι για τις πράξεις του; Στην πραγματικότητα όπως ορθά υποδηλώνει και ο συγγραφέας , διαφέρει η κατανόηση από τη δικαιολόγηση και ουσιαστικά δεν μπορούμε να μιλάμε για ένα αληθές σύστημα δικαιοσύνης αν κινούμαστε στα τυφλά χωρίς να γνωρίζουμε όσο το δυνατό περισσότερα για τους παράγοντες που παρακινούν σε αντικοινωνική συμπεριφορά. Βέβαια πως θα σταματήσουμε τους εκάστοτε εγκληματίες από το να αποδίδουν τις πράξεις τους στα “κακά” γονίδια και όχι σε δικές τους επιλογές; Το ζητούμενο είναι να κάνουμε τους ανθρώπους να θέλουν να αναλαμβάνουν ευθύνες για τις πράξεις τους. Από τη στιγμή που ένα άτομο θέλει να επιβραβεύεται για μια ατομική επιτυχία τότε θα πρέπει να τιμωρείται συμμετρικά και για μια εγκληματική του πράξη. Διότι μπορεί ένα άτομο να ισχυριστεί ότι για ένα έγκλημα που διέπραξε δεν έφταιγε αυτός αλλά τα “κακά” γονίδια, αλλά και οποιαδήποτε επιτυχία του μπορούμε εξίσου να ισχυριστούμε ότι είναι καρπός των γονιδίων του και όχι του ίδιου του εαυτού.

Τέλος μας θυμίζει ο συγγραφέας κάτι εξαιρετικά σημαντικό. Οι φιλόσοφοι συχνά μας υπενθυμίζουν ότι αυτό που “είναι” δεν ισοδυναμεί με αυτό που “πρέπει” [13]. Το γεγονός ότι έχουμε βιολογικές καταβολές που καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό τη συμπεριφορά μας δε σημαίνει ότι πρέπει να δρούμε με βάση μόνο αυτές αλλά σημαίνει ότι δεν πρέπει να τις αγνοούμε. Για παράδειγμα το γεγονός ότι οι άνθρωποι είναι ανταγωνιστικοί από τη φύση τους και επιδιώκουν την επίτευξη στόχων κυρίως για προσωπικό συμφέρον δε σημαίνει ότι θα δικαιολογήσουμε ή θα νομιμοποιήσουμε την ανθρωποκτονία για την επίτευξη των στόχων αυτών. Σημαίνει όμως ότι πρέπει να εκμεταλλευτούμε αυτό το στοιχείο της ανθρώπινης φύσης προς συμφέρον όλων μας και όχι να κλείσουμε τα μάτια και να προσποιηθούμε ότι δεν υπάρχει.

Αυτά δεν αποτελούν παρά μόνο ένα μικρό τμήμα όλων των θεμάτων που αναπτύσσονται στο βιβλίο.Ο Pinker με αναφορές στους σημαντικότερους εκπροσώπους της σύγχρονης διανόησης όπως ο Popper [14], ο Hayek [15], ο Rawls [16], ο Nozick [17], ο Chomsky [18], ο Dennett [19], ο Dawkins [20], ο Herrnstein [21], ο E.O. Wilson [22] κ.ά. παρουσιάζει ένα ολοκληρωμένο έργο για τους τομείς όπου θα αναπτυχθούν τα κυριότερα debates τις επόμενες δεκαετίες. Η επιστήμη έχει επικεντρωθεί για τα καλά πάνω στον ίδιο τον άνθρωπο και τα πορίσματά της αναδεικνύουν μια αρκετά διαφορετική εικόνα από αυτή που διαισθητικά αντιλαμβανόμαστε. Το ευτύχημα είναι ότι μας έχει δείξει ότι ο καθένας από εμάς έχει μια εντελώς ξεχωριστή ταυτότητα και ο κοινωνικός ντετερμινισμός είναι μια απάτη που μόνο μέσω ανείπωτης βίας μπορεί να επιβληθεί στο άτομο.