- e-rooster.gr - http://e-rooster.gr -

Οσο μιλάμε για «βίβλους», θα κυνηγάμε φαντάσματα

Για ποιο λόγο ο Φρίντριχ Χάγιεκ, ο κατ’ εξοχήν υπέρμαχος της «ακουσίως προκύπτουσας τάξης» για τον 20ό αιώνα, αποφάσισε να συγγράψει το Σύνταγμα της Ελευθερίας, έναν οδικό χάρτη για τη φιλελεύθερη δημοκρατία γεμάτο από προτάσεις για το τι και πώς πρέπει να γίνει; Πώς δένει η αυθορμησία με τον συνταγματικό σχεδιασμό;

Η απάντηση σ’ αυτή τη φαινομενική αντίφαση είναι και η προϋπόθεση για να κατανοήσει και να αποτιμήσει κανείς δίκαια την πολιτική σκέψη του Χάγιεκ. Αυτό το δύσκολο όντως έργο ανέλαβε να φέρει εις πέρας στις 25 Ιανουαρίου ο κ. Βασίλης Μαγκλάρας από τις σελίδες της «Καθημερινής» της Κυριακής. Και δυστυχώς απέτυχε (σ.σ. Η κριτική του κ. Β. Μαγκλάρα αναφερόταν στην έκδοση «Το Σύνταγμα της Ελευθερίας», που κυκλοφορεί από τις εκδ. Καστανιώτη και το Ινστιτούτο Δημοκρατίας Κωνσταντίνος Καραμανλής).

Δράσεις φορείς νοήματος

Και πρώτα απ’ όλα, ως προς αυτό που αναγάγει ως πολιτικο-φιλοσοφικό πυρήνα της θεωρίας του Χάγιεκ:

«[…]ότι δεν προκύπτει κοινωνικό νόημα από την ανάλυση των δράσεων των επιμέρους δρώντων και συνεπώς δεν υφίσταται ως έγκυρη η ανάγνωση αυτών των επιμέρους δράσεων ως εάν να υποκρύπτουν ένα βαθύτερο κοινωνικό νόημα που υπερβαίνει τις επιμέρους βουλήσεις και τι στοιχίζει σε μιαν ενότητα».

Αυτό δεν ισχύει! Η προφανής απουσία κάποιου βαρύγδουπου, καθολικού και κατευθυντήριου κοινωνικού προτάγματος, την οποία μπορεί ακόμα και σήμερα να θρηνούν οι κάθε απόχρωσης ολοκληρωτιστές, δεν σημαίνει για τον Χάγιεκ ότι η ατομική δράση γίνεται στα τυφλά. Αλλωστε, όπως κάθε αναγνώστης του μπορεί να διαπιστώσει, οι δράσεις των ατόμων είναι γι’ αυτόν και φορείς κοινωνικού νοήματος, αλλά και διαμορφωτές του.

Αντιφιλελεύθερη διανόηση

Φορείς, γιατί η δράση του ατόμου καθορίζεται σε συντριπτικό βαθμό από τις κοινωνικές αξίες, τις νόρμες και τα ήθη που το ίδιο έχει εσωτερικεύσει χωρίς τις περισσότερες φορές καν να το αντιλαμβάνεται, θέση που πόρρω βέβαια απέχει από τον αχυράνθρωπο του homo economicus κατά του οποίου συνηθίζει να βάλλει η κατεστημένη εγχώρια και εισαγόμενη αντιφιλελεύθερη διανόηση.

Διαμορφωτές, γιατί μέσα από την αλληλεπίδραση των ατομικών δράσεων αναδεικνύονται κάθε φορά στην πράξη οι καταλληλότερες πρακτικές για να αντιμετωπίσουν τα εκάστοτε προβλήματα. Αυτή είναι και η κοινωνική λειτουργία του ανταγωνισμού –ακόμα μιας λέξης «πιπέρι στο στόμα»– ως ευρετικού μηχανισμού.

Δυστυχώς, στο άρθρο ο κ. Βασίλης Μαγκλάρας καταφεύγει στις γνωστές και πολυκαιρισμένες συνταγές αμαύρωσης της φιλελεύθερης σκέψης:

Δυστυχώς, στο άρθρο ο κ. Βασίλης Μαγκλάρας καταφεύγει στις γνωστές και πολυκαιρισμένες συνταγές αμαύρωσης της φιλελεύθερης σκέψης

Ονομάζει τον Φρίντριχ Χάγιεκ «εξέχουσα μορφή της συντηρητικής πολιτικής φιλοσοφίας», παραβλέποντας το σημαντικότερο κεφάλαιο του βιβλίου που ανέλαβε να παρουσιάσει, το επίμετρο που επιγράφεται «Γιατί δεν είμαι συντηρητικός» και εξηγεί τις βαθιές διαφορές της συντηρητικής και της φιλελεύθερης πολιτικής σκέψης.

Υποβαθμίζει την ιδέα της ακουσίως προκύπτουσας τάξης σε μια «συντηρητική απλοποίηση του κοινωνικού» που «δεν αντέχει σε αναλυτικές επεξεργασίες», χωρίς να τεκμηριώνει ούτε την πρώτη ταμπέλα ούτε το δεύτερο πόρισμα.

Σπεύδει να ταυτίσει τον Χάγιεκ με το υπό κατάρρευση «παγκόσμιο σύστημα της ιδιωτικής απληστίας», παραγνωρίζοντας πως ο Χάγιεκ αντιτασσόταν πάντοτε σθεναρά σε κάθε έκφανση, κεϋνσιανή και μη, της εμπλοκής των κυβερνήσεων με την παροχή και την αξία του χρήματος για την εξυπηρέτηση πρόσκαιρων πολιτικών σκοπών – τη συνταγή με άλλα λόγια που εφάρμοζαν από κοινού τα τελευταία χρόνια κεντροαριστεροί και συντηρητικοί στις ΗΠΑ και αλλού, η οποία οδήγησε στη φούσκα της αγοράς των κατοικιών και συνακολούθως στη χρηματοπιστωτική κρίση.

Μηχανισμοί της κοινωνίας

η διαφύλαξη της ελευθερίας των ατόμων να θέτουν σε εφαρμογή τις γνώσεις και τις ικανότητές τους με τον τρόπο που τα ίδια θεωρούν καλύτερο, πρέπει να είναι καταστατικός στόχος άμεσης προτεραιότητας

Το μήνυμα του Χάγιεκ είναι απλό και ηχηρό για όσους μπουν στον κόπο να το να ακούσουν: αν και η γνώση στην κοινωνία είναι κατετμημένη, διάσπαρτη και κατ’ ανάγκην ατελής, υπάρχουν μηχανισμοί που επιτρέπουν όχι μόνο την αξιοποίησή της, αλλά και τον συλλογικά επωφελή πολλαπλασιασμό της.

Και η θεσμική διαφύλαξη αυτών των μηχανισμών, η διαφύλαξη της ελευθερίας των ατόμων να θέτουν σε εφαρμογή τις γνώσεις και τις ικανότητές τους με τον τρόπο που τα ίδια θεωρούν καλύτερο, πρέπει να είναι καταστατικός στόχος άμεσης προτεραιότητας για κάθε πολιτική κοινωνία που θέλει να ανταποκρίνεται στις εκάστοτε προκλήσεις, να εξελίσσεται και -ας μη φοβόμαστε τη λέξη- να προοδεύει.

Αυτός είναι και ο λόγος που συνέγραψε ο Χάγιεκ το Σύνταγμα της Ελευθερίας σε μια εποχή που η σημασία αυτού του καταστατικού στόχου υπονομευόταν, όπως άλλωστε και σήμερα υπονομεύεται.

η ανάγνωση του άρθρου «The Use of Knowledge in Society» που έγραψε ο Χάγιεκ το 1945, ενέπνευσε στον Jim Wales τη ριζοσπαστικότερη, ίσως, εξέλιξη για τον εκδημοκρατισμό της γνώσης τα τελευταία χρόνια, την ανοιχτή δικτυακή εγκυκλοπαίδεια Wikipedia

Οι ιδέες γεννούν νέες ιδέες και νέες δράσεις. Οπως ακριβώς η ανάγνωση του άρθρου «The Use of Knowledge in Society» που έγραψε ο Χάγιεκ το 1945, ενέπνευσε στον Jim Wales τη ριζοσπαστικότερη, ίσως, εξέλιξη για τον εκδημοκρατισμό της γνώσης τα τελευταία χρόνια, την ανοιχτή δικτυακή εγκυκλοπαίδεια Wikipedia.

Αρκεί βέβαια να πάψουμε να αντιμετωπίζουμε τα έργα που περιέχουν αυτές τις ιδέες με τον τρόπο που ήδη από τον τίτλο του άρθρου του («“Βίβλος” νεοεφιλελεύθερης φιλοσοφίας») μας αποκαλύπτει πώς τα αντιμετωπίζει ο κ. Β. Μαγκλάρας: ως «βίβλους», ως κλειστά ιερά βιβλία πάνω στα οποία κάποιοι ομνύουν. Ως έργα δηλαδή που μόνο κάποιοι φανατικοί αξίζει να διαβάσουν, ενώ οι υπόλοιποι αρκεί να έχουν μια γενική εικόνα, από τις δευτερογενείς πηγές που επιλέγει ο καθένας.

Κι αυτό γιατί, όπως πολύ συχνά αποδεικνύεται στην πράξη, όπως πρόσφατα υπογραμμίζει η εμπειρία της Wikipedia, οι δευτερογενείς μας πηγές μπορεί να είναι αφερέγγυες και η εικόνα που δίνουν στρεβλή. Με άλλα λόγια: μελετάτε τας γραφάς!

Γιώργος Αρχόντας