- e-rooster.gr - http://e-rooster.gr -

Πολιτιστική ποικιλομορφία και κοινωνικές επιπτώσεις

του Τάκη Μίχα*

Ο καθηγητής Ρόμπερτ Πάτναμ [1] του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ είναι αναμφίβολα ένας από τους πιο γνωστούς σήμερα πολιτικούς επιστήμονες. Το βιβλίο του «Bowling Alone [2]» (Παίζοντας μπόουλινγκ μόνος), στο οποίο περιέγραφε το φαινόμενο της μοναξιάς και της διάρρηξης των κοινωνικών ιστών που προκαλεί η προϊούσα «εξατομικοποίηση» της σύγχρονης αμερικανικής κοινωνίας, θεωρήθηκε σταθμός στη μελέτη των τάσεων που κυριαρχούν στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες.

Πρόσφατα ο Πάτναμ βρέθηκε πάλι στο προσκήνιο της επικαιρότητας με μια μελέτη του που είχε αντικείμενο τις επιπτώσεις του πολυπολιτισμού στην αμερικανική κοινωνία. Η μελέτη διήρκεσε 4 έτη, είχε για δείγμα 30.000 άτομα και έγινε σε πανεθνικό επίπεδο.

Τα κυριότερα συμπεράσματα της μελέτης ήταν τα εξής:

1) Η αυξανόμενη ποικιλομορφία και η μετανάστευση είναι αναπόφευκτα φαινόμενα και σε γενικές γραμμές βοηθούν τόσο τις χώρες υποδοχής όσο και τις χώρες από τις οποίες προέρχονται οι μετανάστες. Ο Πάτναμ αναφέρει ενδεικτικά τρία στοιχεία:

* Οι μετανάστες στις ΗΠΑ αντιπροσωπεύουν ένα δυσανάλογα μεγαλύτερο ποσοστό των κατόχων βραβείων Νόμπελ.

* Η δημιουργικότητα είναι συνήθως μεγαλύτερη σε ομάδες εργασίας όπου επικρατεί πολιτισμική ποικιλομορφία.

* Η οικονομική παραγωγικότητα είναι συνήθως υψηλότερη σε μέρη όπου υπάρχει μεγάλος αριθμός μεταναστών.

* Η μετανάστευση βοηθάει περισσότερο την ανάπτυξη των φτωχών χωρών από ό,τι το εμπόριο, η οικονομική βοήθεια ή η μείωση του χρέους.

το μέγεθος της εμπιστοσύνης που υπάρχει μεταξύ των πολιτών είναι ίσως το πιο σημαντικό κεφάλαιο το οποίο διαθέτει μια κοινωνία

2) Βραχυπρόθεσμα η μετανάστευση και η εθνοτική ποικιλομορφία απειλούν την κοινωνική συνοχή. Οι αναλύσεις του δείγματος έδειξαν ότι όλοι οι άνθρωποι, ανεξαρτήτως φυλής ή εθνότητας, τείνουν να γίνονται πιο δύσπιστοι προς τους συνανθρώπους τους όσο αυξάνεται η πολιτισμική ποικιλομορφία της κοινότητάς τους. Αυτό που είναι ενδιαφέρον είναι ότι δεν αυξάνεται η δυσπιστία τους μόνο προς τα μέλη άλλων εθνικών ομάδων, αλλά επίσης και προς τα μέλη της δικής τους ομάδας. Όσο περισσότερη πολιτισμική ποικιλομορφία επικρατεί σε μια κοινωνία τόσο λιγότερο τείνουν οι άνθρωποι να εμπιστεύονται ο ένας τον άλλο. Η παρουσία διάφορων πολιτισμικών ή εθνοτικών ομάδων τείνει να οδηγεί στην κατάρρευση της εμπιστοσύνης που υπάρχει σε μια κοινωνία.

Το Λος Αντζελες, που είναι η πόλη με τη μεγαλύτερη πολιτισμική ποικολομορφία στις ΗΠΑ, παρουσιάζει και τον χαμηλότερο δείκτη εμπιστοσύνης. Αν πάρουμε π.χ. τους Λατίνους της πόλης, το 34% δεν εμπιστεύεται τους λευκούς, το 40% τους Ασιάτες, το 54% τους μαύρους και το 43% τους… άλλους Λατίνους.

Η εμπιστοσύνη που επικρατεί μεταξύ των κατοίκων επηρεάζει και τον βαθμό της συνεργασίας τους σε διάφορες κοινοτικές δραστηριότητες. Στο Λος Άντζελες υπάρχουν πολύ λιγότερες κοινές δραστηριότητες σε σχέση με συγκριτικά εθνικά ομοιογενείς περιοχές όπως το Νιου Χάμσαϊρ, η Μοντάνα ή το Μέιν.

«Οταν αντιμετωπίζουμε ποικιλομορφία», λέει ο Πάτμαν, «κλεινόμαστε στο καβούκι μας όπως οι χελώνες. Οι επιπτώσεις της ποικιλομορφίας είναι χειρότερες από ό,τι φανταζόμαστε. Και όχι απλά δεν εμπιστευόμαστε τους ανθρώπους που δεν μας μοιάζουν. Σε κοινωνίες με ποικιλομορφία δεν εμπιστευόμαστε κανέναν. Δεν εμπιστευόμαστε τον δήμαρχο, την τοπική εφημερίδα, ούτε καν τους θεσμούς».

Ο Αμερικανός καθηγητής εξηγεί το φαινόμενο αυτό ως «υπερφόρτωση του κοινωνικο-ψυχολογικού συστήματος», ως ένα σοκ που οφείλεται στην εισροή ξένων σε μια σε γενικές γραμμές ομοιογενή κοινωνία.

3) Μακροπρόθεσμα οι επιτυχημένες κοινωνίες αποδοχής μεταναστών, σύμφωνα με τον Πάτναμ, μπορούν να αντιμετωπίσουν την απειλή στην κοινωνική συνοχή που προκαλεί η ποικιλομορφία οικοδομώντας μια πιο περιεκτική έννοια εθνικής ταυτότητας, ένα πιο διευρυμένο «εμείς». Όπως δείχνει η ιστορία της Αμερικής, αυτό μπορεί να επιτευχθεί μέσω της λαϊκής κουλτούρας, της παιδείας, των εθνικών συμβόλων και των κοινών εμπειριών -με προεξάρχουσα την εμπειρία της κοινής στρατιωτικής θητείας.

Όπως γίνεται εύκολα κατανοητό, η μελέτη του Αμερικανού πολιτικού επιστήμονα προκαλεί θύελλα συζητήσεων. Οι υποστηρικτές της μετανάστευσης επικεντρώθηκαν στο πρώτο και στο τρίτο σημείο, ενώ αντίθετα εκείνοι που ανησυχούν για τη «βαλκανοποίηση» των κοινωνιών τόνιζαν το δεύτερο. Πάντως όλοι συμφωνούν ότι όπως άλλωστε έχουν δείξει πολλές μελέτες το μέγεθος της εμπιστοσύνης που υπάρχει μεταξύ των πολιτών είναι ίσως το πιο σημαντικό κεφάλαιο το οποίο διαθέτει μια κοινωνία.

——————————————————————————
*www.tmichas.wordpress.com [3]
δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Ελευθεροτυπία [4]» στις 15/01/2007